قاتەرگە قارسى كۇرەس

ناتيجەسىندە قاۋىپسىزدىك بەل الا باستادى ەلىمىز تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستە نەشىنشى ورىندا تۇر؟ تۋبەركۋلەزسىز قازاقستاندى ەلەستەتۋ مۇمكىن بە؟ ماماندار بۇل قاۋىپتى دەرتتە ءتيىمدى ادىستەردى قولدانىپ ءجۇر مە؟ ددۇ ماماندارىنىڭ وتاندىق تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس سالاسىنا بەرگەن باعاسى قانداي؟ مىنە, وسىنداي وزەكتى سۇراقتارعا الماتىدا دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ ۇلتتىق ساراپتامالىق ورتالىعىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى مەن تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيادا جاۋاپ ىزدەۋگە تالپىنىس جاسالدى. قازاقستان ەۋروپالىق ايماق­تاعى كوپ دارىگە ءتوزىمدى تۋبەر­كۋلەزدىڭ دەڭگەيى جوعارى 18 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇل جەردە ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا تۋبەركۋلەز دياگ­نوستيكاسىندا يننوۆاتسيالىق ادىستەردىڭ قولدانىلۋىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سوڭعى 10 جىلداعى وسى اۋرۋعا قارسى ارنايى باعىت­تالعان جانە ۇزدىكسىز شارالار ەلى­مىزدەگى تۇرعىنداردىڭ تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ كورسەتكىشىن 54,9, ال ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن 77,4 پايىزعا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. 2014 جىلى 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا اۋرۋعا شالدىعۋ ىقتيمالدىلىعى 9,5 پايىزعا ازايى­پ, كورسەتكىشتەر 73,4-تەن 66,4-كە دەيىن قىسقارعان. ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى 16,1 پايىزعا جەت­كەن. بۇعان دەيىن 100 ادامعا شاق­­قانداعى كورسەتكىش 5,6 بولسا, ول 4,7-گە دەيىن تومەندەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلىمىزدە ءبىر اي بويى تۋبەركۋلەزگە قارسى اشىق ەسىك كۇنى وتكىزىلدى. تۇرعىندار كەز كەلگەن ۋاقىتتا مامانداردان كەڭەس الىپ, دەنساۋلىعىن تەگىن تەكسەرتۋگە مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق, «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دە اتقارىلعان جۇمىستار بويىنشا ەسەپ بەرىلدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) سوڭعى مالىمەتى بويىنشا جىل سايىن 8 ملن. 600 مىڭداي ادام تۋبەركۋلەزگە شالدىعادى ەكەن. بۇل ەسەپكە كوپ دارىگە ءتوزىمدى جارتى ميلليون ادامدى قوسىپ وتىر. جانە 1 ميلليون 300 مىڭ ادام جىل سايىن وسى دەرتتىڭ سەبەبىنەن كوز جۇمادى. – دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستى الەمدىك ماسەلە دەپ تانىپ وتىر,  –  دەيدى تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەۋحان ابىلداەۆ. – وسىعان وراي ءبىر اي بويى اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزدىك. وندا قاراپايىم حالىققا تۋبەركۋلەز ماسەلەسىن, ونىڭ الدىن الۋدىڭ جولدارىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتتىك. وعان حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ءوزىمىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز اتسالىستى. مۇندا قانداي شارالار قولجەتىمدى, بۇگىنگى دياگنوستيكا مەن ەمدەلۋ مۇمكىندىكتەرىن حالىققا كورسەتكىمىز كەلدى. كەشەندى شارالار ارقىلى ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن 70 پايىزعا دەيىن تومەندەتتىك. بۇل – مەملەكتتىك ساياساتتىڭ جە­مىسى. دارىمەن قامتۋ مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن جۇمسالدى. بۇگىندە ورتالىقتا سوڭعى دياگ­نوستكالىق جاڭالىقتاردىڭ ءبارى ءىس جۇزىندە قولدانىستا بار. تەك الماتى قالاسىندا عانا ەمەس, بارلىق وبلىستاردا دا قولجەتىمدى. حالىقارالىق ۇيىمدارمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. ال تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستە باق-تىڭ ءرولى مەن كومەگى ولشەۋسىز ەكەنىنە داۋ جوق. ولار تاراتقان ءاربىر اقپارات قۇندى. سوندىقتان, باق قىزمەتكەرلەرىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكى­مەتتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس شارالارىنا بولىنەتىن بيۋدجەت قارجىسى جىل ساناپ ارتا تۇسۋدە. 2014 جىلى بۇل سالاعا 36244,5 ملن. تەڭگە, ال 2013 جىلى 35472,2 ملن. تەڭگە بولىنگەن. سوڭعى ءۇش جىلداعى قىزمەت بيۋدجەتىنىڭ ءوسىمى 12 پايىزعا ارتتى. وسى ورايدا ورتالىق ازياداعى USAID كومپانياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دەۆيد براۋن تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستە قازاقستان بيلىگىنىڭ بەلسەندىلىگىن ايتتى. «قازاقستان جەر كولەمى وتە ۇلكەن ەل بولسا دا تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەستە بارلىق ايماقتاردى قامتي الىپ وتىر. جالپى, بۇل دەرتكە كوپ بولىپ, بىرلەسە قارسى تۇرۋىمىز قاجەت. سوندىقتان, ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا نيەتتىمىز», – دەدى دەۆيد براۋن. «قازاقستانعا – تۋبەركۋلەزسىز بولاشاق!» بۇل – بيىلعى جىلدىڭ باستى ۇستانىمى. دامىعان ەلدەردەگىدەي قازاقستاندا دا تۋبەر­كۋلەزگە شالدىعۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ نەگىزگى ماقساتقا اينالىپ وتىر. ەلىمىزدە بۇگىنگى تاڭدا ءسوز بولىپ وتىرعان اۋرۋعا قارسى كۇرەس بارىسىندا اتقارىپ جاتقان شارالارعا ددۇ ماماندارى دا وڭ باعاسىن بەردى. ەسكە سالا كەتەيىك, اقپاننىڭ 17-19-ى كۇندەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستانداعى تۋبەركۋلەزدى ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋدا ۇستاۋ باعاسى بويىن­شا ددۇ-نىڭ ساراپشىلارى ارنايى تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ولار وتاندىق تۋبەركۋلەز سالاسىنداعى اقپاراتتىق جۇيە مەن وزگە دە ەسەپتەردى سەنىمدى دەپ باعالادى. جانە تۋبەركۋلەز بويىنشا اقپاراتتار مەن ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزدى. ءى, ءىى, ءىىى توپتاعى پرەپاراتتارمەن ناۋقاستاردى ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ بۇل دەرتتى جەڭۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولىنا اينالىپ وتىر. ساراپشىلار مۇنى دا نازاردان تىس قالدىرمادى. سول جولى ددۇ-نىڭ وكىلى فيليپپ گلازيۋ قازاقستاندا تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەستىڭ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ: «قازاقستان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسكە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. دياگنوستيكا مەن ەمدەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جەدەلدەتىلگەن ادىستەرى حالىقارالىق ستان­دارت­قا ساي. ەڭ باستىسى, بۇل رەس­پۋب­ليكانىڭ ءاربىر ازاماتىنا قول­جەتىمدى», – دەدى. سونداي-اق, الماتى قالاسىنىڭ باس فتيزياترى, نۇرلان مۇقىشەۆ تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ دەڭگەيىنىڭ جىل ساناپ ازايىپ كەلە جاتقانىن العا تارتتى. – بيىلعى جىلدىڭ ەكى ايىن­داعى قورىتىندىسى بويىنشا تۋبەركۋلەزگە شالدىققان بالالار مۇلدەم كەزدەسپەدى. بۇگىندە ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا قاراۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارىلادى. بىراق ەشبىر جەردە تىركەلمەگەن ميگرانتتار اراسىنداعى تۋبەركۋلەز ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. مۇنداي اۋرۋعا ۇشىراعان مي­گرانت­تار ەمدەلەيىن دەسە, نە قۇ­جاتى, نە وزگە انىقتامالارى جوق, – دەدى باس فتيزياتر. كونفەرەنتسيا بارىسىندا الماتى قالاسى دەنساۋلىق ساق­تاۋ باسقارماسىنىڭ ماماندارى, سانيتارلىق-ەپيدەميالىق ساراپتاما مەن مونيتورينگ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءالىم مازعۇت ۇلى, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى  ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءجاميلا ەركىنقىزى, ورتالىق ازياداعى USAID كومپانياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دەۆيد براۋن جانە دە باسقا بىلىكتى ماماندار باياندامالار جاسادى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.