«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى رۋحانيات قازىناسىنا نە قوستى؟
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەدەرىندە بىتكەن ۇلكەن ءىستىڭ ءبىرى – «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن قولعا الۋ بولعانى اقيقات. وسى ون جىلدىڭ اياسىندا نە اتقارىلدى؟ ءۇش باعىتتا تىنىمسىز جۇمىس ىستەگەن, الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى مۇراعاتتاردان اتا-بابالارىمىزدىڭ ءىزىن شارلاعان عالىمدار تاريحىمىزعا قانداي تىڭ مۇرالاردى قوستى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى بايىتا الدى ما؟ اۋقىمدى باعدارلاما العاش قولعا الىنعان كەزدە بىتپەستەي بولىپ كورىنگەن قىرۋار مەجەلەر نە بولدى؟ اراعا جىلدار سالعاندا, تۇركى الەمىندەگى اعايىندار اتالمىش باعدارلاماعا نەگە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى؟ تىزە بەرسەڭ, سۇراق كوپ... تاۋبە, تالاي ءىس اتقارىلعان ەكەن!
ون جىل كوپ سياقتى كورىنبەسە دە, باسىندا وسى ءىستى ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ قولعا العان ۇلت جاناشىرلارىنىڭ بىرقاتارى قازىر ارامىزدا جوق ەكەندىگىن ويلاساڭ, ون جىل از ەمەستىگىن تۇيسىنەسىڭ. داتكە قۋات دەيتىنىمىز, زۋلاپ ءوتىپ جاتقان ومىردە ءبىرلىگىمىزدى بۇتىندەپ, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە اتسالىسقان ابزال اعالاردىڭ تىندىرىپ كەتكەن تىرلىكتەرى كوز الدىمىزدا.
قاراپ وتىرساق, ءوزىمىز دە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ تۇڭعىش جيىندارىنا قاتىسقان كەزدە, اسا اۋقىمدى, كوپ قاراجاتتى, ءتىپتى, ۇلت زيالىلارىنىڭ جانكەشتى جۇمىسىن تالاپ ەتەتىن وسىناۋ باستامانىڭ قيىندىعى قيامەت-قايىم سياقتى كورىنگەنى دە ەستە. ونان كەيىن دە قوعامدىق كەڭەس اراعا ۋاقىت سالىپ, ەلگە دە, ەلباسىنا دا نە اتقارىلىپ جاتقاندىعىنان ەسەپ بەرىپ تۇردى. جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى ەدى.
ەندى, مىنە, سول ىستەردىڭ باس-اياعىن ءبىر تۇگەندەپ الۋدىڭ دا رەتى كەلگەن ەكەن. وتكەن اپتا سوڭىندا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل اۋقىمدى شاراعا قارا شاڭىراق كىتاپحانادان باستاپ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ الماتى قالالىق فيليالى مەن «ميراس» قوعامدىق قورى ۇيىتقى بولدى.
الدىمەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرى: تاريحي-مادەني نىساندار ماكەتتەرىنىڭ, سيرەك قۇجاتتار مەن جادىگەرلەر كوشىرمەلەرىنىڭ كورمەلەرى جانە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا شىققان كىتاپتار مەن كىتاپ دەستەلەرىنىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتەلىك.
سونىمەن, مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ورىنداۋشىلارى, سەكتسيا جەتەكشىلەرى, ەلىمىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, مۋزەيلەرى مەن ارحيۆتەرىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق تانىمال عالىمدار, جازۋشى-قالامگەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى, تۇركى الەمى مەن تمد ەلدەرىنەن جەتەكشى عالىمدار قاتىسقان كونفەرەنتسيادا
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ەلباسىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باستالعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى تەك قازاق جۇرتشىلىعى عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى باعدارلاما بولعانىن ايتتى.
– ماعجان اقىن ايتقانداي, كوپ تۇرىك ەنشى الىپ تاراسقاندا, قارا شاڭىراققا يە بولىپ قالعان قازاق ەلى ءتۇبى ءبىر جۇرتتىڭ مادەني, رۋحاني مۇراسىنا دا شىراقشى بولىپ وتىر. سوندىقتان, اسا اۋقىمدى باعدارلاما ارقىلى تاريحى ورتاق, قۇندىلىقتارى جاقىن جۇرتتاردىڭ دا مۇرالارى تۇگەندەلىپ قالدى. ماسەلەن, ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» جيناعىنا قازىر بارلىق تۇركى حالىقتارى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا, سوندىقتان ونى وزگە باۋىرلاس ەلدەردىڭ تىلدەرىنە دە اۋدارۋعا ابدەن بولادى. مەملەكەت باسشىسى 2006 جىلى انتاليا قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزەكتى سامميتىندە تۇركى ەلدەرىنە ورتاق مادەني مۇرا باعدارلاماسىن جۇرگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. سوندىقتان ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسى باعىتتا جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ دا تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەني مۇرالارىن ءبىرىگە زەرتتەۋ, ولاردى تىزىمگە الۋ جانە يۋنەسكو-عا بىرگە ۇسىنۋ تۋرالى جۇمىستارى بار. سوندىقتان تۇركى كەڭەسى شەڭبەرىندە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسادى.
وسىعان بايلانىستى ءبىز ون جىل تولىپ, ءبىر بەلەستى اياقتاعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ەكىنشى كەزەڭگە, تۇركى الەمىنە ورتاق جۇرەتىن باعدارلاما دەڭگەيىنە جەتتى دەپ ويلايمىز. بۇل تۇرعىدان العاندا, قازاقستاندا بۇگىنگە دەيىن جاسالعان اۋقىمدى جۇمىستار مەن جيناقتالعان مول تاجىريبە وزگە باۋىرلاس ەلدەرگە ۇلگى بولارى انىق, – دەدى دارحان قىدىرالى.
جيىندا نەگىزگى باياندامانى
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى الىبەك اسقاروۆ جاسادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىندە, عىلىم دا, عالىمدار دا توقىراپ تۇرعاندا باعدار بەرگەن باعدارلاما تۋرالى الىبەك اسىلباي ۇلى مىنا جايلاردى ايتتى.
– مۇنداي باعدارلاما جاساۋ بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان قيىن شارۋا بولىپ شىقتى. ءالى ەسىمىزدە, باعدارلامانىڭ ءىس-شاراسىن ازىرلەۋدىڭ ءوزى باقانداي جارتى جىلعا سوزىلدى. جۇمىس بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى ەكى رەت قارادى, اقىل-كەڭەسىن بەردى, كوپ وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ۇسىنىستار جاسادى. باعدارلاما ۇلتتىق كەڭەستىڭ القالى وتىرىسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىعا سالىنىپ, قابىلداندى. نەگiزگى اتقارۋشى ورگان ەتىپ سول كەزدەگى مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلiگi بەلگىلەندى, – دەدى ول.
باعدارلاما ماقساتى بەلگىلى. بايانداماشى باعدارلاما 3 باعىتتا جۇرگىزىلگەنىن – رەستاۆراتسيا, ارحەولوگيالىق قازبالار, مادەني مۇرانى زەردەلەۋدىڭ تۇتاستاي جۇيەسىن قۇرۋ, ۇلتتىق, الەمدىك وي-سانانىڭ كىتاپ سەريالارىن شىعارۋدى كوزدەگەنىن ايتتى.
سونىمەن, باعدارلامانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلىپ, 16 سەكتسيا جاساقتالىپ, ولارعا ەلىمىزگە اتى بەلگىلى عالىمدار مەن بىلىكتى ماماندار جەتەكشىلىك جاساعان.
قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا قاتىسى بار قولجازبالاردى, كىتاپتار مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى تابۋ جانە ساتىپ الۋ ءۇشىن الىس جانە تاياۋ شەتەل قالالارىنىڭ ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارى ۇيىمداستىرىلىپ, قىتايعا, موڭعولياعا, رەسەي مەن وزبەكستانعا, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە عىلىمي-ىزدەستىرۋ توپتارى جىبەرىلگەن.
شىعىستانۋ ينستيتۋتى قىتاي مەن موڭعولياعا ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ناتيجەسىندە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندە زەرتتەلمەگەن تىڭ دەرەككوزدەر الىپ كەلدى. قىتاي ارحيۆتەرىنەن شاعاتاي, مانچجۋر, ويرات, موڭعول جانە قىتاي تىلدەرىندە جازىلعان
قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى ماڭىزى بار 5 مىڭنىڭ ۇستىندە قۇجاتتار تابىلدى.
ەجەلگى تۇركى جازبالارىن تاۋىپ, زەرتتەۋ ماقساتىندا, ەتنوگراف-عالىمدار موڭعولياعا بىرنەشە رەت عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىردى.
يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا تىزىمىندە تۇرعان الەمدىك مۇرانىڭ (ۆسەميرنوە ناسلەديە) الەۋەتتى نىساندارىنىڭ دەرەكقورىن جاساۋ جۇمىستارى اياقتالدى. بۇعان دەيىن ول تىزىمگە قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى مەن تامعالى پەتروگليفتەرى ەنگەنى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك مۇرا تىزىمىنە قازاقستان تەرريتورياسىنان ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى 8 نىسان:
جەتىسۋ بولىگىنەن – تالعار, قايالىق, قارامەرگەن; جامبىل وبلىسى بولىگىنەن – اقتوبە, ورنەك, قۇلان, قوستوبە, اقىرتاس ەسكەرتكىشتەرى قوسىلىپ وتىر.
بۇدان بۇرىن, كەڭەس داۋىرىندە جاسالعان قازاقستاننىڭ تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىزىمى مورالدىق تۇرعىدا ەسكىرگەن ەدى. وعان ول زاماندا مەملەكەت تاراپىنان قورعالاتىن 25 مىڭ ەسكەرتكىش ەنگىزىلىپتى. ونىڭ ىشىندە قالالار عانا ەمەس, الىستاعى اۋىلداردا ورناتىلعان لەنين ەسكەرتكىشتەرى, رەۆوليۋتسيونەرلەر بيۋستەرى, ازامات سوعىسىنا ارنالعان وبەليسكىلەر, ايگىلى بولشەۆيكتەر تۇرعان ۇيلەر مەن تاعى باسقاسى بار ەكەن, – دەيدى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى.
قىسقاسى, باعدارلاما اياسىندا بۇل ءتىزىم قايتا قارالىپ, ناقتىلانىپ, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمدەرى جاڭادان ءتۇزىلگەن. ءسويتىپ,
218 نىسان ەنگىزىلگەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىمى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن.
وسى جىلدار ىشىندە 93 تاريحي-مادەني نىسانعا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ 73-ىندە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالعان.
سولاردىڭ ىشىندە – وڭتۇستىك وڭىردەگى ارىستانباب, ەسىمحان, ايشا-ءبيبى, ابات-بايتاق, مەشىت-مەدرەسە اققويلى, اقتاس, قارامان اتا, قاراشاش انا, ءجۇسىپ اتا, قارا قوجا, اقكەسەنە, ءمىرالى باب, اساناس كەسەنەلەرى, بابااتا, قالجان احۋن مەشىت-مەدرەسەلەرى, ورال قالاسىنداعى ءبىرىنشى اسكەري ۋچيليششەسى (XIX ع.), الماتى قالاسىنداعى كوپەس ءفيليپپوۆتىڭ ءۇيى, قاپشاعاي تۇبىندەگى تاڭبالىتاس پەتروگليفتەرى, اقتوبە وبلىسىنداعى قاراعۇل كەسەنەسى بار.
ايتا كەتەتىن جايت, بۇلاردىڭ كوبى ماگيسترالدىق جولداردىڭ بويىندا نەمەسە ەلدى مەكەندى جەرلەردە ورنالاسقان. سول سەبەپتى, ولاردى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق تۋريستىك مارشرۋتتارعا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك جاسالدى.
سونىمەن قاتار, داماسك قالاسىنداعى بەيبارىس سۇلتاننىڭ كەسەنەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى 2010 جىلى اياقتالىپ, قازاقستان مەن سيريا جاعىنان قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا اتقارىلعان جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قابىلداپ الدى. وسى قالاداعى ءال-ءفارابيدىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعى مەن كەسەنەسىن سالۋ جانە ورتالىقتىڭ ەكسپوزيتسياسىن قۇرۋ 2011 جىلى تولىعىمەن اياقتالىپ, ەكى جاقتى اكتىگە قول قويىلادى. الايدا, بۇل كەسەنەلەردى رەسمي اشۋ, تۇساۋكەسەر وتكىزۋ جاعى سيرياداعى ازامات سوعىسىنا بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلىپ وتىر, دەدى بايانداماشى.
كاير قالاسىنداعى بەيبارىس سۇلتاننىڭ مەشىتىنە كەلسەك, قازاقستان تاراپىنان تيەسىلى قاراجات ءبولىنىپ, ول تولىعىمەن ءجۇزەگە اسىرىلدى. ەگيپەت تاراپىنان دا قوزعالىستار باستالىپ ەدى. بىراق بۇل ەلدە ەتەك العان تۇراقسىزدىق جاعداي سالدارىنان مەشىت قۇرىلىسى اياقتالماي, جارىم-جارتىلاي جوندەلگەن كۇيىندە توقتاپ قالعان.
سونىمەن بىرگە,
ءوز ەلىمىزدەگى 40-قا جۋىق قورعان مەن قالاشىقتاردا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.
اتاپ ايتقاندا, اقمولا وبلىسىنداعى بوزوق, الماتى وبلىسىنداعى ەسىك, قويلىق, تالعار, وڭتۇستىك قازاقستانداعى ساۋران, سيداق, وتىرار, جۋانتوبە, قاراسپان-توبە, شىمكەنت, شىعىس قازاقستانداعى بەرەل, شىلىكتى, جامبىل وبلىسىنداعى اقىرتاس, باتىس قازاقستانداعى قىرىق-وبا, قاراعاندى وبلىسىنداعى توقتاۋىل, ايباس, كەنت, تالدىساي جانە تاعى باسقا قونىستار مەن قالاشىقتاردا قازبا جۇمىستارى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلعان.
وسى جىلدارى قازاقستان ارحەولوگتارى بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ەسكە سالساق, بۇدان 8-9 جىل بۇرىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ارالتوبە قورعانىندا التىن كيىمدى سارمات ساربازى تابىلعان بولاتىن. ءدال سول جىلدارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىلىكتى قورىمىنان ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى V-ءVى عاسىرلارداعى جاۋىنگەر كيىمى قازىلىپ الىندى. ال, كەيىنگى جىلدارداعى جاڭالىق – قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىنداعى تالدى قورىمىنان تابىلعان ب.د.د. VI-V عاسىرلارعا جاتاتىن ادامنىڭ مۇردەسى. قورىمنان ساق-سىبىرلىك اڭ مانەرىندە جاسالعان 200-گە جۋىق التىن بۇيىمدار, 21 000-نان اسا التىن مونشاقتار (بيسەرلەر) تابىلدى. وسىعان بايلانىستى, تابىلعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتى 4-ءشى «التىن ادام» دەپ ايتىپ ءجۇرمىز, دەدى الىبەك اسقاروۆ.
بۇل ماتەريالدار ەجەلگى قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرىن تولىقتىرا تۇسكەنى داۋسىز.
قازاق جەرىنىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان ۇقساس مۇنداي التىن بۇيىمداردىڭ تابىلۋى – باتىر بابالاردىڭ داڭقتى تاريحىن, بايتاق كوسىلگەن ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ايعاقتايدى.
سونداي-اق, موڭعوليا اۋماعىنداعى كونە تۇركى رۋنيكالىق جازبالارى بار تونىكوك پەن تەركىن تاستارىنىڭ كوشىرمەلەرى جاسالىپ, ەلىمىزگە جەتكىزىلدى.
مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋ, ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن ساقتاۋ ماقساتىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «بەرەل», الماتى وبلىسىندا «ەسىك» مەملەكەتتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايلارى قۇرىلدى.
قازاقستاننىڭ تاريح جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى بويىنشا 600-ءدىڭ ۇستىندە اتالىم كىتاپ جارىق كوردى, ولاردىڭ جالپى تارالىمى 2 ميلليون داناعا جۋىقتادى.
بۇل كىتاپ سەريالارى فيلوسوفيا, سوتسيولوگيا, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, ەكونوميكا, ساياساتتانۋ, سالت-ءداستۇر, ت.ب. سالالارعا قاتىستى بولدى. قازاق تاريحىنا بايلانىستى قىتاي, موڭعول, ورىس, باتىس, اراب, تۇرىك, ارميان, پارسى دەرەككوزدەرىندەگى قۇجاتتار جيناقتالدى. كىتاپتاردىڭ دەنى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ شىققاندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە, قازاق تىلىندەگى تەرميندەر قورىن بايىتۋعا زور سەپتىگىن تيگىزۋدە. قازىر بۇل ماتەريالدار مەكتەپ باعدارلامالارىنا, وقۋ ورىندارىنىڭ پاندەرىنە ەنگىزىلىپ, ءتول تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە پايدالانىلا باستادى.
«بابالار ءسوزى» – 100 توم, قازاق ءتىلىندەگى «الەم ادەبيەتى» – 100 توم, «ادەبي جادىگەرلەر» 22 توم بولىپ جارىق كوردى. «قازاق ادەبيەتىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن ورىس تىلىندە 100 تومدىق كىتاپ سەرياسى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ, شىعىپ جاتىر.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى – تاريحي-مادەني مۇرانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ونىڭ باستى ماقساتى – قوعامدىق سانادا وڭ يگى قادامدارعا جەتۋ, وسى رەتتە ونىڭ زور يدەولوگيالىق, جالپىمەملەكەتتىك ءمانى بولدى.
بىرىنشىدەن, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋى جانە نىعايۋىمەن بايلانىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. عالىمدارىمىزعا جۇمىس تاۋىپ بەردى, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تىڭنان جول اشتى.
ەكىنشىدەن, قوعام, بۇكىلالەمدىك تاريح اعىمىنداعى ءىرى وقيعالار اياسىندا ءوزىن سەنىمدى سەزىنە الاتىنداي تىڭ اقپارات الدى. اتالعان باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى ەلدىڭ جاڭا تاريحي-مادەني لاندشافتىنىڭ قالىپتاسۋىنا يگى اسەرىن تيگىزدى. قازاقتىڭ تاريحى كوپتەگەن جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتى. ءبىز بارىمىزدى تۇگەندەپ, جوعىمىزدى تاپتىق.
ۇشىنشىدەن, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز تاريحىنا جانە مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىقتارىن ارتتىرا ءتۇستى. جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتۋعا ۇلەس قوستى.
تورتىنشىدەن, ەلدەگى ەتنوسارالىق ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ارتۋى مەن ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى تۇرعىسىنان باعدارلامانىڭ تيگىزگەن اسەرى ولشەۋسىز ەدى.
ءسويتىپ, بۇل باعدارلاما تاريحي-عىلىمي, رۋحاني-مادەني عانا ەمەس, ەل ومىرىندەگى بەتبۇرىستى ءىرى ساياسي جوبا بولدى, دەپ ءسوزىن قورىتتى الىبەك اسقاروۆ.
وسىدان كەيىن كونفەرەنتسيادا
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك كارل بايپاقوۆ ءسوز الىپ, جەتىسۋ وڭىرىندە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالاردىڭ ناتيجەسىن, كەپكەن ارال وزەنى تۇبىنەن جانە كونە ساۋران قالالارىنان تابىلعان تاريحي جادىگەرلەردى سلايد-شوۋمەن كورسەتىپ, عىلىمي تۇرعىدا سيپاتتاپ, قالالاردىڭ قازاق حاندىعىنداعى ماڭىزدى رولىنە توقتالدى. بۇل دەرەكتەر الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتقانىن بايقادىق.
كارل بايپاقوۆ وتىرار اۋماعىندا قازبا جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن, سوندىقتان الدا ءالى دە ءبىزدى تاڭداندىرا تۇسەتىن عىلىمي ولجالار تابىلا بەرەتىندىگىن مالىمدەدى.
«مادەني مۇرانى» جۇزەگە اسىرۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسقان بەلگىلى عالىم مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, قىرعىزستان, تۇركيا, ارمەنيا, ۆەنگريا, شۆەيتساريا ەلدەرىندە شىعىستانۋ ارحەوگرافيالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىن مالىمدەدى.
– مۇنداي ەكسپەديتسيالاردىڭ ناقتى ناتيجەلەرى وسى باعدارلاما اياسىندا جارىق كورگەن كىتاپتارعا كىردى. بۇلار ۇلتىمىزدىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى تاريحىن زەردەلەۋگە تاماشا بازا جاساپ بەردى. وسى ەكسپەديتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە 26 تومدىق كىتاپ قۇراستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە «قازاقستان تاريحى اراب, پارسى, تۇرىك, قىتاي, موڭعول, ارميان دەرەككوزدەرىندە», «قازاقستان تاريحى شىعىس مينياتيۋرالارىندا» كىتاپتارى دا بار, – دەدى ول.
ماسەلەن, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىتايدان شاعاتاي, ويرات تىلىندەگى 300, ءمانجۇر جانە قىتاي تىلىندەگى 3 مىڭنان استام عاجايىپ مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى تاپقان. بۇلار – قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن رەسمي حاتتاسۋلارى, قازاق-قىتاي ساۋدا-ساتتىعى, ديپلوماتيالىق بايلانىستار جايلى مالىمەتتەر. قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنان تابىلعان وسىناۋ ارحيۆتىك قۇجاتتار قازاق حاندارىنىڭ كەڭسەسى جانە ديپلوماتيالىق حاتتاسۋلارى بولعانىن جانە ەلشى الماستىرىپ وتىرعانىن تاريحي تۇرعىدا دايەكتەيدى.
قازاق عالىمدارىنان كەيىن
حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەحمەت كۋتالمىش قاشعار مەن ۇرىمشىدەن باستاپ, كاسپيگە دەيىن سالتانات قۇرعان تۇركى بابالارىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ورتاقتاستىعىن, وعان قوسا يسلام مادەنيەتى باسقا دا ىرگەلى دىندەرمەن ءبىر دەڭگەيدە تۇرعانىن عىلىمي تۇرعىدا دايەكتەپ, ساليقالى ءسوز قوزعادى.
ءبىز قازاقستاننىڭ الدا بولعانىنا, دامىعانىنا تىلەكشى حالىقپىز. مادەنيەتى مەن ەكونوميكاسى, ءبىلىمى مەن عىلىمى مۇنان دا قارىشتاعانىن كورگىمىز كەلەدى, دەدى مەحمەت كۋتالمىش.
شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابساتتار دەربىسالى اعامىزدىڭ ءسوزى دە اسەرلى, شىنايى شىقتى.
– ءالى ەسىمدە, وسىدان ون جىل بۇرىن تاشكەنتتە جۇرگەندە 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» شىعادى ەكەن دەگەندى ەستىگەندە ءبىزدىڭ عالىمدار ونداي ءجۇز تومدىق مۇرا بار ما دەپ, كۇمان كەلتىرگەن ەدى. قاجىرلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسقانىنا دا كۋا بولدىق, – دەدى عالىم.
ءابساتتار دەربىسالى تەك ءبىر ءوزىنىڭ عانا مۇرىندىق بولۋىمەن, مەملەكەتتەن قاراجات الماي, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن شىققان كىتاپتاردى مىسالعا كەلتىردى.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن «قازاقستان عىلىمىنىڭ رەنەسسانسى» دەپ اتاعان
ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ ديرەكتورى نۇرسان ءالىمباي بۇل باستاما كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تەك جادىگەرلەردى ساقتاپ, دارىپتەۋمەن كەلگەن مۋزەيلەردىڭ دە مىندەتىن وزگەرتكەنىن ايتتى.
اتالمىش مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وسى جىلدار ىشىندە 5 تومدىق ەنتسيكلوپەديا, ارحيۆتەردە كۇن-ءتۇن دەمەي ىزدەنە وتىرىپ, ءتۇرلى كىتاپتار, سان الۋان عىلىمي ارتەفاكتىلەردەن تۇراتىن 16 كاتالوگتى ءۇش تىلدە جارىققا شىعارعان.
مۋزەي ديرەكتورى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا تۇسكەن, ءمالىم بولعان, ءالى دە قازاقستانعا اكەلىنۋى ءتيىستى تاريحي جادىگەرلەر جايلى كوكەيكەستى اڭگىمەلەردى قوزعادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساتتار ءماجيتوۆ اتالمىش باعدارلامانىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, بۇل باستاما عالىمداردىڭ, مامانداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كەشەندى جۇمىس ىستەۋگە جۇمىلدىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
عالىمدار ۋاقىت وتە كەلە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي قىرى بارى ەكەنىن دە تۇسىنە باستاعان. ارينە, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ باعا جەتپەس ساپالىلارى, ساپاسىزدارى دا بار. ەڭ باستىسى, وتە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. قولعا تالاي دۇنيە ءتۇستى, بىراق, ءالى دە تۇگەل ەمەس...
قىرعىزستان تاريحشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى تنىچتىكبەك چوروتەگين 2012 جىلى قىرعىز اعايىندار دا «مۇرا» دەگەن باعدارلاما جاساپ, بىزدەگى باعىتتى ۇستانىپ وتىرعاندارىن, جاسالىنعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمىنا اسا ريزا ەكەندىگىن ءبىلدىردى.
– بۇگىن الماتىدا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا قاتىستى ۇلكەن شاراعا قاتىسىپ, سول جەردە دە كوپ ىستەرىڭىزگە رازى بولىپ وتىردىق. «مادەني مۇرا» اياسىندا ءبىر عانا شىعىستانۋ ينستيتۋتى 26 كىتاپ شىعارعانىن بىلدىك. سىزدەردەن ۇلگى الاتىن تۇستار كوپ ەكەن, – دەدى ول.
اقيقاتىندا, قىرعىز بەن تۇرىك اعايىنداردى كەلتىرىپ وتىرعان وسىناۋ باعدارلاما الدا اۋقىمدى تىرلىكتەردى جالعاستىرۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن ايقىنداپ وتىر.
ەندىگى جەردە تازا عىلىمي دەڭگەيدە جاسالىنعان جۇمىستاردىڭ عىلىمي اينالىسقا ءتۇسىپ, مەكتەپتەر مەن جوو باعدارلامالارىنا كىرىكتىرۋدىڭ جايى نە بولادى؟
مىنە, مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ۇرپاق الدىنداعى اماناتى دا ءالى تاۋسىلماق ەمەس.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
