اساۋ مىنەز, تارپاڭ تالانت

تەمىرحان مەدەتبەك تۋرالى تولعانىس «ايدا اياق, جىلدا جىلىك جوق» دەگەندەي, جەلدەي ەسىپ, جۇلدىزداي اققان ءومىر زىمىراپ بارادى. اعا-اپالارىنىڭ كوز الدىندا كەشە عانا ەڭبەكتەپ تورگە ۇمتىلىپ, قاز تۇرىپ كەرەگە بويىن قارماعان ارداقتى ازامات, قازاقتىڭ وت اۋىزدى شايىرى, ۇلت مەحناتكەرى تەمىرحان مەدەتبەك بۇگىندە اعا جاسىنا جەتكەنىنە وقىرماندار ءبىر سەرپىلىپ قالعانى انىق. الايدا, جەتپىس جىل ءومىر سۇرگەن كۇردەلى دارىننىڭ ءيىر-ءيىر جولدارىن, تولعانىستارىن ونىڭ جولداستارى تۇرماق, ءوز قابىرعاسى دا ايتىپ بەرە الماس. مەن العاش تەمىرحان ولەڭدەرىن مەكتەپتە جۇرگەندە وقىعان ەدىم. شاشى بۇيرالانىپ شيىرشىق اتقان, تۇعىرلى تۇرقى, كەلىستى سۋرەتى دە ەتەنە تانىس ەدى. «ۇشىپ قيال عارىشقا, ءاربىر سوزدەن وت تاۋىپ. ايدالادا, الىستا جۇرەتىن ەم ءشوپ شاۋىپ.   قايدا تەرىم تامشىلاپ – ءوزىمدى-ءوزىم بىلگەن كەز. ايىرىما شانشىپ اپ. بۇلت كوتەرىپ جۇرگەن كەز؟!» وسى ولەڭىنەن شايىردىڭ بالعىن كەزى, سويقاندى, سەرى كۇندەرىنىڭ لەبى ەسەدى. قاشان دا سوقپاق جول قاسقا جولعا, قاسقا جول داڭعىل جولعا باستايدى. ارينە, جاس كەزىڭدە جازىلعان جىرلار ءوزىنىڭ بارقىت تا, بالشىرىن اۋەزىمەن, ادۋىندىلىعىمەن جاراسىمدى عوي. «ءبىر ىستىق لەپ شارپىپ مەنىڭ بەتىمدى, جاپ-جارىق بوپ بارا جاتقان سەكىلدى. ۇشىپ كەلە جاتقان قازدار اسپاندا اپپاق شامدار, اپپاق شامدار سەكىلدى». اق شاربىعا وراپ قويعان بۇيرەكتەي وسى ءبىر ادەمى كورىنىس كوز الدىڭدا ءبىراز ۋاقىت تۇرىپ الادى. اللا بەرگەن قابىلەت كورىنگەننىڭ جە­تە­گىنە ەرىپ, قور بولماس ءۇشىن قايسار مىنەز كە­رەك. مىنەز دەگەننەن شىعادى, الماتىدا قالا بەرسە دە اشتان ءولىپ, كوشتەن قالماس ەدى عوي. الايدا, پەيىشتەي استانانى تارك ەتىپ, جا­ڭادان قوسىلعان زايىبى شولپاندى ەر­تىپ, ءبىر-اق كۇندە قيانداعى ماڭعىستاۋ اس­ىپ كەتۋى دە سول كەزدە كەيبىرەۋلەرگە قي­قار­­لىق, قياستىق ءتارىزدى كورىنگەنى دە راس-تىن. انتتاسقان ادامىنا ولەردەي سەنەتىن. ال نيەتى دۇرىس ەمەستەرگە يلىكپەيتىن. ءوزىنىڭ بىلگەنى, كورگەنى, تۇسىنىگى, ۇعىمى ءبىر باسىنا جەتەرلىك مەدەتبەك كورىنگەنگە باس شۇلعي بەرۋگە ساراڭ بولاتىن. ول وزگەلەرگە تاۋەلدى بولۋدان بويىن الشاق ۇستادى. ورشەلەنىپ, اساۋ داريادان جالداپ ءوتىپ بارا جاتقان تارپاڭداي تەمىرحاننىڭ العان بەتىنەن ءورت تۇرسا دا قايتپايتىنىن ونىڭ تۇرعىلاستارى جاقسى بىلەدى. ادۋىن دارىن ماڭعىستاۋ دالاسىنا دا بەكەر جۇرمەگەن ەدى. بەتىن قىنا باسقان مىڭ جىلدىق قۇجىناعان بالبال تاستاردىڭ تۇبىندە تىزەسىن قۇشاقتاپ وتىرىپ, تارلان تاريحىمىز تۋرالى ويعا باتقانى انىق. كەيدە بۇرعىشىلىق جۇمىسىنىڭ اراسىندا ايدالاعا «بوشالاپ» كەتىپ, سامساعان ساعانالارمەن سىرلاسقانىنا كۇمان جوق. ءوز باسىم «كوك تۇرىكتەر سارىنى» تەماعاڭ كوكىرەگىنە سول كەزدە ۇيا سالعان-اۋ دەگەن ويعا بەرىلەمىن. قالاي دەگەنمەن دە, ونىڭ جىرلارىندا ماڭعىستاۋ مۇنارالارىنىڭ جارق-جۇرق ەتكەن ەجەلگى فرەسكالارىنداي ادەمى ايشىقتاردىڭ ءجۇرۋى تەگىن ەمەس. بالا كەزىمىزدە جازاتايىم قۇس جۇمىرت­قاسىن تاۋىپ الساق, ونىڭ ۋىز نە بالاپان ەكەنىن جىلعاعا اپارىپ بايقايتىنبىز. ۋىز جۇمىرتقا سۋعا باتىپ كەتەدى دە, بالاپان بولعانى سۋ بەتىنە قالقىپ شىعا كەلەتىن. سول سياقتى, شىندىق تا اقىرى قاعاناعىن جارماي قويمايدى. زاتىندا, شىعارمانىڭ مايەگى ءتاتتى مۇڭ, شىندىق, سۇلۋلىق قوي. قىزىل يمپەريانىڭ تۇتەپ تۇرعان كەزىندە دە تەمىرحان ساياساتتا شارۋاسى جوق, ءوز قالاۋىنشا جىرلارىن توگىلدىرە ءتۇستى. ءبىر ەڭبەگىندە اقىن قادىر مىرزا ءالى: «شەكاراداعى تورعاي» دەگەن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ ولەڭى بار, جاقسى ولەڭ, كەرەمەت تاپقىرلىق جاساعان. تورعاي شەكارانىڭ ماڭىندا بالاپانىنا انا جاقتان دا, مىنا جاقتان دا جەم تاسىپ اسىرايدى. ادام بولعانىڭنان دا تورعاي بولعانىڭ جاقسى سەكىلدى. سول ولەڭدى باس رەداكتور جىبەرمەي قويدى. نەگە دەسەم: «بولمايدى, سوۆەتتىڭ شەكاراسىن تورعايدىڭ دا بۇزۋعا حاقىسى جوق» – دەيدى, – دەپ جازىپ ەدى. «قارماقشىنىڭ كوزى – قالتقىدا» دەگەندەي, بۇرىن دا ادەبيەت ماڭىن توڭىرەكتەپ جۇرگەن تەماعاڭ سوناۋ كارى تۇبەكتەگى بەس جىلداي اينالىسقان بۇرعىشىلىعىنان كەيىن تۇپكىلىكتى قالامگەرلىككە بەت بۇردى. تابانى كۇرەكتەي 25 جىلى سول توپىراقتا ءجۇردى. كەربالانىڭ شولىندەي ماڭعىس­تاۋدىڭ ورتاسىنداعى اللا جاراتقان جاپ-جاسىل جازيرا تامشىلى ءتارىزدى تالاي ءنارلى جىرلار وسى ولكەدە تۋدى. نەبىر قاقىراپ كەتكەن ۇلتاندى جىپپەن تەرەڭنەن تارتىپ, شەبەر جىمداستىرا بىلەتىن ەتىكشىنىڭ بىزىندەي, اقىننىڭ اسىرەسە, ۇلتتىق مۇددە, تۋعان ءتىل, اياۋلى اتامەكەن تاقىرىبىنا كەلگەندە قالامى جوسىلا ءتۇستى. جۇلقىنسا ۇزبەي تىنبايتىن, جەلبەزەگى تالاي قارماقتان جىرىلىپ, جىرىم-جىرىم بولعان شورتانداي, ماڭعىستاۋدان الماتىعا ول ابدەن كەمەلىنە كەلىپ, شيرىعىپ ورالدى. قالامىنا قىدىر ۇيالاعان اقىنداردىڭ بىردەن-ءبىر بورىشى – ادامداردىڭ وتكەن ۋاقىتتار وتىندەگى سالتاناتىن, تاسقىنداعان جىگەرىن, جەر جارعان داڭقىن, ۇزىلمەس ءۇمىتىن, جان اياماس جاناشىرلىعىن, ەتەنە باۋىرمالدىعىن ەستەرىنە سالۋ ارقىلى رۋحتارىن كوتەرىپ, ولاردىڭ ماڭگىلىككە ۇلاسۋىنا دەم بەرۋ عوي. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا جۇرەگى جارىلا قۋانعانداردىڭ ءبىرى مەدەتبەك ەدى. «تاۋەلسىزبىن! – تانىپ تۇرمىن ءوزىمدى, ۇشىرامىن قانات بايلاپ ءسوزىمدى. ەشكىم ەندى كوكىرەگىمنەن يتەرىپ, ەشكىم ەندى شۇقىمايدى كوزىمدى.   كەۋدەلەردى تارىلتپاسىن كەك قىسىپ, كەتەدى ودان ءور دالاما ءورت ءتۇسىپ... قۇسقا اينالىپ كەۋدەمدەگى جۇرەگىم, سۇيىنشىلەپ كەلەر كۇنگە كەتتى ۇشىپ». وسى ورايدا, ابەكەڭنىڭ, ءابىش كەكىل­باي­ ۇلىنىڭ: «تەمىرحان – تاۋەلسىزدىكتى جان-تانىمەن قابىلداپ, جان-تانىمەن جىرلاپ كەلە جاتقان, قارىنىنىڭ اشقانىنا ەمەس, قاۋىمىنان قاسيەت قاشقانىنا قاي­عىراتىن, ەلدىكتىڭ ماسەلەسىندە كۇنى كەشەگى تاڭدايىنداعى ازدى-كەم ءتاتتىنى اڭسايتىن ەركەنىڭ ەمەس, ءباز-باياعىدان ماڭدايى اشىلماي كەلگەن حالقىنىڭ جولىنىڭ مۇنشا نەگە قاتتى بولعانىنا شامىرقانعان ەركەكتىڭ ءسوزىن سويلەپ, ءدايىم ءىرى تۋراپ كەلە جاتقان ارقالى اقىن. جۇرتىمەن بىرگە ءجۇرىپ ەگىلىپ, بىرگە ءجۇرىپ سوگىلدى. ولەڭدەرىمەن دە, ومىرىمەن دە قازاق ازاماتى ءۇشىن قازاق دالاسىنىڭ قاي تۇكپىرى دە ءوز اۋىلى, قازاق بالاسىنىڭ قاي تۋماسى دا ءوز باۋىرى ەكەندىگىن مەيلىنشە دالەلدەپ كەلەدى», – دەگەن ءسوزى اقيقاتتان الشاق كەتپەسە كەرەك. ەركىندىكتى تۇلەگەن سانامەن تولقي قابىلداپ, ج ۇلىن-جۇيكەسى الابوتەن ورەكپىپ, بولات سەرىپپەدەي سەرپىلىپ, نەشە ءتۇرلى تولعاۋلارىن, وي يىرىمدەرىن بەينەبىر جانارتاۋداي اتقىلاتتى. «اق شاڭ بولىپ جوتا, قىرىم, بەلەڭىم, داۋىل سوعىپ, لايلانىپ تەرەڭىم. قاۋىپ-قاتەر تونگەن كەزدە دالاما وت جاققان عوي باسىنا وسى توبەنىڭ.   وت جاققان عوي, وت جاقپاۋعا بولا؟! وت جاقپاۋعا بولماعان عوي شارا دا. الاپات ءبىر قاتەر كەلە جاتىر دەپ, وتپەن بەلگى بەرگەن ۇلى دالاعا.   جيناپ قويىپ ءبارىن, ءبارىن مەن ەندى – اۋەن, اۋەز, ساز بەن ىرعاق, ولەڭدى. سول توبەگە وت جاقتىم مەن تۇنىمەن, ادامداردى وياتايىن دەپ ەندى...   وت جاقتىم مەن ەشكىمدى دە تىڭداماي, تاس توبەمدە بارا جاتتى زىرلاپ اي. الىپ دالام,  ۇلى دالام بىراق تا سەلت ەتپەدى, سەلت ەتپەدى! بۇل قالاي؟» – دەسە, ەندى بىردە: «جاتىر قاندى ارالاپ قۇدىرەت بار ۇنىندە, – ۇلى تىلدەر سياقتى قۋاتقا يە عالامات مەنىڭ انا ءتىلىم دە!» – دەپ تاۋەلسىزدىك ەيفورياسىنا قوسىلۋعا شاقىرادى. الايدا, ات توبەلىندەي جالاڭتوستەر بولماسا, كوپشىلىك قاۋىم تىرپ ەتپەدى. قىبىرى بار دا ءمانى جوق, سىبىرى بار دا جانى جوق الەۋمەتتىڭ مىنا مەڭىرەۋ قىلىعىنا اقىن تاڭدانا قارادى. سويتسە, ءبىزدىڭ بويىمىزدان قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ كوردەمشە كورىنىسى – قورقاقتىق, قوسۇرەيلىك, اتا-باباسىنان دىم كورمەگەندەي, ۋىزىندا جارىماعان اشكوزدىك ءتارىزدى بۇرالقى قىلىقتار ءالى قالماعان ەكەن. ول كەشەگى داڭقىنان دالا تەربەلگەن كوك تۇرىكتەر ۇرپاقتارىنىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان اجىراپ, دەفورماتسياعا ۇشىراپ, ۇسقىنى قيسىق ايناداعىداي سوزىلىپ, ءب ۇلىنىپ كەتكەنىنە نالىدى. ءيا, ساناعا, ج ۇلىن-جۇيكەگە باتپانداپ ەنگەن قۇلدىق پسيحولوگيا ءاپ-ساتتە ۇيالاعان جەرىن تاستاپ شىعۋى دا وڭاي ەمەس. بىراق تەمىرحان ۇلت مۇددەسىنىڭ ۇلى مايدانىنا سەسكەنبەي ەنىپ كەتتى. «ۇمىت بولدى ءبىر ولەڭدى جاتتاپ ەم, كولگە اينالدىم – كەشە جالىن, اپتاپ ەم. ءوز جونىمە وتىرا الماي – قۇداي-اي! – كەتتىم قانشا كىرىپ قىزىل وتقا مەن.   ويلار تولعاپ تەرەڭ مەنەن ارىدەن, نەسىنە مەن, نەسىنە مەن جەلىگەم. وزگە تۇگىل, ءومىر تۇگىل, جەر تۇگىل ءوز-ءوزىمىزدى تۇسىنبەيمىن ءالى مەن!», – دەپ, كەيدە شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ, ءوزىن قويارعا جەر تاپپايدى. كەيدە ماعان تەماعاڭ ەسكى شىڭىراۋدىڭ كوزىن ارشىپ جاتقان قۇدىقشىداي ەلەس­تەي­­دى. شىڭىراۋ تەرەڭدەگەن سايىن ونىڭ سۇيە­­گىڭ­نەن وتەر ىزعارى دا ەسەلەنە تۇسەتىنى بەلگىلى. ەندى مىنا ءبىر «اۋرۋ اعاش» دەگەن ولەڭىن وقىپ قارايىقشى: «دەرت تاپقان با – قاتەرى بار جاۋىننان؟! دەرت تاپقان با – قاتەرى بار داۋىلدان؟! بازارى جوق, اجارى جوق, كوركى جوق جاپ-جاس اعاش تۇر الدىمدا اۋىرعان.   كەتەتۇعىن كەزدە مىناۋ بۇرقانىپ بۇتاقتارىن ازەر قوزعاپ تۇر تالىپ. قىسىلادى-اۋ بايعۇس اعاش – تەرشيدى – دەنەسىنەن وتتەي جاسىل سۋ تامىپ.   ونىڭ ەندى كۇڭگىرتتەنىپ اسپانى, تۇلا بويى اۋىر تارتا باستادى... بۇرقىراپ-اق تۇراتۇعىن كەزىندە ءىرىپ ءتۇسىپ جاتىر جاسىل شاشتارى... وسى ءبىر «اۋرۋ اعاش» دەگەن ولەڭنىڭ دە فيلوسوفيالىق استارى تەرەڭ. اقىن ولەڭىندەگى ەكولوگيالىق, الەۋ­مەتتىك قاۋىپ-قاتەرلەر قارلىعاشتىڭ ۇياسىنا ورمەلەگەن جىلانداي شوشىتادى. مەدەتبەك جىرلارىندا ورشەلەنگەن رۋح, شيرىققان ايبىن, ەندى بىردە اشۋ-ىزاعا تولى ساركازم, ساياسي ۋىت الما-كەزەك كورىنىس بەرىپ جاتادى. ال, ەندى «كوك تۇرىكتەر سارىنىنا» كەلسەك, بۇل ءسوز جوق, عۇمىرى ۇزاق انتولوگيالىق ولەڭدەر شوعىرى. «كۇن جاعى كۇمىس دىڭگەكتى, اي جاعى التىن دىڭگەكتى وردادا وتىرعان; سول جاقتان كەلگەندى جاپىرعان وڭ جاقتان كەلگەندى وپىرعان; جەلدەي اڭقىلداپ, سۇڭقارداي ساڭقىلداپ سويلەيتىن, دالاداي كەڭ, تاۋداي بيىك حالىق ەدىك. الىپ ەدىك!» تورتكۇل دۇنيەنىڭ شاڭىن تۋلاقتاي قاققان قايران بابالارىم-اي! وسى جولداردى وقىعاندا جويقىن شاتتىق كۇيى تىك كوتەرىپ اكەتكەندەي, جان-جۇيەڭدى ەرلىك رۋحى ەرىكسىز شىمىرلاتقانداي بولادى. قورىتا ايتقاندا, تەمىرحان مەدەتبەك جىرلارى «ەي, ادامزات بالاسى, بار كۇنا-قاتەلىگىڭدى سيرات كوپىردىڭ ۇستىندە ەمەس, قازىرگى ماۋلەت كەڭشىلىگىڭدە ءتۇسىن, قۇز باسىندا تۇرسىڭ, قايت, قايت...», – دەپ مەزگىل قوڭىراۋىن قاعىپ تۇرعانداي... جۇماباي قۇليەۆ. الماتى. سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.