اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول!
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ وبلىستا تىركەلگەن باق وكىلدەرىمەن كەزدەستى
اعىمداعى جىلدى ەل تاريحىنداعى بەتبۇرىستى جىلداردىڭ ءبىرى دەپ ساناۋعا بولادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال باسشىلىعىمەن ەل ەكونوميكاسىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى جاقسى قارقىنمەن باستالىپ, بۇگىندە رەسپۋبليكادا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن ءوندىرىس ونىمدەرى مەن حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار شىعاراتىن ونداعان كاسىپورىندار جارىسا ىسكە قوسىلۋدا.
قازاقستان ۇكىمەتى جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرا الاتىن شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قولعا الدى. جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك ارىپتەستىك جالاڭ سوزدەن ناقتى ىسكە اينالدى. مۇنداي جاقسى قۇبىلىستار قىزىلوردا وبلىسىنا دا ءتان بولىپ وتىر. وڭىردە بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ ءىزىن الا يندۋستريالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.
بۇل تاقىرىپ وبلىس اكىمى ب.قۋاندىقوۆتىڭ جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە اڭگىمەنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالعان ەدى. وبلىس باسشىسى كەزدەسۋدە جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. ەندىگى ءسوز كەزەگىن اكىممەن اڭگىمەگە بەرەلىك.
– وبلىسىمىز بويىنشا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ون جوبا ۇسىنىلدى: جەتەۋى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ورىندالسا, ۇشەۋى ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە اسادى. ونىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن جاقىن كۇندەرى عانا اقشابۇلاق كەنىشىندەگى ىلەسپە گاز وڭدەۋ كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جانە كوپتەگەن ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ماسەلەلەر ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بىزدە مۇناي ونىمدەرى سالاسى ىلەسپە گاز وندىرۋمەن بايلانىستى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە 1 ملرد. 580 ملن. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز ءوندىرىلدى. سونىڭ ىشىندە اقشابۇلاقتاعى كەنىشتە 300 ملن. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز وڭدەلدى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا گازدىڭ باعاسى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا كوپ ارزان. سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسى دا تومەن. سالىستىرمالى تۇردە الساق, كورشىلەس وبلىستاردا ۇلكەن گاز باللونىنىڭ باعاسى 1600 تەڭگەگە دەيىن بارسا, بىزدە 800-900 تەڭگە شاماسىندا عانا. وسى كەزگە دەيىن اۋادا بوسقا جانىپ كەلگەن “اقشابۇلاق”, “تورعاي پەترولەۋم”, “پەتروقازاقستان” كەنىشتەرىندەگى گاز ماسەلەسى شەشىمىن تابۋى كەرەك.
جوسالى كەنتىندەگى مۇناي قالدىقتارىن وڭدەۋ زاۋىتىنا بايلانىستى ايتاتىن بولساق, ونى ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە تسيستەرنالار ىشىندەگى مۇناي قالدىقتارىن بۋمەن تازالاۋ تسەحى 2007 جىلى ىسكە قوسىلدى. بۋمەن تازالاعاننان كەيىنگى شىعاتىن مۇناي قالدىقتارى ءىرى كاسىپورىندارعا جىبەرىلەتىن. ونى سول جەردە وڭدەپ, جانارماي شىعارىپ وتىرسا, باعاسى دا ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن بىرگە قوسىمشا جاڭا جۇمىس كوزدەرى اشىلار ەدى. ەكىنشى كەزەڭدە “بيس” كومپانياسى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدا. مينيسترلىك تاراپىنان رۇقسات بەرىلدى. ەندى بۇل كومپانيانىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىكتەرى بار. زاۋىت تاۋلىگىنە 70 تونناعا دەيىن بەنزين مەن ديزەل وتىنىن شىعارۋ قۋاتتىلىعىنا يە بولادى. اي-92 ماركالى بەنزين بولماعانىمەن, اي-76, اي-80 ماركالى بەنزين شىعارسا, سول جەردەگى قاراپايىم حالىققا اسا ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن بىرگە جازعى ديزەل وتىنىن شىعارسا, باسقا جەردەن كەلەتىن ديزەل وتىنىنان الدەقايدا ارزان بولارى بەلگىلى. سوندىقتان ونىڭ ءوز-ءوزىن تەز ارادا اقتايتىن مۇمكىندىگى بار.
ال ەندى نان زاۋىتى جونىندە ايتساق, ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتى ارزان ءارى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. “شاپاعات-ءسۇت” كومپانياسى بۇعان دەيىن ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلدى. نان شىعارۋ زاۋىتىن اشۋ جونىندە ولار وزدەرىنىڭ دايىندىقتارىن ءبىلدىردى. سوندىقتان ءبىز ونى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزدىك. سودان كەيىن ءتيىستى عيمارات سالىندى. تۇركيا, رەسەي مەملەكەتتەرىنەن نان شىعاراتىن زاۋىتتار مەن تسەحتارعا ستاندارتقا ساي قوندىرعىلار الىپ كەلدىك. قازىرگى كەزدە مونتاجداۋ جۇمىستارى تولىقتاي اياقتالىپ, ءبىرىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. جۇمىستارى وتە جاقسى, ناننىڭ 15 ءتۇرىن شىعارادى ەكەن. ناننىڭ باعاسى قىزىلوردا قالاسىندا 35 تەڭگە.
بيىل اقپان ايىنىڭ باسىندا ۆيتسە-پرەمەر ومىرزاق شوكەەۆ وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن بولاتىن. سول كەزدە جاڭاقورعان اۋدانىندا قيىرشىق تاس وندىرۋمەن اينالىسىپ جاتقان كەن ورىندارىنا الىپ باردىق. نەگىزىنەن بۇل قۇرىلىمدار وزدەرىنىڭ جۇمىسىن 2005 جىلدارى باستاعانى بەلگىلى. سوڭعى 4-5 جىلداي كەزەڭدە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ولار ەندى حالىقارالىق جول قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا ساقاداي ساي تۇر. وسى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ينەرتتى زاتتاردى – قيىرشىق تاس پەن قۇمدى قوسپانى تولىعىمەن ءوزىمىز قامتاماسىز ەتۋگە, ءسويتىپ جول قۇرىلىسى باعاسىن تومەندەتۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. ەكىنشىدەن, بۇل قۇرىلىستىڭ ساپالى جۇرۋىنە بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرمىز. ارينە, بۇل سالادا قازاقستاننىڭ تالاپتارى بار, ءبىز سول تالاپتاردى العا تارتا وتىرىپ, جۇمىستى ۇيلەستىرىپ كەلەمىز.
ەندى بيتۋم زاۋىتى تۋرالى بىرەر ءسوز. بۇعان دەيىن قىزىلوردا وبلىسىندا بيتۋم زاۋىتى بولماعان. ونى ءبىرىنشى بولىپ “ۋاد” كومپانياسى قولعا الىپ, وسى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ىسكە قوسىپ وتىر. قازىرگى كەزدە وندا ءونىم شىعارىلىپ جاتىر. زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قۇرىلىسىنا كەتەتىن بيتۋمنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار. شىعارىلىپ جاتقان ءونىمنىڭ ساپاسى جاقسى, اتالمىش جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋعا بولاتىنى تۋرالى نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس قازاقستاندا بەس تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى سالىنۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە العاشقىسى بولىپ ءبىزدىڭ قازالى اۋدانىندا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى سالىنۋدا. ول ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, جانىنداعى ءسۇت ونىمدەرى تسەحى جۇمىس جاساي باستاعاندا جىلىنا 11 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلەتىن بولادى. ولاردىڭ ءبارى پاكەت قالتاعا سالىنىپ, وبلىسقا تاراتىلادى. ول وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ءسۇت ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 67-68 پايىزىنا دەيىن قامتيتىن بولادى. بۇل نىسانعا رەسپۋبليكالىق “قازاگروقارجى” ليزينگ ارقىلى قارجىلىق قولداۋ كورسەتىپ وتىر.
قازىر “پەتروقازاقستان” كومپانياسى ارقايسىسى 25 مگۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ەكى گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا. وسى ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ولاردىڭ جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, ىسكە قوسىلاتىن بولادى. بۇلار قازىرگى كەزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا جۇرگىزىلۋدە. قوندىرعىلار ىسكە قوسىلعاننان كەيىن ولاردىڭ ونىمدەرى نەگىزىنەن سول جەردەگى “پەتروقازاقستان” مەن “تورعاي پەترولەۋم” كومپانيالارى جانە باسقا دا كومپانيالار قاجەتتىلىگىنە جۇمسالاتىن بولادى. ەندى ەكىنشىسى – “كريستال مەنەدجمەنت” كومپانياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى. بۇل ستانسا 87 مگۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە الادى. ەگەر وندا قوسىمشا قوندىرعىلار قويىلاتىن بولسا, ونىڭ قۋاتىن 100 مگۆت-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق ءبىز ازىرگە 87 مگۆت دەپ مەجەلەپ وتىرمىز. اقشابۇلاقتاعى گاز وڭدەۋ كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە قوسۋ كەزىندە ەلەكتر ستانسانىڭ كەلەسى جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا ىسكە قوسىلاتىنى تۋرالى ەلباسىنا باياندادىم.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارى مەن ەكى قالاسىنا يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋدى ىنتالاندىرۋعا 14 ميلليارد تەڭگە ءبولىنگەن. بۇل قاراجات ەلىمىز بويىنشا ادىلەتتى ۇلگى بويىنشا ايماق حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى بەرىلەدى. ءبىزدىڭ وبلىسقا 571 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجىلار قانداي دا ءبىر جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بەرىلمەيدى. ولار بانك نەسيەلەرىنىڭ ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋعا, نەسيەلەرگە كەپىلدىككە, ەكسپورتقا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردى (دايىن ءونىم نەمەسە شيكىزات وندىرەتىن) قولداۋعا, يمپورت الماستىرۋعا, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالادى.
ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە بايلانىستى قازىرگى كۇنى ونىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنىپ, ساراپتاماعا بەرىلۋدىڭ الدىندا تۇر. مەن وسى نەگىزدەمەنى ساراپتاماعا بەرۋدى توقتاتا تۇرۋ جونىندە ۇكىمەتكە ۇسىنىسپەن شىقتىم. ساراتس-2 جوباسى اياسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستار قاتارىندا كوكارال بوگەتىنىڭ دەڭگەيىن بالتىق جۇيەسى بويىنشا 42 مەتر دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ, سارىشىعاناقتاعى سۋدى 46-شى بەلگىدە ۇستايتىن ۇلكەن گيدروقوندىرعى سالۋ, اقلاقتا گەس سالۋ جوسپارلانعان.
وتكەن جىلى ەكىنشى كەزەڭنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىلدى. سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ باسشىلارى وتكىزگەن بۇل جيىنداردا ماماندار, جەرگىلىكتى ازاماتتار كەيبىر ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوز الاڭداۋشىلىقتارىن ءبىلدىردى. كەيبىر كومپونەنتتەر جايىندا كەلىسپەۋشىلىكتەرىن ايتتى. وسى رەتتە ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق جاعىنان ءتيىمدى نۇسقالاردى قاراستىرۋىمىز كەرەك بولاتىن. ءبىز سارىشىعاناققا قوندىرعىلار سالماۋدى, كوكارال بوگەتىن مۇمكىن بولعانشا 42-دەن 50-گە دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بوگەتتەگى سۋ دەڭگەيىن 50-گە دەيىن كوتەرسەك, وندا وتكىزۋ قۇرىلعىسى جابىلادى. بۇل رەتتە كولدەر ارقىلى بۇرىنعى ۇلكەن تەڭىزگە قۇياتىن جەردەن اپاتتىق سۋ وتكىزۋ قۇرىلعىسىن سالۋ كەرەك. سوندا تۇششى سۋ تۇزبەن ارالاسىپ, مينەرالدىلىعى تومەندەيدى. بالىقتىڭ ميگراتسياسىنا جاعداي تۋىپ, شاباقتار وسەدى. ارينە, وعان كوپ قارجى كەرەك. ءبىز سارىشىعاناقتا سالىنۋى جوسپارلانعان ءتيىمسىز قۇرىلىستاردان, اقلاقتاعى گەس-تە ۇنەمدەلگەن اقشانى كوكارال بوگەتىن كوتەرۋگە جۇمساۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. كىشى تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيى 7-8 مەترگە بارعاندا ارال قالاسىنا جاقىندايدى. جىلىنا 4 ملرد. تەكشە مەتر سۋ جىبەرىپ تۇرساق ارال 10 جىلدا تولادى. وندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى مۇلدە وزگەرەدى.
ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى جەتى جوبا تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ءبىر قيىرشىق تاس زاۋىتى, قازالى اۋدانىنداعى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, “پەتروقازاقستانقۇمكول رەسورسيز” اق-تىڭ گاز تۋربينالىق ستانساسى جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى. بۇعان قوسا شيەلى اۋدانىندا قامىستان جاسالاتىن دسپ تاقتاي تسەحى, قىزىلوردا قالاسىندا ەۋروپالىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن تەمىر-بەتون زاۋىتى جۇمىسىن باستايدى. ال الداعى جىلى اقشابۇلاق كەنىشىندە 87 مۆت-تىق گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى سالىنادى.
“بەينەۋ-شىمكەنت” گاز قۇبىرىنىڭ ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىنان وتەتىن بولىگىنىڭ ۇزىندىعى 888 شاقىرىم. ول جەتى اۋدان جانە قىزىلوردا قالاسىنىڭ اۋماعىنان وتەدى. ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي تارتىلىپ جاتقان قۇبىردان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بۇكىل ەلدى مەكەندەرىنە گاز جەتكىزىلەدى. جانە ءبىز بۇعان باعدارلاما قابىلداپ, قاراجاتىن بەكىتىپ العانبىز. بۇل جۇمىس 2028 جىلعا دەيىن اتقارىلىپ بىتەدى دەپ بەلگىلەنگەن. بارلىق تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى شەشىلگەننەن كەيىن بۇل جۇمىس 2010 جىلى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە. نەگىزىنەن بىزدە وسى جۇمىس اياسىندا وبلىس ەلدى مەكەندەرىنىڭ 95 پايىزى گازبەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
وڭىردە قۇرىلىس يندۋسترياسىن وركەندەتۋگە ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلوردا قالاسىندا 5 جالعا بەرۋ, 3 يپوتەكالىق تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە ولاردىڭ ەكەۋى اياقتالىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن قالعان 6 ءۇي بەرىلەدى.
سونىمەن قاتار قىزىلوردا قالاسىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس قالاداعى جالپى اۋماعى 500 گا “استانا” اۋدانىنىڭ تۇبەگەيلى جوسپارلاۋ جوباسىن ازىرلەۋگە بيۋدجەتتەن 40,9 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, بۇگىنگى كۇنى جوبالاۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ جاتىر. بۇعان قوسا بايقوڭىر قالاسىنىڭ, تورەتام كەنتىنىڭ جانە اقاي اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە ارنالعان كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنىلۋدا.
ودان ءارى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن سالىنىپ جاتقان ءبىلىم بەرۋ, مەكتەپكە دەيىنگى دايارلىق نىساندارىنىڭ, بالالاردىڭ تىنىعۋ لاگەرىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتىلدى. “جول كارتاسى” بويىنشا 26 ءبىلىم نىسانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە.
جىل باسىنان بەرى وبلىستا 930 ورىندىق 15 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە اشىلدى. بيىل بالاباقشالاردا 2415 ورىنعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورنالاستىرۋعا قارجى قارالدى. ناتيجەسىندە وبلىس مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە جەلىسىن كوبەيتۋ بويىنشا رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنعا شىقتى (رەسپۋبليكا بويىنشا 38,7 پايىز بولسا, وبلىستىق كورسەتكىش 39,1 پايىز).
بۇل بارلىعىمىزدىڭ ىنتىماقتاسا اتقارعان جۇمىستارىمىزدىڭ, ورتاق ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى, دەدى اكىم. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ايماق احۋالىن ودان ءارى جاقسارتۋ ماقساتىندا جىلدىڭ ەڭ باستى وقيعاسى بولعان ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىنان تۋىندايتىن تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جۇيەلى جالعاستىرۋ مىندەتتەرى تۇر. العا قويىلعان ماقسات-مىندەتتەر اسقان جاۋاپكەر-شىلىكتى, تياناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, مادەني سالالارىن دامىتۋدا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىراتىن بولادى.
جازىپ العان ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.
اعىمداعى جىلدى ەل تاريحىنداعى بەتبۇرىستى جىلداردىڭ ءبىرى دەپ ساناۋعا بولادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال باسشىلىعىمەن ەل ەكونوميكاسىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى جاقسى قارقىنمەن باستالىپ, بۇگىندە رەسپۋبليكادا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن ءوندىرىس ونىمدەرى مەن حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار شىعاراتىن ونداعان كاسىپورىندار جارىسا ىسكە قوسىلۋدا.
قازاقستان ۇكىمەتى جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرا الاتىن شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قولعا الدى. جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك ارىپتەستىك جالاڭ سوزدەن ناقتى ىسكە اينالدى. مۇنداي جاقسى قۇبىلىستار قىزىلوردا وبلىسىنا دا ءتان بولىپ وتىر. وڭىردە بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ ءىزىن الا يندۋستريالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.
بۇل تاقىرىپ وبلىس اكىمى ب.قۋاندىقوۆتىڭ جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە اڭگىمەنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالعان ەدى. وبلىس باسشىسى كەزدەسۋدە جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. ەندىگى ءسوز كەزەگىن اكىممەن اڭگىمەگە بەرەلىك.
– وبلىسىمىز بويىنشا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ون جوبا ۇسىنىلدى: جەتەۋى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ورىندالسا, ۇشەۋى ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە اسادى. ونىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن جاقىن كۇندەرى عانا اقشابۇلاق كەنىشىندەگى ىلەسپە گاز وڭدەۋ كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جانە كوپتەگەن ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ماسەلەلەر ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بىزدە مۇناي ونىمدەرى سالاسى ىلەسپە گاز وندىرۋمەن بايلانىستى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە 1 ملرد. 580 ملن. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز ءوندىرىلدى. سونىڭ ىشىندە اقشابۇلاقتاعى كەنىشتە 300 ملن. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز وڭدەلدى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا گازدىڭ باعاسى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا كوپ ارزان. سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسى دا تومەن. سالىستىرمالى تۇردە الساق, كورشىلەس وبلىستاردا ۇلكەن گاز باللونىنىڭ باعاسى 1600 تەڭگەگە دەيىن بارسا, بىزدە 800-900 تەڭگە شاماسىندا عانا. وسى كەزگە دەيىن اۋادا بوسقا جانىپ كەلگەن “اقشابۇلاق”, “تورعاي پەترولەۋم”, “پەتروقازاقستان” كەنىشتەرىندەگى گاز ماسەلەسى شەشىمىن تابۋى كەرەك.
جوسالى كەنتىندەگى مۇناي قالدىقتارىن وڭدەۋ زاۋىتىنا بايلانىستى ايتاتىن بولساق, ونى ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە تسيستەرنالار ىشىندەگى مۇناي قالدىقتارىن بۋمەن تازالاۋ تسەحى 2007 جىلى ىسكە قوسىلدى. بۋمەن تازالاعاننان كەيىنگى شىعاتىن مۇناي قالدىقتارى ءىرى كاسىپورىندارعا جىبەرىلەتىن. ونى سول جەردە وڭدەپ, جانارماي شىعارىپ وتىرسا, باعاسى دا ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن بىرگە قوسىمشا جاڭا جۇمىس كوزدەرى اشىلار ەدى. ەكىنشى كەزەڭدە “بيس” كومپانياسى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدا. مينيسترلىك تاراپىنان رۇقسات بەرىلدى. ەندى بۇل كومپانيانىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىكتەرى بار. زاۋىت تاۋلىگىنە 70 تونناعا دەيىن بەنزين مەن ديزەل وتىنىن شىعارۋ قۋاتتىلىعىنا يە بولادى. اي-92 ماركالى بەنزين بولماعانىمەن, اي-76, اي-80 ماركالى بەنزين شىعارسا, سول جەردەگى قاراپايىم حالىققا اسا ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن بىرگە جازعى ديزەل وتىنىن شىعارسا, باسقا جەردەن كەلەتىن ديزەل وتىنىنان الدەقايدا ارزان بولارى بەلگىلى. سوندىقتان ونىڭ ءوز-ءوزىن تەز ارادا اقتايتىن مۇمكىندىگى بار.
ال ەندى نان زاۋىتى جونىندە ايتساق, ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتى ارزان ءارى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. “شاپاعات-ءسۇت” كومپانياسى بۇعان دەيىن ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلدى. نان شىعارۋ زاۋىتىن اشۋ جونىندە ولار وزدەرىنىڭ دايىندىقتارىن ءبىلدىردى. سوندىقتان ءبىز ونى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزدىك. سودان كەيىن ءتيىستى عيمارات سالىندى. تۇركيا, رەسەي مەملەكەتتەرىنەن نان شىعاراتىن زاۋىتتار مەن تسەحتارعا ستاندارتقا ساي قوندىرعىلار الىپ كەلدىك. قازىرگى كەزدە مونتاجداۋ جۇمىستارى تولىقتاي اياقتالىپ, ءبىرىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. جۇمىستارى وتە جاقسى, ناننىڭ 15 ءتۇرىن شىعارادى ەكەن. ناننىڭ باعاسى قىزىلوردا قالاسىندا 35 تەڭگە.
بيىل اقپان ايىنىڭ باسىندا ۆيتسە-پرەمەر ومىرزاق شوكەەۆ وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن بولاتىن. سول كەزدە جاڭاقورعان اۋدانىندا قيىرشىق تاس وندىرۋمەن اينالىسىپ جاتقان كەن ورىندارىنا الىپ باردىق. نەگىزىنەن بۇل قۇرىلىمدار وزدەرىنىڭ جۇمىسىن 2005 جىلدارى باستاعانى بەلگىلى. سوڭعى 4-5 جىلداي كەزەڭدە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ولار ەندى حالىقارالىق جول قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا ساقاداي ساي تۇر. وسى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ينەرتتى زاتتاردى – قيىرشىق تاس پەن قۇمدى قوسپانى تولىعىمەن ءوزىمىز قامتاماسىز ەتۋگە, ءسويتىپ جول قۇرىلىسى باعاسىن تومەندەتۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. ەكىنشىدەن, بۇل قۇرىلىستىڭ ساپالى جۇرۋىنە بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرمىز. ارينە, بۇل سالادا قازاقستاننىڭ تالاپتارى بار, ءبىز سول تالاپتاردى العا تارتا وتىرىپ, جۇمىستى ۇيلەستىرىپ كەلەمىز.
ەندى بيتۋم زاۋىتى تۋرالى بىرەر ءسوز. بۇعان دەيىن قىزىلوردا وبلىسىندا بيتۋم زاۋىتى بولماعان. ونى ءبىرىنشى بولىپ “ۋاد” كومپانياسى قولعا الىپ, وسى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ىسكە قوسىپ وتىر. قازىرگى كەزدە وندا ءونىم شىعارىلىپ جاتىر. زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قۇرىلىسىنا كەتەتىن بيتۋمنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار. شىعارىلىپ جاتقان ءونىمنىڭ ساپاسى جاقسى, اتالمىش جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋعا بولاتىنى تۋرالى نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس قازاقستاندا بەس تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى سالىنۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە العاشقىسى بولىپ ءبىزدىڭ قازالى اۋدانىندا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى سالىنۋدا. ول ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, جانىنداعى ءسۇت ونىمدەرى تسەحى جۇمىس جاساي باستاعاندا جىلىنا 11 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلەتىن بولادى. ولاردىڭ ءبارى پاكەت قالتاعا سالىنىپ, وبلىسقا تاراتىلادى. ول وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ءسۇت ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 67-68 پايىزىنا دەيىن قامتيتىن بولادى. بۇل نىسانعا رەسپۋبليكالىق “قازاگروقارجى” ليزينگ ارقىلى قارجىلىق قولداۋ كورسەتىپ وتىر.
قازىر “پەتروقازاقستان” كومپانياسى ارقايسىسى 25 مگۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ەكى گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا. وسى ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ولاردىڭ جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, ىسكە قوسىلاتىن بولادى. بۇلار قازىرگى كەزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا جۇرگىزىلۋدە. قوندىرعىلار ىسكە قوسىلعاننان كەيىن ولاردىڭ ونىمدەرى نەگىزىنەن سول جەردەگى “پەتروقازاقستان” مەن “تورعاي پەترولەۋم” كومپانيالارى جانە باسقا دا كومپانيالار قاجەتتىلىگىنە جۇمسالاتىن بولادى. ەندى ەكىنشىسى – “كريستال مەنەدجمەنت” كومپانياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى. بۇل ستانسا 87 مگۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە الادى. ەگەر وندا قوسىمشا قوندىرعىلار قويىلاتىن بولسا, ونىڭ قۋاتىن 100 مگۆت-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق ءبىز ازىرگە 87 مگۆت دەپ مەجەلەپ وتىرمىز. اقشابۇلاقتاعى گاز وڭدەۋ كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە قوسۋ كەزىندە ەلەكتر ستانسانىڭ كەلەسى جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا ىسكە قوسىلاتىنى تۋرالى ەلباسىنا باياندادىم.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارى مەن ەكى قالاسىنا يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋدى ىنتالاندىرۋعا 14 ميلليارد تەڭگە ءبولىنگەن. بۇل قاراجات ەلىمىز بويىنشا ادىلەتتى ۇلگى بويىنشا ايماق حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى بەرىلەدى. ءبىزدىڭ وبلىسقا 571 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجىلار قانداي دا ءبىر جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بەرىلمەيدى. ولار بانك نەسيەلەرىنىڭ ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋعا, نەسيەلەرگە كەپىلدىككە, ەكسپورتقا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردى (دايىن ءونىم نەمەسە شيكىزات وندىرەتىن) قولداۋعا, يمپورت الماستىرۋعا, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالادى.
ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە بايلانىستى قازىرگى كۇنى ونىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنىپ, ساراپتاماعا بەرىلۋدىڭ الدىندا تۇر. مەن وسى نەگىزدەمەنى ساراپتاماعا بەرۋدى توقتاتا تۇرۋ جونىندە ۇكىمەتكە ۇسىنىسپەن شىقتىم. ساراتس-2 جوباسى اياسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستار قاتارىندا كوكارال بوگەتىنىڭ دەڭگەيىن بالتىق جۇيەسى بويىنشا 42 مەتر دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ, سارىشىعاناقتاعى سۋدى 46-شى بەلگىدە ۇستايتىن ۇلكەن گيدروقوندىرعى سالۋ, اقلاقتا گەس سالۋ جوسپارلانعان.
وتكەن جىلى ەكىنشى كەزەڭنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىلدى. سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ باسشىلارى وتكىزگەن بۇل جيىنداردا ماماندار, جەرگىلىكتى ازاماتتار كەيبىر ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوز الاڭداۋشىلىقتارىن ءبىلدىردى. كەيبىر كومپونەنتتەر جايىندا كەلىسپەۋشىلىكتەرىن ايتتى. وسى رەتتە ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق جاعىنان ءتيىمدى نۇسقالاردى قاراستىرۋىمىز كەرەك بولاتىن. ءبىز سارىشىعاناققا قوندىرعىلار سالماۋدى, كوكارال بوگەتىن مۇمكىن بولعانشا 42-دەن 50-گە دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بوگەتتەگى سۋ دەڭگەيىن 50-گە دەيىن كوتەرسەك, وندا وتكىزۋ قۇرىلعىسى جابىلادى. بۇل رەتتە كولدەر ارقىلى بۇرىنعى ۇلكەن تەڭىزگە قۇياتىن جەردەن اپاتتىق سۋ وتكىزۋ قۇرىلعىسىن سالۋ كەرەك. سوندا تۇششى سۋ تۇزبەن ارالاسىپ, مينەرالدىلىعى تومەندەيدى. بالىقتىڭ ميگراتسياسىنا جاعداي تۋىپ, شاباقتار وسەدى. ارينە, وعان كوپ قارجى كەرەك. ءبىز سارىشىعاناقتا سالىنۋى جوسپارلانعان ءتيىمسىز قۇرىلىستاردان, اقلاقتاعى گەس-تە ۇنەمدەلگەن اقشانى كوكارال بوگەتىن كوتەرۋگە جۇمساۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. كىشى تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيى 7-8 مەترگە بارعاندا ارال قالاسىنا جاقىندايدى. جىلىنا 4 ملرد. تەكشە مەتر سۋ جىبەرىپ تۇرساق ارال 10 جىلدا تولادى. وندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى مۇلدە وزگەرەدى.
ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى جەتى جوبا تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ءبىر قيىرشىق تاس زاۋىتى, قازالى اۋدانىنداعى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, “پەتروقازاقستانقۇمكول رەسورسيز” اق-تىڭ گاز تۋربينالىق ستانساسى جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى. بۇعان قوسا شيەلى اۋدانىندا قامىستان جاسالاتىن دسپ تاقتاي تسەحى, قىزىلوردا قالاسىندا ەۋروپالىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن تەمىر-بەتون زاۋىتى جۇمىسىن باستايدى. ال الداعى جىلى اقشابۇلاق كەنىشىندە 87 مۆت-تىق گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى سالىنادى.
“بەينەۋ-شىمكەنت” گاز قۇبىرىنىڭ ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىنان وتەتىن بولىگىنىڭ ۇزىندىعى 888 شاقىرىم. ول جەتى اۋدان جانە قىزىلوردا قالاسىنىڭ اۋماعىنان وتەدى. ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي تارتىلىپ جاتقان قۇبىردان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بۇكىل ەلدى مەكەندەرىنە گاز جەتكىزىلەدى. جانە ءبىز بۇعان باعدارلاما قابىلداپ, قاراجاتىن بەكىتىپ العانبىز. بۇل جۇمىس 2028 جىلعا دەيىن اتقارىلىپ بىتەدى دەپ بەلگىلەنگەن. بارلىق تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى شەشىلگەننەن كەيىن بۇل جۇمىس 2010 جىلى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە. نەگىزىنەن بىزدە وسى جۇمىس اياسىندا وبلىس ەلدى مەكەندەرىنىڭ 95 پايىزى گازبەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
وڭىردە قۇرىلىس يندۋسترياسىن وركەندەتۋگە ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلوردا قالاسىندا 5 جالعا بەرۋ, 3 يپوتەكالىق تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە ولاردىڭ ەكەۋى اياقتالىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن قالعان 6 ءۇي بەرىلەدى.
سونىمەن قاتار قىزىلوردا قالاسىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس قالاداعى جالپى اۋماعى 500 گا “استانا” اۋدانىنىڭ تۇبەگەيلى جوسپارلاۋ جوباسىن ازىرلەۋگە بيۋدجەتتەن 40,9 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, بۇگىنگى كۇنى جوبالاۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ جاتىر. بۇعان قوسا بايقوڭىر قالاسىنىڭ, تورەتام كەنتىنىڭ جانە اقاي اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە ارنالعان كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنىلۋدا.
ودان ءارى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن سالىنىپ جاتقان ءبىلىم بەرۋ, مەكتەپكە دەيىنگى دايارلىق نىساندارىنىڭ, بالالاردىڭ تىنىعۋ لاگەرىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتىلدى. “جول كارتاسى” بويىنشا 26 ءبىلىم نىسانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە.
جىل باسىنان بەرى وبلىستا 930 ورىندىق 15 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە اشىلدى. بيىل بالاباقشالاردا 2415 ورىنعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورنالاستىرۋعا قارجى قارالدى. ناتيجەسىندە وبلىس مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە جەلىسىن كوبەيتۋ بويىنشا رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنعا شىقتى (رەسپۋبليكا بويىنشا 38,7 پايىز بولسا, وبلىستىق كورسەتكىش 39,1 پايىز).
بۇل بارلىعىمىزدىڭ ىنتىماقتاسا اتقارعان جۇمىستارىمىزدىڭ, ورتاق ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى, دەدى اكىم. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ايماق احۋالىن ودان ءارى جاقسارتۋ ماقساتىندا جىلدىڭ ەڭ باستى وقيعاسى بولعان ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىنان تۋىندايتىن تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جۇيەلى جالعاستىرۋ مىندەتتەرى تۇر. العا قويىلعان ماقسات-مىندەتتەر اسقان جاۋاپكەر-شىلىكتى, تياناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, مادەني سالالارىن دامىتۋدا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىراتىن بولادى.
جازىپ العان ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.
