سەنىم كۇشى – قۋاتتى كۇش

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتى, باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەكەلەگەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءبىراۋىزدان قابىلداپ, ءباسپاسوز بەتتەرى مەن تەلەەكران ارقىلى ءوز پىكىرلەرىن قىزۋ بىلدىرۋگە كىرىسىپ كەتتى. مەملەكەت الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى ۇسىنىستاردى وي تارازىسىنان وتكىزىپ ۇلگىرمەي, سالعان جەردەن قولداي كەتۋ, اقيقاتىنا جۇگىنەر بولساق, كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتاتىنى راس. «كوپ ايتسا كوندى, جۇرت ايتسا بولدى» دەپ اباي ايتقانداي, قولداۋدىڭ دا ەكى ءتۇرى بار. ءبىرى – دۇرمەككە ىلەسىپ قولداۋ, ەكىنشىسى – وي تارازىسىنان وتكىزىپ بارىپ سانالى تۇردە قولداۋ. كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ جايلى اسسامبلەيانىڭ ۇسىنىسىن ءوز باسىم العاشقى كەزدە ەكىۇداي حالدە قابىلدادىم. ءوز ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىن ۇدايى ويلاپ, قۋانىشى مەن ۋايىمى قابات شارپىسقان مىناداي الماعايىپ تا الاساپىران زاماندا ۇلت پەن مەملەكەت تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار ۇسىنىستاردى ءا دەگەننەن قولداي كەتۋ ويسىز ادامعا بولماسا, ويلى ادامعا كوپ ساۋال تۋدىراتىنى انىق قوي. مەن كوپ ويلاندىم. سونداعى قىسقاشا سەزىم شەجىرەسى مىناعان سايادى: «ەلىمىز تىنىش. اركىم كۇندەلىكتى ءوز جۇمىسىمەن اينالىسىپ جاتىر. ەگىنشى ەگىننىڭ قامىمەن, فەرمەر ءوز مالىنىڭ جايىمەن, شاحتەر مەن مەتاللۋرگ ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى كاسىبىمەن, عالىم بولسا ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىسىمەن, اقىن مەن جازۋشى ءوز شىعارماشىلىعىمەن اينالىسىپ جاتىپ «سايلاۋ قاشان بولار ەكەن» دەپ ءبىر دە ءبىرى الاڭداعان جوق. قارا ورنىندا, حان تاعىندا, قۇدايعا شۇكىر, ەل تىنىش, جۇرت امان. پرەزيدەنتىمىز ءوز مىندەتىن الاڭسىز اتقارىپ جاتىر. ونىڭ حالىقارالىق بەدەلى كۇننەن-كۇنگە ارتۋدا, ءوز حالقىنىڭ الدىندا بەدەلى وتە جوعارى. بۇدان بىلايعى سايلاۋ قاشان وتسە دە ول حالىقتىڭ زور قولداۋىنا يە بولاتىنى انىق. وزگە ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ويى دا, ءىسى دە, شەشەندىگى مەن سان-سالالى بىلىكتىلىگى دە ءوز ارىپتەستەرىنەن وق بويى وزىق تۇراتىنى قازاقستان حالقىنىڭ, اسىرەسە, وسىنداي ۇل تۋدىرعان قازاق حالقىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, ءار قازاقتىڭ كوكىرەگىنە ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرىپ, ءوز ەلىن ايداي الەمگە تانىتىپ قانا قويماي, ۇستامدىلىق پەن كورەگەندىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان جوق پا ەدى! تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تاجىريبە جيناقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىگى مىڭداعان جىل­دار بۇرىن قالىپتاسقان الپاۋىت ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن ساق­تىقپەن پىكىر الماسىپ كەلسە, ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ مەنمەنسىنگەن كوڭىلدەرى بىرتە-بىرتە باسىلىپ, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ ءوزى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدەن اقىل-كەڭەس سۇرايتىنداي حالگە جەتتى. بۇل ماقتانىش پا؟ ارينە, ماقتانىش. قۇدايعا شۇكىر, پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاباعى اشىق, جۇزىنەن نۇرى تايعان جوق, ءجۇرىسى شيراق, قاجىر-قايراتى مول, بەس جىلدان كەيىن بە, ون جىلدان كەيىن بە, قاشان سايلاۋعا تۇسەم دەسە دە حالقىنىڭ زور قولداۋىنا يە بولاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا ءىرى تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالدى. سويتە تۇرا, كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىنداپ وتىر ەكەن؟ ءارتۇرلى ساياساتكەرلەر مەن ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا, «الداعى جىلدارى ۇلكەن قارجىلىق داعدارىستار مەن حالىقارالىق شيەلەنىستەر مولايعالى تۇر, سولاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر» دەگەنگە قۇلاق اسايىن دەسەڭ, «ءبىزدىڭ پرەزيدەنت قانداي ساياسي داۋىل مەن داۋدان قايمىعىپ ەدى, تالاي-تالاي الەمدى جايلاعان قارجىلىق داعدارىستاردان ەلىن امان الىپ ءوتىپ, وزگەلەردى تاڭعال­دىرىپ كەلگەن جوق پا؟» دەگەن ساۋالدار العاشقى كەزدە كوڭىل تۇكپىرىنەن ۇدەرە كوتەرىلىپ, كوپكە دەيىن جاۋاپ تابا الماعانىم راس. قازىر دە انىق جاۋابىن تاپتىم دەپ ايتا المايمىن. مەنىڭ تاپقان جالعىز-اق جاۋابىم بار. ول – سەنىم. مەن پرەزيدەنتپەن الدەنەشە رەت كەزدەسىپ, ەلدىڭ ەرتەڭى جايلى, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق حال-احۋالى جايلى, كوشى-قون ماسەلەسى بويىنشا, شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ پروبلەمالارى جايلى اڭگىمەلەسكەن اداممىن. سونداي ءبىر اشىلا سويلەگەن ساتىندە نۇرەكەڭ بەس-التى جاسار كەزىندەگى اجەسىنىڭ ءتۇسىن ايتىپ بەرگەن تۇستا, بالالىق شاعى مەن اجەسىن ەسكە الىپ, كوزىنىڭ سۋلانعانىن جاسىرا الماي قالىپ ەدى. «بەس-التى جاستاعى كەزىم بولسا كەرەك, – دەپ باياعى كەزدى ءبىر ءسات ەسىنە ءتۇسىردى. – اجەم مەنى ءتۇن ىشىندە باس سالىپ قۇشاقتاپ, «قۇدايعا شۇكىر! قاسىمدا جاتىر ەكەنسىڭ عوي! ۋف-ف!» دەپ كۇرسىن­بەسى بار ما. – اجە, نە بولدى؟» دەدىم شوشىپ كەتىپ. «ۇيىقتا, بوتام! ەرتەڭ ايتام» دەدى. ەرتەسىنە: «تۇسىمدە سەن كويلەكشەڭ تاۋعا ورمەلەپ بارادى ەكەنسىڭ. قايتاتىن شىعار دەسەم, قايتپايسىڭ. الدى-ارتىڭا قاراماي كەتىپ باراسىڭ. مەن سوڭىڭنان ايعايلايمىن. «ءاي, سۇلتان, قايت, قايت بەرى. تاۋ سۋىق, بوران, قاسقىرلار كوپ. قايت دەيمىن!» دەپ ايعايلايمىن. ال سەنىڭ قارايلايتىن ءتۇرىڭ جوق, كەتىپ باراسىڭ, كەتىپ باراسىڭ. مەن تاعى ايعايلاپ, سوڭىڭنان جۇگىرىپ كەلەم. سەن جەتكىزەر ەمەسسىڭ. الدەن سوڭ ماعان ك ۇلىمسىرەپ ءبىر قارادىڭ دا, تاۋعا ورمەلەپ كەتە باردىڭ. مەن ارتىڭنان جۇگىرىپ كەلەم, جۇگىرىپ كەلەم. سەن جەتكىزەر ەمەسسىڭ. «سۇلتان, سۇلتانجان, قايت كەيىن!» دەپ ايعايلاپ جاتىپ ويانىپ كەتسەم, قاسىمدا پىرىلداپ ۇيىقتاپ جاتىر ەكەنسىڭ. قۋانعانىمنان ۇيىقتاپ جاتقان سەنى قۇشاقتاي الىپپىن عوي. ءتۇبى جاقسىلىق بولار, جانىم!» – دەپ اجەم مەنى ايمالاپ قۇشاقتاي بەردى. – اڭگىمەنىڭ وسى تۇسىنا جەتكەندە نۇرەكەڭ كوزىنىڭ جاساۋراپ كەتكەنىن ءوزى دە بايقاماي قالدى. مەنىڭ جۇرەگىم ەلجىرەپ كەتكەندەي بولدى. ويتپەگەندە شە! قارسى الدىڭدا وتىرعان ادام جاي ادام ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى. دۇنيەجۇزى مويىنداعان تۇلعا! بۇرىنعىشا ايتقاندا الەم تاعدىرىن شەشۋگە ارالاسا الاتىن پاتشا! سول پاتشا ءبىر ساتكە قاراپايىم ادامنىڭ كۇيىنە ءتۇسىپ, كوزى جاساۋراپ وتىر! جاي ادام بولسا, ءارى قاراي اڭگىمە ءوربىتىپ, سىر ساندىقتىڭ اۋزىن ايقارا اشاتىن-اق تۇس! بىراق, وعان ۋاقىت قايدا! ايتسە دە, ءدال وسى قاس قاعىم ءبىر ءسات ونىڭ جۇرەگى نازىك, كەرەك كەزىندە بيىك تۇعىردان ءتۇسىپ, وزىڭمەن تەرەزەسى تەڭ ادامشا سىر شەرتە بىلەتىن, ىشكى سارايىندا تالاي-تالاي ءومىر وتكەلدەرى قيۋلاستىرا قالاپ كەتكەن قاتالدىق پەن نازىكتىكتىڭ قاتپارلارى قات-قابات بولىپ قاتارلاسىپ جاتقانىن دالەلدەپ وتكەندەي بولدى. ونىمەن ۇزاق-ۇزاق سىرلاسىپ, ىشكى قاتپارلارىنا ۇڭىلە تۇسكىڭ, جاڭا ءبىر الەمدى اشا تۇسكىڭ, تاني تۇسكىڭ كەلەدى. بىراق, وعان مۇمكىندىك قايدان بولسىن! دەگەنمەن, وتكەن جىلى ۇلىبريتانيا استاناسى لوندون قالاسىندا وتكەلى جاتقان «وكپەك جولاۋشى» اتتى پەسام بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسىنا بارار الدىندا ول كىسى مەنى تاعى ءبىر قابىلداپ, ۇلكەن ساپارىما جول بولسىن ايتىپ ەدى. ول كەزدە ۋكراينا ماسەلەسى مەيلىنشە ۋشىعىپ تۇرعان ءسات ەدى. پرەزيدەنت ول وقيعا جونىندە قاتتى وي ۇستىندە جۇرگەنىن بايقادىم. ءبىز, ۋكراينا وقيعاسىن مىسالعا الا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ دە ەرتەڭى تۋرالى كوپ ءسوز قوزعاپ ەدىك. ونىڭ ءبارىن جاريا ەتىپ ايتۋدىڭ قاجەتى دە بولماس. مەنىڭ كوكەيىمدە جاتقان كوپ ساۋالداردى وسى كەزدەسۋ ءبىرشاما سەيىلتىپ كەتىپ ەدى. ودان تۇيگەن قورىتىندىم – ەركىن سويلەسە بىلسەڭ ەركىن ويدىڭ دا قۇلپى اشىلادى ەكەن. ول ءۇشىن سىرەسىپ قالماي, ءبىر-بىرىڭە دەگەن ءىلتيپات پەن سەنىم تەرەزەسىن اشا ءبىلۋىڭ كەرەك. ونىڭ الدىنان كوكەيىمدەگى كۇدىكتەرىم سەيىلىپ, ەلدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن نىق سەنىممەن شىققان ەدىم. «حاندا قىرىق ادامنىڭ اقىلى بار» دەپتى عوي بۇرىنعىلار. ول – بۇرىن! قازىر زامان دا باسقا, ەل دە باسقا, دۇنيە دە باسقا. دەمەك, حان دا باسقا! ونىڭ اقىل-ويىنىڭ قاتپارى دا, الىستى بولجاۋى دا باسقا. جاريالىلىق زاماننىڭ وزىندە ول ىشكى ماقساتتارىن جاريا عىپ ايتا بەرمەيدى. ءبارىن جايىپ سالمادىڭ دەپ ەل دە ونى كىنالاماۋعا ءتيىس. ەگەر ءوز حالقى وسىعان دەيىن ءوز كوشباسشىسىنا سەنىپ كەلگەن بولسا, بۇگىنگى تاڭدا ول سەنىم بۇرىنعىسىنان دا نىعايا ءتۇستى. وعان سەبەپ – شيەلەنىسكەن مىنا الەمنىڭ شەشىمىن تابۋدا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتقارىپ كەلە جاتقان وراسان زور ەڭبەگى, ەلىنىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. دەمەك, ءوز ەلىنىڭ سەنىمىنە تولىق يە بولعان ەلباسى الداعى كەزدە دە سول سەنىمدى اقتاي بىلۋگە بار كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمسارى حاق. حالقىنىڭ سول سەنىمىن پرەزيدەنتىمىز دە سەزەتىن بولۋى كەرەك. الدا قيىن-قىستالاڭ كۇندەر كوبەيمەسە ازايمايتىن سياقتى. سول كۇندەردى ەلدىڭ سەنىمىمەن قارسى الىپ, الەم الدىندا «ماڭگى ەل – ماڭگى سەنىم» دەگەن جاڭا ايبارمەن قارسى الىپ جاتساق, بۇدان اسقان ابىروي بولا ما؟ سول ابىرويعا ءبىز بۇگىنگى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋعا ءتۇسىپ, بارشا حالىقتىڭ اق تىلەگى مەن اق باتاسىنىڭ جەڭىسى مەن جەمىسىن كورۋ ارقىلى جەتىپ جاتساق نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ەل ءۇشىن ماسەلە سايلاۋدىڭ قاشان وتەتىنى ەمەس, وعان كانديدات بولىپ كىمنىڭ تۇسكەلى جاتقاندىعى. ەگەر بۇگىنگى پرەزيدەنت حالىق تىلەگىن ەسكەرەتىن بولسا, مەنىڭشە, بارشا حالىق ءوز تاعدىرىن سول ادامعا تاعى دا تاپسىرۋعا دايىن. سانالى سەزىمنەن تۋعان سەنىم كۇشى – ەڭ قۋاتتى كۇش بولماق! دۋلات يسابەكوۆ. الماتى.