ماقسات – ۇلتتىق بىرلىك

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى روزاقۇل حالمۇرادوۆپەن اڭگىمە – روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كەڭىنەن اتاپ وتىلۋدە. ونىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءمانى مەن ماڭىزى قانداي؟ – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى – حالقىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور ءىس-شارا. قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ۇلاعاتتى ءىسى عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. قازاقستان بۇكىل الەمگە كەڭىنەن تانىلىپ, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە ايشىقتى ورنى بار مەملەكەتكە اينالدى. بارشا قازاق­ستاندىقتار بۇل تاريحي شارانى زور قۋانىشپەن, ىنتا-ىقىلاسپەن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, ءاربىر ازامات ءوز وتانى­نىڭ تاريحىنداعى ۇلى وقيعانى ءبىلىپ, دارىپتەپ ءجۇرۋى جانە ماقتان تۇتۋى پات­ريوتتىقتىڭ شىنايى بەلگىسى. وسىنى­سىمەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. وسى مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋ ارقىلى ءبىز حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ, ءوز دامۋ جولىن دەربەس تاڭداۋ قۇقىعىنا لايىقتى تۇردە قول جەتكىزگەندىگىن پاش ەتىپ وتىرمىز. بۇگىندە قازاقستانىمىز سۇتتەي ۇيى­عان ەلگە اينالدى. جاڭا استانا, زامان تالابىنا ساي سالىنعان جولدار, جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ءوسۋى, ادامنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇلعايۋى, بالا تۋدىڭ كوبەيۋى ەلىمىزدى بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدىردى. وسىنىڭ بارلىعى تاۋەل­سىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىس­تىكتەرىمىز. ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ بولاشاعى كەمەل ءارى باياندى بولادى. ال ول ىنتىماق پەن بىرلىك ارقىلى كەلەدى. جاقسىلىققا جاعا جىرتىسىپ جەتپەي­دى, جارىسا ءجۇرىپ جەتەدى. قازاققا دا, قا­زاقپەن تاعدىرىن قوسقان وزگە ەتنوس وكىل­دەرىنە دە ەڭ الدىمەن كەرەگى وسى ءبىر­لىك پەن تاتۋلىق جانە قوعامدىق كەلىسىم. – مەملەكەت باسشىسى قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا: «...ءبىز ءوز تاري­حى­مىزدىڭ جاڭا شامشىراعىن جاق­تىق. سوندىقتان دا بۇگىندە جانە ءار كەزەڭدە دە ءبىزدىڭ قازاقستان – ول ۇلى دالا ەلى!», – دەپ اتاپ وتكەن ەدى. – الەمدە كوپتەگەن ەلدەر وزدەرىنىڭ تاريحي, گەوگرافيالىق جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە ساي, قوسىمشا اتاۋلارعا يە بولعان. اتاپ ايتساق, قىتاي ەلىن «اسپاناستى ەلى», جاپونيا «كۇنشىعىس ەلى», كورەيا «تاڭعى شىق ەلى» دەپ اتالادى. قازاق ەلى دە كەشەگى ۇلى حالىقتار مەملەكەتتەرىنىڭ مۇراگەرى بولىپ تابىلادى. التايدان ەدىلگە دەيىن سوزىلىپ جاتقان دەشتى قىپشاق, تۇرىك قاعاناتى, التىن وردا سياقتى الىپ مەملەكەتتەر بيلىك قۇرعان ۇلان-عايىر ايماقتىڭ يەسى رەتىندە قازاقستاندى « ۇلى دالا مەملەكەتى» دەپ اتاۋ وتە ورىندى. سەبەبى, وسى دالادا ورىن تەپكەن مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز, وسىندا ءوسىپ-ءونىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ وتىرمىز. ەلىمىزدىڭ تۋىن جەلبىرەتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ بۇل يدەياسى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدى, تاريحي اتاۋ بولىپ تابىلادى. « ۇلى دالا ەلى» اتاۋى مەملەكەتىمىزدىڭ باي تاريحىنان حابار بەرەتىن, ەل تۇعىرىنىڭ بيىك بولۋىنا رۋحاني سەرپىن قوساتىن اتاۋ بولماق. – « ۇلى دالا ەلى» ەكسپەديتسياسى ەل ارالاپ, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ەندى وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز. – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان « ۇلى دالا ەلى» رەسپۋبليكالىق تاريحي-مادەني ەكسپەديتسياسى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن ارالاپ شىقتى. ەكسپەديتسيا بارىسىندا ايماقتاعى حالىقپەن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ «بىرتەكتىلىك جانە بىرلىك» باعىتى بويىنشا «ماڭگىلىك ەل مۇراتى – ەل بىرلىگى» تاقىرىبىندا كەزدەسۋلەر, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «جەر تاريحى – ەل تاريحى» تاقىرىبى بويىنشا ۇنقاتىسۋ سۇحباتتار, «قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» تاقىرىبى بويىنشا ءدارىس-تانىستىرىلىمدار, ەكسپەديتسيانىڭ ءجۇرۋ باعىتىنداعى قالالاردا, كەنتتەردە جانە اۋىلداردا ورنالاسقان كىتاپحانالار مەن مۇراجايلارعا كىتاپتاردى سىيعا تارتۋ كوزدەلگەن «تەڭدەسسىز سىي» اكتسيا­لارى وتكىزىلدى. ەكسپەديتسيانىڭ باستى ماقساتى – وڭىرلەردەگى تاريحي ورىنداردى ارالاپ, ۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن ناسيحاتتاۋ. سول ارقىلى ەل تاريحىنداعى ايشىقتى كەزەڭدى اتاپ ءوتۋ, جاستاردى پاتريوتتىق تۇرعىدا تاربيەلەۋگە ىقپال ەتۋ, سونداي-اق, ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى ناسيحاتتاۋ سياقتى ماڭىزدى ىستەردى اتقارۋ بولدى. ەكسپەديتسيا جۇمىسى 11 قىركۇيەكتە استانا, پاۆلودار جانە اقتاۋ قالا­لارىندا باستالدى. ايماقتاردا بۇل ءىس-شارالارعا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارى, بەلسەندى جاستار, ەتنو­مادەني بىرلەستىكتەر, باق وكىلدەرى جانە جوو ستۋدەنتتەرى بەلسەندى قا­تىستى. شارالار بارىسىندا تاريحي ءجا­دى­گەرلەردى زەرتتەۋ, ولار تۋرالى كەڭ ماعلۇماتتار جيناي وتىرىپ, ەلى­مىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان ۇلى تۇل­عالارعا تاعزىم ەتۋ جۇزەگە اسىرىلدى. جيىندار بارىسىندا قوعام قايراتكەرلەرى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر وكىلدەرى ءسوز سويلەپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ءوز باعالارىن بەردى. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ەكس­پەديتسيا مۇشەلەرى وتپانتاۋدا ورنا­­لاسقان اداي اتا كەسەنەسى مەن اقسا­­راي مۇراجايىندا بولدى. شەتپە كەن­تىندە جەرگىلىكتى حالىقپەن كەزدەسۋ وتكىزدى, سونداي-اق, يسا دوسان باتىر­دىڭ ەس­كەرتكىشى جانىندا جيىن ۇيىم­داستى­رىلدى. ايراقتى, شەردالا تاۋ­­لارىن ارالادى, ەجەلگى قىزىلقا­لانىڭ ورنىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ار­حەو­لوگيالىق جۇمىستار بارىسىمەن تانىستى. قاراعاندى وبلىسىندا ەكپەديتسيا مۇشەلەرى ۇلىتاۋ مەن قارقارالى اۋدان­دارىن ارالادى. مۇنداعى سيرەك كەز­دەسەتىن تاريحي ورىنداردا بولىپ, «مىڭ­بالا تاتۋلىق تىرەگى» اتتى رەسپۋب­ليكالىق اكتسياسى اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىنا نازار اۋداردى. جاڭاارقا اۋدانى اتاسۋ كەنتىندە ساكەن سەيفۋلليننىڭ ەسكەرت­كىشىنە گۇل شوقتارى قويىلدى, اۋدان تاريحىمەن جانە اقىننىڭ ومىرىمەن تانىستى. ال اقمولا وڭىرىنە ساپارى بارىسىندا ەكسپەديتسيا كوكشەتاۋدا بولىپ, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇراجايىنداعى جادىگەرلەرمەن تانىسىپ, ابىلاي حان ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى. قۇرامىندا قوعام قايراتكەرلەرى, تاريحشىلار, ەتنوگرافتار مەن ارحەولوگتار جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى بار ەكسپەديتسيا ەكى كۇن قاتارىنان كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇجىمىمەن, سونداي-اق, زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. وڭتۇستىك قازاقستانداعى ساپارىن ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارى الدىمەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باستادى. ەكسپەديتسيا بۇل وڭىردە ءتورت كۇندەي ايالدادى. دەلەگاتسيا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى, نىعايۋى جانە وركەندەۋى تاريحىمەن تانىسۋ ماقساتىندا وبلىستىڭ تاريحي-مادەني ورىندارىندا جانە وتىرار, ورداباسى, بايدىبەك, سوزاق اۋداندارىندا بولىپ, عىلىمي-تانىمدىق شارالاردىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولدى. – ەلباسىمىز قازاق حاندىعىنىڭ مەرەيتويلىق جيىنىندا سويلەگەن سوزىندە: «ءبىز ەلىمىزدى مەكەندەگەن سان الۋان ۇلت پەن ۇلىس, ءدىن وكىل­دەرىن كوك تۋدىڭ استىنا جيناپ, ەل تىنىشتىعىن, بەرەكە-بىرلىگىن ساق­تا­دىق», – دەگەن ەدى. – ءبىز بۇل جەتىستىككە حالقى­مىز­دىڭ ىقىلاس-پەيىلىنىڭ, باۋىرمال دوستىعىنىڭ ارقاسىندا جانە ەلبا­سى­مىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سارابدال سايا­ساتىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك. كەڭەس وداعى ىدىراپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزەڭدە كوپتەگەن ساياسي ساراپشىلار ەلىمىزدە ەتنوسارالىق قاقتىعىستار ورىن الۋى مۇمكىندىگىن, ونىڭ مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا تەرىس ىقپال ەتەتىندىگىن ايتقان ەدى. الايدا, قوعامدا دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار ورناتۋ جانە ازاماتتىق قوعام قۇرۋ باعىتىندا باتىل ءىس-قيمىلعا كوشكەن قازاقستان بەيبىت ءومىر, كەلىسىمدى قوعام, ىنتىماقتاستىق پەن بىرىگۋ سياقتى قۇندىلىقتاردى الدىنا نەگىزگى ماقسات ەتىپ قويدى. بۇل باعىتتا ەلباسىنىڭ باستى ساياساتى – قوعامداعى بارلىق ەتنوستاردىڭ تولىقتاي قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاي وتىرىپ, جەرگىلىكتى, بايىرعى ۇلتقا نەگىزدەلگەن جوعارى الەۋەتتى قوعام قۇرۋ بولدى. وسى ماقساتتى كوزدەپ, 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. سول جىلى-اق اسسامبلەيا ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋشى ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە باعالانىپ, ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىمدى قۇرالعا اينالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءتيىمدى ءارى جەمىستى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ۇلگىسى ساقتالدى. اسسامبلەيانىڭ تىكەلەي كۇش سالۋىمەن ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىن ساياساتتان تىس ساقتاپ, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قاناتىنىڭ استىنا 130-دان استام ەتنوستىڭ جينالۋى اتالعان ۇيىمنىڭ «كىشى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى» دەپ اتالۋىنا سەبەپ بولدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز سوزىندە وسىلايشا ايرىقشا اتاپ ءوتۋى وسىنىڭ ايعاعى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان».