مال گەنەتيكاسى دۇرىستالماي, مولشىلىق جوق

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءجو­نىن­دەگى ۇيىمى «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىندا مالدىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرسىن تۇراقتى باسقارۋ جانە ساقتاۋ» تاقىرىبىنا سەمينار ءوت­كىزدى. سەمينارعا عالىمدار مەن شا­رۋاشىلىق جەتەكشىلەرى قاتىستى. باسقوسۋ­دىڭ ماقساتى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋ ءۇشىن مالداردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرسىن ساقتاۋ مەن ونى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزىنا جالپى جۇرتشىلىقتىڭ, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىمەن, ازىق-ت ۇلىك دايىنداۋ ىسىمەن تىكەلەي اينالىساتىن كاسىپورىندار مەن مامانداردىڭ نازارىن اۋدارۋ. بۇۇ كوتەرىپ وتىرعان مال گەنە­تيكاسىن ساقتاۋ ماسەلەسى ءبىز­دىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. سە­بەبى, مال شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى ءبىر سالاسى بولىپ تابىلادى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى بولىگى وسى مال شارۋاشىلىعىنان الىنادى. سەمينارعا قاتىسقان قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى كوپماعامبەت ەلە­مەسوۆ دۇنيەجۇزىندە عانا ەمەس, قازاقستاندا دا مال تۇقىمىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ قالماعانىنا, مال سانىنىڭ بۇرىنعىدان تىم ازايىپ كەتكەنىنە نازار اۋداردى. – بۇرىن قازاقستاندا قويدىڭ سانى 35 ميلليون بولاتىن, سودان قازىر 16 ميلليون قالدى, 10 ميلليون ءىرى قارادان بۇگىندە 6 ميل­ليونعا جەتەر-جەتپەسى بار. قويدىڭ بيازى ءجۇندى بەسقاراعاي تۇقىمى قازىر جوق. قاراكول تۇقىمى ۋاقىتىسىندا 6 ميلليوننان اسقان بولاتىن, ودان قازىر 950 مىڭدايى عانا قالدى. قوستاناي وبلىسىنداعى كارل ماركس اتىنداعى شارۋاشىلىق سەكىلدى ءبىرىلى-جارىم شارۋاشىلىقتاردا جىلىنا ءبىر سيىردان 6 مىڭ ليتر ءسۇت ساۋىلادى, ال قازاقستان بويىنشا بۇل كورسەتكىش 2250 ليتردەن اسپايدى. مەديتسينانىڭ تالابى بويىنشا ءار ادام جىلىنا 142 ليتر ءسۇت ءىشۋى ءتيىس ەكەن, ءبىزدىڭ حالىقتىڭ سانىنا قاراعاندا ونى ءوزىمىز تولىق قامتاماسىز ەتۋگە كۇشىمىز كەلەدى, سوعان قاراماستان سىرتتان جىلىنا 1 ميلليون ليتر ءسۇت ساتىپ الىنادى, – دەيدى عالىم. رەسپۋبليكادا مال ءونىمىن كو­بەيتۋ, جايى­لىمدى قۇنار­لان­دى­رۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى دە سەميناردا ءسوز بولدى. بۇۇ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا قازاقستان 2005 جىلدان باستاپ قوسىلعان بولاتىن. قازىر وسى ۇيىمنىڭ جۇ­مىسى بويىنشا ورتالىق ازيادا ورتالىعىن قازاقستاندا اشۋ جۇمىسىنا دايىندىق جۇرگى­زىلۋدە. ول ورتالىققا موڭ­عوليا مەن قىتاي دا كىرەتىن بولا­دى. ۇيىمنىڭ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى ۇيلەستىرۋشىسى تالعات قارىمساقوۆتىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا مال ونىمدەرىنىڭ بارلىعىن دا سىرتقا شىعارۋدان گورى سىرتتان تاسۋ باسىم. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتەن 2007-2012 جىلدار اراسىندا بەرىلگەن سۋبسيديا كولەمى 5 ەسەدەن استام وسكەن. سوعان قاراماستان قازاقستان مال ءونىمىن ءوندىرۋ كورسەتكىشى جونىنەن دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كوش ارتتا كەلەدى. مىسالى, ءبىر سيىردان جىلىنا ساۋىلاتىن ءسۇتتىڭ كولەمى اقش-تا – 8,6 مىڭ, كانادادا – 7,8, گەرمانيادا – 6,7, رەسەيدە – 3,5, ال قازاقستاندا 2,2 ليتر ەكەن. قازاقستاندا اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان «اگرو­بيزنەس-2020» باعدارلاماسى جاسالدى. وسىنىڭ نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا شەبەرلىك-جوسپار قۇرىلدى. – وسىنىڭ بارلىعىن تالداي كەلە, ءبىز مالدىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ مەن جاقسارتۋدى باسقارۋدىڭ ۇلتتىق سترا­تە­گياسى مەن جوسپارىن جاسادىق. ونى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ماقۇلدادى, – دەدى تالعات قا­رىم­ساقوۆ. ۇيىمنىڭ قازاقستانداعى كەڭەس­شىسى ميحايل تاماروۆسكي ۇلت­تىق ستراتەگيا مەن جوسپاردىڭ نە­گىزگى ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. «قازاق تۇلپارى» اسىل تۇ­قىمدى جىلقى زاۋىتىنىڭ ديرەك­تورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءنا­بي­دوللا كيكەباەۆ جىلقىنىڭ گەنە­تيكالىق رەسۋرسى, باتىس قازاق­ستان مال شارۋاشىلىعى جانە جەم ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى نۇرجان ءاجى­مەتوۆ قاراكول جانە تۇيە شارۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ جاي-جاپ­سارىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار, قوستاناي وبلىسى بويىن­شا باس اسىل تۇقىم ينسپەكتورى مارك گۋمەروۆ قوستاناي وبلىسىنداعى مالدىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرسىن ساقتاۋ جۇمىستارى, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوسقالي نايمانوۆ ءىرى قارانىڭ وتاندىق تۇقىمىنىڭ گەنەتيكاسىن ساقتاۋ مەن جاقسارتۋ جونىندە ايتىپ بەردى. سەمينار سوڭىندا ءتيىس قارار قابىلداندى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.