قازاقستان ساياساتىنىڭ ايشىقتى تابىسى

ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ “اقبۇلاقتاعى” بەيرەسمي كەزدەسۋى وندا تالقىلانعان جانە قابىلدانعان قۇجاتتارىمەن تاريحتا قالدى. ۇيىمعا مۇشە 56 مەملەكەتتەن, سونداي-اق ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردان ارنايى كەلگەن دەلەگاتسيا باسشىلارى “كورفۋ ۇدەرىسىن” ءارى قاراي دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن, قىرعىزستانداعى احۋال مەن ونى شەشۋدىڭ جولدارىن جانە بيىلعى جىلى استانادا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ تاقىرىپتارىنداعى كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىلادى. ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەي­دەگى ءسامميتى ەكى جىلدا ءبىر مارتە شا­قى­رىلۋى ءتيىس. ءتۇرلى سە­بەپ­تەرگە بايلا­نىستى ۇيىمنىڭ سام­ميتى ون ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت­تان بەرى وتپەدى. وسى جىلدار ءىشىن­دە ۆانكۋۆەردەن ۆلا­ديۆوس­توك­قا دەيىنگى كەڭىستىكتە شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى دە وتكىر پروب­لە­ما­لار قوردالاندى. بۇل پروب­لەما­لار ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ۇكى­مەتتەرى باسشىلارىنىڭ قا­تى­سۋى­مەن وتەتىن القالى جيىندا, ءدالى­رەك ايتقاندا, جوعارى دەڭ­گەي­دەگى سام­ميتتە قابىلدانعان قۇجات­تار اياسىندا عانا شەشىلەدى. بۇعان دەيىن ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنىڭ بەس ءسامميتى ءوتتى. بي­ىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اس­تانادا ۇيىمنىڭ كەزەكتى التىنشى ءسامميتى شاقىرى­لماق. ال­ماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدا­نىنداعى كوك شالعىنعا كوم­كە­رىل­گەن “اقبۇلاق” دەمالىس-ساۋىقتىرۋ ور­نىندا وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيس­ترلەرىنىڭ بەي­رەسمي جيى­نىن­دا وعان قاتى­سۋ­شى مەم­لەكەت­تەردىڭ مي­ني­س­ترلەرى كونسەن­سۋس­تىق جاعدايدا وس­ىنداي ۇيعارىمعا كەلدى. بۇل ەلباسى نۇر­سۇلتان نازار­باەۆتىڭ جانە قازاقستان ديپلوما­تياسىنىڭ تالاسسىز تابىسى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى بەيرەسمي كەزدەسۋدە ءسوي­لەگەن سوزىندە ەقىۇ-نىڭ سام­ميتىن شاقىرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ نەدەن تۋىپ وتىرعانىنا بايلانىستى ءتورت ءما­سەلەنى اتاپ ءوتتى. ولار – حالىق­ارا­لىق قاتىناستار جۇيەسىن داع­دارىستان الىپ شىعۋ, جاھان­دىق قارجى-ەكو­نو­ميكالىق داعدا­رىستى ەڭ­سەرۋ, ەتنوس­تىق جانە ءدىني ءتو­زىمدىلىك سالا­سىن­داعى قوردا­لانعان پروبلە­مالار­دى شەشۋ جانە اۋعانستان پروب­لە­ماسى. ۇيىم ءسامميتىن شاقىرۋ, ونىڭ ويداعىداي ءوتۋى ۇيىم قىزمەتىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى, بەدەلىن ارتتى­رىپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋىن سا­پالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. حا­لىق­ارالىق قوعامداستىقتا قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋمەن قاتار, ەۋروپا مەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەل­دەردىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز ىن­تىماقتاستىق جاساۋىنا ىقپال ەتەدى. قوردالانعان پروبلە­مالاردى ءبىر شا­ڭىراق استىندا, ءبىر ءۇس­تەلدىڭ باسىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارى ءوزارا اقىلداسا, ءوزارا ءپى­كىر­لەسە وتىرىپ شەشۋلەرىنە مۇمكىندىك تۋا­دى. ەقىۇ ءسامميتىنىڭ قازاق­ستان­نىڭ باس قالاسى – استانادا شا­قى­رى­لۋ­ى ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە بەدەلىن كوتە­رە­تىنىنە داۋ جوق. بۇل باستامانى كو­تەرگەن قا­ز­اقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ بولاتىن. ۇي­ىمعا قاتىسۋشى ەلدەر ەلباسى­نىڭ وسى­­ناۋ يگى باستاماسىنا جاي­دان-جاي قول­­داۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق. ونىڭ ءتۇپ نەگىزى قازاق­ستاننىڭ ۇيىم سام­ميت­ىن وتكىزۋگە ساياسي بەدەلى دە, ەكو­نو­­مي­كالىق الەۋەتى دە جەتە­تىن­دىگىندە جاتىر. ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە وعان قاتىسۋشىلار قىرعىزستاندى تۇ­راق­تاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ويتكەنى, بۇگىندە كورشىلەس قىرعىز ەلىندەگى جاعداي ەقىۇ-نى دا, وعان توراعالىق ەتەتىن قازاق­ستان­دى دا الاڭداتىپ وتىر. ال قازاقستان ۇي­ىمعا توراعا رەتىندە ەقىۇ-نىڭ ءمۇم­كىن­دىگىن پايدالانا وتىرىپ, قىر­عىز­ستانعا كومەك كورسەتۋدىڭ جولىن قا­راستىرىپ كەلەدى. سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ وسى جيىنىندا قا­تى­سۋشىلار قىرعىزستانداعى جاع­دايدى تۇراقتاندىرۋعا ۇيىم ىقپال ەتۋى قاجەت دەگەن ۇيعارىم جاسادى. سونى­مەن قاتار, ەقىۇ-نىڭ قىر­عىز­ستان­داعى ميسسياسىن كۇشەيتىپ, پولي­تسەي­لىك كەڭەسشىلەر توبىن قۇرۋ ۇسىنىلدى. قازىرگى كەزدە قازاقستان قىر­عىزستانعا كومەك كورسەتۋدى قولعا الدى. ۇكىمەتتىڭ ارنايى قۇرىلعان ماماندار توبى قىرعىز اعايىن­دارمەن بىرلەسىپ, قولداۋ-كومەك كور­سە­تۋدىڭ كەزەك كۇتتىرمەس شارا­لارىن انىق­تادى. قيراعان, ورتەل­گەن نى­سانداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارى, جى­لۋ-ەنەرگەتيكا ورتالىعى ءۇشىن وتىن جەتكىزىلەتىن بولدى. قازاق­ستاننىڭ قىرعىز­ستانعا كورسەتەتىن كومەگىنىڭ جالپى كولەمى 10 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. ساياساتتىڭ داۋىلى ەسەڭ­گىرەتكەن بۇل رەسپۋبليكاعا بۇگىندە رەسەي مەن وزبەكستان دا قولۇشىن بەرىپ جاتىر. “سوڭعى 5 جىلداعى ەكى مەملەكەتتىك توڭكەرىستىڭ باستى سەبەپ­تەرى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىر­عىز­ستان­داعى جاعدايعا باي­لانىستى, – ەكو­نوميكانىڭ دامى­ماعاندىعى, حا­لىقتىڭ كەدەيلىگى, بيلىك تىكتەمەسىنىڭ السىزدىگى جانە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى دەموكراتيالىق ينس­تيتۋتتاردىڭ تۇرلاۋسىزدىعى بولدى”. كەزدەسۋدە تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى ەقىۇ مينسك توبىنىڭ قاتىسۋىمەن ءازىربايجان جانە ار­مەنيا سىرتقى ىستەر مينيس­ترلەرىنىڭ كەزدەسۋى دە بولدى. قازاقستان رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ءازىربايجان – ارميان قاقتىعىسىن رەتتەۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنە باستاپقى كەزدە-اق قولداۋ بىلدىرگەن ەدى. قازىر دە قولداپ كەلەدى. بۇرىن­عى­عا قارا­عاندا, تاۋلى قاراباق پرو­بلەماسىن رەتتەۋدە ءسال دە بولسا ءىل­گە­رىلەۋشىلىك بار. ەكى ەلدىڭ پرە­زيدەنت­تەرى ناق وسى ماسەلەگە باي­لانىستى بىرنەشە رەت كەزدەستى. ۇيىم­نىڭ ارناۋلى وكىلى دە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ماسەلەدەن  قازاقستان دا سىرت قالمايدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا افينادا وتكەن ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيس­ترلەرىنىڭ كەڭەسىندە قازاق­ستان­نىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ۇيىم­نىڭ ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان ءارىپ­تەس­تەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سام­ميت­تىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەپ, ونى دا­يىن­داۋعا با­رىنشا كۇش-جىگەر جۇم­ساپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان ۆەنا قالاسىندا دا سام­ميتتىڭ كۇن تارتىبىنە قاتىستى قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاق­ستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اق­پا­راتتارىنا قاراعاندا, ساممي­ت­تىڭ وتەتىن كۇنى جاقىن ارادا بەلگىلى بولادى. قازاقستان توراعالىق بارى­سىندا ۇيىمنىڭ ءۇش ولشەمى – اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق ولشەمدەردىڭ بارلىعىن تەپە-تەڭ قامتۋعا ۇم­تىلىپ وتىر. اسكەري-ساياسي ءول­شەمدە ۇزاققا سوزىلعان جان­جالداردى بەيبىت جولمەن شەشۋ, سونداي-اق اۋعان­ستان­دى تۇراق­تاندىرۋ باسىمدىقتىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. ەكونوميكالىق-ەكو­لوگيالىق ولشەم بويىنشا ەكونو­مي­كالىق ينتەگراتسيالانۋ, ۇيىم كە­ڭىستىگىندە كولىك ينفرا­قۇرى­لىم­دارىن جاقسارتىپ, ەكىنشى ولشەمگە نەگىزدەلگەن جاڭا سترا­تەگيا دا­يىن­داۋ­دى قاجەت سانايدى. ال ءۇشىنشى ولشەمگە بايلانىستى دەموكراتيالىق رەفورمالاردى دامىتىپ, ادام قۇقىعىن نى­عايتۋدى كوزدەيدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز اتالعان ءۇش ولشەم اياسىندا كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزدى, ولار ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر تاراپىنان جوعارى باعالاندى. مۇنداي ءىس-شارالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. ونىڭ ەڭ باس­تىسى ءارى اسا اۋقىمدىسى – ۇيىمنىڭ استانادا وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى بولماق. ءاليسۇلتان قۇلانباي.