اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلارىنا قاراعاندا, تۇرىك بيلىگى, الدىمەن پرەزيدەنت رەدجەپ تايىپ ەردوعان بۇعان وڭ باعا بەرگەن كورىنەدى. ەلدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ جەتەكشىلەرى دە, سىرتتاعى ساراپشىلار دا ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, كوپتەن بەرى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارىپ كەلگەن شيەلەنىستىڭ وڭ ارناعا ءتۇسۋ ءمۇمكىندىگىن ايتىپ وتىر.
بۇل شيەلەنىس 30 جىلداي سوزىلىپ كەلەدى. ەلدىڭ ءوڭتۇستىك-شىعىسىنداعى كۇرد كوتەرىلىسشىلەرى مەن ۇكىمەتتىك قارۋلى كۇشتىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستان 40 مىڭداي ادام قۇربان بولعانى دا بەلگىلى. سول قارۋلى قاقتىعىستان ناتيجە شىقپايتىنىنا جۇرتتىڭ كوزى جەتكەندەي. كۇرد كوتەرىلىسشىلەرى مۇنى الدەقاشان تۇسىنۋگە ءتيىس ەدى. ال سول قارۋلى قارسىلىق ارقىلى وزدەرىنىڭ تاعدىرلىق مۇددەسىن, ارمانىن بىلدىرگىسى كەلسە, ونى ۇققىسى كەلەتىن تۇرىك بيلىگى جوقتىعى جانە انىق.
كۇردتەر – تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن حالىق. الەمدە بۇل حالىقتىڭ سانى 30-40 ميلليوندى قۇرايدى دەگەن ماعلۇمات ايتىلادى, بىراق ناقتىسىن ەشكىم بىلمەيدى. سول حالىقتىڭ مەملەكەتتىگى جوق. بىرنەشە ەلدە شاشىراپ جاتىر. ءبىر اقپاراتتا تۇركيادا ولاردىڭ سانى حالىقتىڭ 10 پايىزى دەلىنەدى, بىرەۋلەر ودان دا ارتىقتاۋ دەيدى. قانشا بولسا دا, بۇلاردىڭ بۇل ەلدە ۇلتتىق ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەيدى. وزدەرى شوعىرلانعان ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان اۆتونوميا سۇراعان جانايقايىن ەل باسشىلىعى ەستىگىسى كەلمەيدى. اۆتونوميا ءوز الدىنا, ولاردىڭ ءتىلى دە شەكتەۋلى. بۇل تىلدە وقي دا المايسىڭ.
ودجالاننىڭ وتكەن سەنبىدە جاريالاعان حاتى قارۋلى كۇرەسپەن ەشنارسە شىقپاسىنا كوزى جەتكەن ادامنىڭ امالسىز ارەكەتى ەكەنى داۋسىز. تاعدىردىڭ جازعانىنا كونبەسكە لاجى جوقتىق. حالىق بوسقا قىرىلماسىن, ءوز مۇددەلەرىڭدى بيلىكتىڭ راحىمشىلىعىنان كۇتىڭدەر, ءتىل تابىسىپ كورىڭدەر دەگەندى ايتىپ وتىر. ءوزىنىڭ قانداستارىنان, قارۋلاستارىنان قجپ قۇرىلتايىن وتكىزىپ, ىمىراشىلدىق جولدى قالاۋدى ۇسىندى.
ال تۇركيا باسشىلىعى ودجالاننىڭ ۇسىنىسىنا وڭ باعا بەردى دەگەندە دە, ولار كۇرد حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە قۇلاق اسۋى ەكىتالاي-اۋ دەيسىڭ. سىرتتاي قاراعاندا, كۇردتەر كوپ تە نارسە سۇراپ جاتقان جوق: ەل اۋماعىندا اۆتونوميا, تىلىنە ەركىندىك, ەلدىك ءرامىز – ءوز تۋى بولۋىن سۇرايدى. كەشەگى كسرو-داي قاتىگەز دەيتىن ەلدە دە حالىقتارعا مۇنداي قۇقىق بەرىلگەن ەدى عوي. تۇركيادا «ءبىر ەل, ءبىر حالىق, ءبىر ءتىل» دەگەن قاتقىلداۋ تالاپ بار. كۇردتەردەي حالىقتى جانشىپ, ەزىپ جىبەرەتىن تالاپ. ول تالاپ ازىراق جۇمسارسا, تۇركى الەمى دەيتىن دۇنيەنىڭ ءبىر بولشەگى كۇرد دەيتىن حالىققا قامقور كوڭىل ءبىلدىرىلسە, ۇلكەن ماسەلە شەشىلەر ەدى.
ودجالاننىڭ حاتى – تاۋبەگە كەلۋدىڭ, تۇسىنىستىككە شاقىرۋدىڭ كورىنىسى. تۇركيا – تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسىنداي ەل. تۇركى دۇنيەسى بولىپ بىرىگەيىك, ءبىر-ءبىرىمىزدى باۋىرعا تارتايىق دەگەن ۇلى يدەيانى ايتىپ جۇرگەن, ءبىرشاما شارالارعا باستاماشى بولىپ جۇرگەن ەل. كۇردتەر دە باۋىرىمىز ەمەس پە دەگەن وي كوڭىلگە ورالا بەرەدى. تەك تۇرىك اعايىندار عانا ەمەس, باسقا دا تۇركى جۇرتىمىن دەيتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى ويلاناتىن-اق ماسەلە عوي بۇل.
قىلمىسكەر مەن قايراتكەر ءبىر-بىرىنەن الشاق ۇعىمدار
قىرعىز ەلىندە اقپان ايىنىڭ اياعىندا ۇلكەن شۋ تۋدىرعان وقيعا بولدى. قىرعىزستانداعى قىلمىستىق توپتىڭ ءبىر باسشىسى المامبەت اناپياەۆ دەگەندى بەلورۋسسيانىڭ استاناسىندا سونداعى قىلمىسكەرلەر ولتىرگەن ەكەن, سوعان قاتىستى اڭگىمەلەر, ءبىرشاما ارەكەتتەر بىرازعا سوزىلدى.
ارينە, ءولىم دەگەن قيىن. ومىردەن وتكەن ادام كىم بولسا دا, ول بىرەۋگە تۋىس, بىرەۋلەر ونى جانىنا جاقىن قابىلداپ, ازا تۇتىپ جاتادى. بۇل – زاڭدى نارسە. سويتسە دە, ءولىمنىڭ دە ءولىمى بار. بۇكىل ەلگە قادىرلى ادام دۇنيەدەن وتسە, ونى بۇكىل ەل ازا تۇتادى. تۇلعالار, قايراتكەرلەر قازا بولعاندا, ولاردى قۇرمەتپەن شىعارىپ سالۋ – قوعام ءۇشىن دە, ۇكىمەت ءۇشىن دە پارىزدى ءىس. ال قىلمىسكەرلەر ءولىپ جاتسا, ونى دا ازا تۇتاتىن ءوز ورتاسى بار.
مۇنداي ويلار ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ ءبىر باسشىسى المامبەت اناپياەۆتىڭ ولىمىنە بايلانىستى كوڭىلگە ورالىپ وتىر. جارتى ايدان بەرى ول اۋىزدان تۇسپەيتىن اڭگىمەگە اينالدى. ونى جۇرت ينتەرنەتتەن وقىپ, ءبىلىپ جاتىر. اڭگىمەگە ەلدىڭ سىرتقى جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى, پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتىڭ ءوزى, باسقا دا بۇرىنعى جانە قازىرگى باسشى شەنەۋنىكتەر ارالاستى. وسىعان بولا شەتەلگە وكپە ايتىپ, ولاردان جاعىمسىز جاۋاپ الىپ, ۇيالاتىنداي ارەكەتتەر دە بولدى.
الدىمەن سول المامبەت اناپياەۆتىڭ كىم ەكەنىنە توقتالايىقشى. قىرعىزستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەيبىت سەيىتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ول وسى مينيسترلىكتىڭ ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار تىزىمىندە ەكەن. وعان قىلمىستىق كودەكستىڭ بىرنەشە بابى بويىنشا ايىپ تاعىلعان, 9 جىلعا سوتتالىپ, ونىڭ 3 جىلىن عانا وتەگەن. 2011 جىلدان بەرى حالىقارالىق ىزدەۋدە. تاعىلعان ايىپتار: توناۋ, ادام ءولتىرۋ, ادام ۇرلاۋ. پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى مەدەت سادىقۇلوۆتىڭ ولىمىنە قاتىسى بولعان. اتاقتى قىلمىسكەر قامشى كولباەۆپەن بايلانىستا.
ونىڭ مينسكىدە بولۋى – ول بۇرىنعى پرەزيدەنت قۇرمانبەك باكيەۆپەن, ونىڭ تۋىستارىمەن جاقىن بولعان, قىلمىستا اۋىز جالاسقان. جۇرتتىڭ پايىمداۋىنشا, سول باكيەۆتەر ءوز قىلمىستارىنىڭ بەتى اشىلماسىن دەپ ونىڭ كوزىن جويعان كورىنەدى. قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىعان شىعار, قىلمىسكەرلەر ەكىنشىلەرىن قۇرباندىققا شالعان شىعار دەۋگە دە بولار ەدى-اۋ. جوق, قىرعىزستان باسشىلىعى, پرەزيدەنت اتامباەۆ باس بولىپ, سول باكيەۆتەردى ۇستاپ بەرمەۋىنىڭ اقىرى اناپياەۆتىڭ ولىمىنە سوقتىردى دەپ, بەلورۋسسيا باسشىلارىن, تىكەلەي لۋكاشەنكونى ايىپتاپ, الەمگە جار سالدى. «لۋكاشەنكونىڭ باكيەۆتەردىڭ جاۋىزدىعى مەن سوراقىلىقتارىن ۇعۋى ءۇشىن تاعى كىمدى ءولتىرۋى كەرەك؟!» – دەگەن اتامباەۆتىڭ اشىنۋىن ونىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ينتەرنەتكە دە شىعارىپ (26.02.2015) جىبەردى.
ارينە, مۇنداي ايىپتاۋدى بەلورۋسسيا جاعى جاۋاپسىز قالدىرمايتىنى دا زاڭدى. بەلورۋسسيا ءسىم-ءىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانعان (27.02.2015) قىرعىزستاننىڭ وركەنيەتتىلىگىنە كۇمان كەلتىرىلگەن ءمالىمدەمەسىندە بىلاي دەلىنگەن: «ارعا تيەتىن سالىستىرۋ مەن قىرعىز باسشىلىعىنىڭ بەلورۋسسيا اتىنا ايتقان سوزدەرىنە تۇسىنىك بەرۋدىڭ ءمانى جوق. مۇنداي شامشىل ءمالىمدەمە جاساۋ وركەنيەتتى مەملەكەت باسشىسى دەڭگەيىندە ايتىلۋى مۇمكىن ەمەس».
وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن دەيسىڭ؟ اناپياەۆتى ەلدىڭ ءبىر ايماعىندا ارداقتاعان شارالار ءوتىپ جاتقانى دا راس. ءتىپتى, پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنتتىڭ اتىنا, قىرعىز حالقىنا ارناپ ۇندەۋ دە قابىلدانعان. اناپياەۆ ۇلتتىق كۇرەستى كوتەرۋ ءۇشىن ءبىراز ءىس تىندىرعان ەكەن. سويتسە دە, ول قاشىپ جۇرگەن, ىزدەۋدەگى قىلمىسكەر ەمەس پە ەدى؟ قىلمىسكەر مەن قايراتكەردىڭ اراسىن اجىراتۋ قيىن دا ەمەس. بۇل ەلدە نەگە قىلمىسكەرلەر قۇرمەتتەلەدى؟ الەم تانىعان قىلمىسكەرلەر – كولباەۆتار, بارۋكاەۆتار تۇرمەدەن شىعىپ كەتە بەرەدى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى باسشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ارتۋر مەدەتبەكوۆ: «اقاەۆتىڭ كەزىندە «زاڭداعى ۇرى» بىرەۋ بولسا, باكيەۆتىڭ كەزىندە ەكەۋ بولدى, قازىر – تورتەۋ», دەيدى.
ءسىرا, قىلمىسكەرلەرگە قارسى پارمەندى كۇرەس جوق جەردە, ولارعا قۇرمەت تە كورسەتىلەتىن بولسا كەرەك.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.