قازىرگى كۇنى كوپتەگەن ەكونوميستەر الەمدە جاڭا ۇلكەن داعدارىس تولقىنى ورىن الۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپتى بولجامدار بىلدىرۋدە. ولار ونىڭ بىرقاتار بەلگىلەرىن اقش ەكونوميكاسىندا قازىرگى قالىپتاسا باستاعان جاعدايعا قاراپ اڭعاراتىندىقتارىن ايتادى.
اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى الان گرينسپەن بۇل ەل ەكونوميكاسى قيىن جاعدايدا تۇرعاندىعىن جەتكىزدى. فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەنىڭ قازىرگى باسشىسى دجانەت يەللەنگە قاراعاندا ول ەڭبەك رىنوگىنىڭ قىسقارۋىمەن قاتار ءجۇرىپ جاتقان اقش-تاعى ەكونوميكا ءوسىمى ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر ينفلياتسيانىڭ باستالۋىنا الىپ كەلەدى دەپ سانايدى. «قازىرگى كەزەڭدە ءبىز كوپشىلىكتىڭ كۇتىپ وتىرعانىنا قاراعاندا الدەقايدا ەرتەرەك ينفلياتسياعا تاپ بولاتىن بولامىز. ويتكەنى, قارجى رىنوگىنا قىسىم قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى», دەپ ەسكەرتتى ول.
ءيا, ۇزاق مەرزىمدى كاپيتال سالىمىنىڭ كۇرت تومەندەۋى بۇل ۇدەرىستىڭ قايتا قالىپقا كەلۋىنە بوگەت جاسايتىنى انىق. بۇل قاۋىپتى قۇبىلىس بولىپ ەسەپتەلەدى. نەگىزگى كاپيتال كۇتكەندەگىگە قاراعاندا تىم باياۋ ءوسۋ ۇستىندە. ال مۇنىڭ ءوزى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ىسىندە قيىندىقتار پايدا بولعاندىعىن كورسەتەدى. الان گرينسپەن بارلىق پروبلەمانى وسىمەن تۇسىندىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق مەرزىمدى كاپيتال سالىمىنىڭ ازايىپ كەتۋى ينۆەستورلار كوڭىلىندە ۇلكەن الاڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ويتكەنى, بولاشاقتىڭ قانداي باعىتقا بەت الاتىنىن ەشكىم بولجاپ بىلە الماي وتىر. سوندىقتان, ەكونوميكاعا ۇزاق مەرزىمدى سالىم سالۋعا ەشكىم دە ونشا نيەتتى ەمەس.
سونىمەن قاتار, گرينسپەن ەل ەكونوميكاسىنا قاراعاندا, ونداعى قارجى رىنوگىنىڭ جەدەل قالىپتاسا تۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن. مۇنىڭ ءوزى بولجانىپ وتىرعان قاۋىپتىڭ راسقا شىعاتىندىعىن كورسەتەدى. «قارجى رىنوگى وتە شاپشاڭ قارقىنمەن قالپىنا كەلۋدە جانە ول ۇزاق مەرزىمدى باعىت ۇستاپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەندى ءبىر ساتتەرى ەداۋىر جاعدايدا تۇزەتۋ ەنگىزۋدىڭ قاجەت بولاتىندىعىن كورسەتەدى. بۇل وقيعا قاشان ورىن الادى؟ ونى مەن تاپ باسىپ ايتا الامايمىن», دەيدى گرينسپەن.
اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسىنىڭ پىكىرى بويىنشا, تاياۋ ۋاقىتتاردا امەريكا ەكونوميكاسى ءوزىنىڭ قارجى سەكتورىندا بانكروتتار سەرياسىنا تاپ بولادى. ويتكەنى, قازىرگىدەگىدەي داعدارىستار ءجۇز جىلدا ءبىر قايتالانادى جانە وتە اۋىر جۇرەدى. سوندىقتان دا, قازىرگىدەگىدەي جاعدايدا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. قايتا ونىڭ بار ەكەندىگىنە قۋانۋ كەرەك. ال مۇنداي جاعدايدا, ۇكىمەتكە جەكە بانكتەرگە كومەكتەسۋ ءجون بولىپ تابىلادى. بىراق رىنوكتىڭ شەكتەلمەۋىن ويلاستىرۋ كەرەك. گرينسپەننىڭ پىكىرىنشە, بۇل داعدارىس اقش-تا جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى تۇراقتانعان كەزدە عانا بارىپ اياقتالادى. بىراق اقش-تىڭ ءوزىنىڭ نەگىزگى باستى ارتىقشىلىعى بولىپ تابىلاتىن دوللاردان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى بار.
«بۇكىل الەمدە دوللار ەرەكشە قۇرمەتپەن پايدالانىلادى. بۇل – قۇندىلىقتىڭ باستى كوزى. ەگەر ءبىز وسى قارجى جولىمەن ودان ءارى جۇرە بەرەتىن بولساق, وندا ءبىز قازىرگى جاعدايدى جالعاستىرا تۇسەمىز», دەپ تۇجىرىمدايدى ويىن گرينسپەن.
وكىنىشكە قاراي, گرينسپەن اقش ەكونوميكاسىنداعى تەرەڭ داعدارىستى بولجاپ وتىرعان جالعىز مامان ەمەس. ماسەلەن, Dagong قىتاي رەيتينگ اگەنتتىگى دە 2008 جىلعى جاعدايدان الدەقايدا كەڭ كولەمدە جانە الدەقايدا قۋاتتى جاڭا الەمدىك داعدارىستىڭ بولاتىندىعىن ايتىپ, سودان ساقتاندىرۋدا. اگەنتتىك ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل وقيعا تاياۋداعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ورىن الۋى مۇمكىن. اگەنتتىك باسشىسى گۋان تسزيانچجۋن بىلاي دەيدى: «مەن تاياۋداعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە جاڭا الەمدىك قارجى داعدارىسىمەن بەتپە-بەت كەلەمىز دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ ءدال قاي ۋاقىتتا بولاتىندىعىن كەسىپ ايتۋ قيىن. بىراق كەلە جاتقان جويقىن اۋىرتپاشىلىقتىڭ بارلىق بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ قالىپ وتىر. ماسەلەن, بورىش بەرەشەكتەرى بارعان سايىن ارتىپ بارادى. ال اقش, ەۋروپالىق وداق, قىتاي جانە دامۋشى ەلدەر ەكونوميكالارىنىڭ دامۋ ىرعاعى بارعان سايىن تۇراقسىزدانا تۇسۋدە».
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, دامۋدىڭ قازىرگى مودەلى ءوزىن ءوزى تولىق سارقىپ ءبىتتى. بۇل مودەل قارىز قاراجاتتارىن تۇتىنۋعا نەگىزدەلگەن بولاتىن. ەندى وسى ۇدەرىستىڭ ءوزى جاڭا داعدارىسقا الىپ كەلەدى. قارىزدار مەن نەسيەلەر ەكونوميكانى تالقاندايدى. ايتپاقشى, كوپتەگەن دامۋشى ەلدەر سوڭعى جىلدارى باتىستىڭ وسى ءبىر مىسالىنان ۇلگى الىپ, تۇتىنۋدى نەسيە بەرۋ ارقىلى ىنتالاندىرىپ كەلدى. مۇنىڭ اقىرى ەكونوميكا ءۇشىن قايدا اپارىپ سوعاتىندىعى قازىر ازەربايجان مىسالىنان كورىنىس بەرىپ وتىر. بۇل ەلدە بانكتەردىڭ تۇتىنۋ كرەديتتەرىن بەرۋمەن بارىنشا شۇعىلدانىپ كەتكەندىگى سونداي, وعان شەكتەۋ قويۋعا ەل پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ ءوزى ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى. ول بانكتەردەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى بەرە بەرۋدىڭ ورنىنا ناقتى ەكونوميكاعا قارجى سالۋدى, ياعني وسى ءىستى نەسيەلەندىرۋدى تالاپ ەتتى.
قىتاي اگەنتتىگى تالقىلاپ وتىرعان ماسەلە كوپتەگەن ەكونوميستەردىڭ دە نازارىنداعى ءىس بولىپ تابىلادى. بۇل جاعداي الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە بىرقاتار ۋاقىتتان بەرى ءسوز بولىپ كەلەدى. سونداعى ايتىلعاندارعا نازار اۋداراتىن بولساق, باتىس الەمى وزدەرىنىڭ جوعارىداعىداي ارەكەتتەرىمەن جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسكەندىگىن بايقايمىز. ورتالىق بانكتەر اقشا باسۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان رىنوكتاردىڭ بارلىعىندا دامۋدىڭ بۇزىلۋ ۇدەرىسى بار. ەڭ باسىندا جاپونيا بانكى وسى ادىسپەن ءوزىنىڭ بورىش رىنوگىن قۇرتقان بولاتىن. بۇدان كەيىن ەۋروپالىق وبليگاتسيالىق رىنوكتا ستاۆكالار رەكوردتىق تومەنگى شەككە دەيىن ءتۇسىپ كەتتى. ءتىپتى, كەيبىر جاعدايلاردا كەرى اۋماققا دەيىن شىعىپ كەتتى. وسى جاعداي ەۋروپالىق ورتالىق بانكتىڭ ارەكەتتەرى ارقىلى قايتالاندى.
ال ەندى دوللارعا كەلەتىن بولساق, ول بۇگىنگى تاڭدا نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتا بولىپ تابىلاتىندىقتان, ۇلكەن پروبلەما باس كوتەرۋدە. شاعىن ەلدەردە جۇمىسسىزدىق جاعدايى بەلەڭ الا باستاسا بولدى, سول ەلدىڭ باسشىلىعى بۇل پروبلەمانى ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ ءىرى ءپروفيتسيتى ەسەبىنەن, ياعني ەكسپورتقا جۇمىس ىستەۋ ەسەبىنەن شەشۋگە ۇمتىلادى. بۇل ءۇشىن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن باسىپ شىعارىپ, ولارعا اقش-تىڭ قازىناشىلىق قاعازدارىن ساتىپ الادى. ءسويتىپ, ءوز ۆاليۋتالارىنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنىڭ قۇلدىراۋىنا ىقپال ەتەدى.
ءسويتىپ, امەريكالىق دەفيتسيتتىڭ ەسەبىنەن پروفيتسيت پايدا بولادى. بۇل اقىر اياعىندا بۇكىل الەم ءۇشىن قيسىق دامۋدىڭ ءورىس الۋىنا الىپ كەلەدى. ويتكەنى, ەندى بۇكىل الەم ءۇشىن بورىشتاردىڭ شەكتەن تىس كولەمدە ءوسۋى ارقىلى عانا شەشىلۋى مۇمكىن اسا ءىرى كولەمدەگى تەڭگەرىمسىزدىك ورنايدى. ال ول اقىر اياعىندا داعدارىسقا الىپ كەلەتىن بولادى. ءبىز قازىر دوللار ەندىگى كەزەكتە اقش ءۇشىن باستى ارتىقشىلىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇلكەن اۋىرتپالىققا اينالاتىن شەككە دەيىن جەتتىك. ويتكەنى, الەم اقش-تا قارجى تاپشىلىعىنىڭ ورىن الۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. ايتپەگەن جاعدايدا, باسقا ەلدەر وزدەرىنىڭ ۆاليۋتالىق قورلارىن قالىپتاستىرا المايتىن بولادى.
سونىمەن, الدا كەلە جاتقان ۇلكەن داعدارىستان اقش قۇتىلا الا ما؟ الەم ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى وسىعان بايلانىستى بولادى دەپ ەسەپتەيدى كوپتەگەن ەكونوميستەر.
قازىرگى كۇندەرى اۆستريادا جۇمىسسىزدار سانى ارتىپ بارادى. بۇل ەلدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 10,3 پايىزعا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىنەن 5,8 پايىزعا ارتىق. جاڭا جۇمىس ورنىن ىزدەۋ ءۇشىن قايتادان ءبىلىم الىپ جاتقان جۇمىسسىزدار سانى 466 226 ادامدى قۇرايدى دەپ جازادى «Die Presse».
سوعان قاراماستان, اتالعان ەلگە رۋمىنيا مەن بولگاريادان جۇمىس ىزدەپ كەلۋشىلەر سانى دا كوبەيە تۇسۋدە. 2014 جىلدىڭ سوڭىندا ولاردىڭ سانى 40 مىڭعا دەيىن جەتىپ, 38 پايىزعا ۇلعايعان.
اۆستريالىق الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ مالىمەتى بويىنشا, شەتەلدەن كەلىپ جاتقانداردىڭ اراسىندا كوبىنەسە تۇرىكتەر, سەربتەر, حورۆاتتار جۇمىسىنان ءجيى ايىرىلادى. ونىڭ ۇستىنە, ەلدەگى جاس جانە نەعۇرلىم ءبىلىمدى ادامداردىڭ ورنىن گاستاربايتەرلەردىڭ باسۋى ۇدەرىستىك سيپات الىپ وتىر.
بىرقاتار ساراپشىلار بۇل جاعدايدان قاۋىپتى قۇبىلىستى بايقاپ وتىر. ويتكەنى, وسى ارقىلى ەڭبەك نارىعىندا الەۋمەتتىك قورعالماعان جۇمىسشىلاردىڭ قاراسى كوبەيگەندىگى بايقالادى. «نولدىك» كەلىسىمشارت ادەتتە, ەڭ تومەنگى ساعاتتىق ەڭبەكتى دە قامتاماسىز ەتپەيدى. ءسويتىپ, مۇنداي جۇمىسشىلاردىڭ تاپقان جالاقىسىنىڭ دەڭگەيى ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ بەلگىلەنگەن شاماسىنان دا ازايىپ قالىپ وتىر. ارينە, مۇنداي جۇمىسقا كوبىنەسە كەلىمسەك ادامداردىڭ, جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار مەن ايەلدەردىڭ عانا كەلىسەتىندىگى بەلگىلى.
ەلدە رەتسەسسيا ورىن العان كەزدە كوپتەگەن كومپانيالار ءوز شىعىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا وسىنداي ءادىس-تاسىلدەرگە بارعان بولاتىن. ەندى ول قالىپتاسقان جاعدايعا اينالىپ بارادى. ءتىپتى, ەكونوميكاداعى ءوسىم تۇراقتانعان كەزدىڭ وزىندە كوپتەگەن كوممەرتسيالىق فيرمالار وسى ادىسكە بارىپ وتىر.
ەلدەگى زاڭدىلىقتار بويىنشا ءبىر ادام ءبىر جۇمىس ورنىنا اپتاسىنا 40 ساعات ەڭبەك ەتۋى كەرەك. ناق وسىنداي كولەمدەگى جۇمىسپەن قامتىلماعاندىقتان, ادامدار ەندى ءار جەردە ءۇش «نولدىك» كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولۋدا. ساراپشىلار بۇل جاعداي بۇدان ءارى ورىن الا بەرسە, ەڭبەك نارىعىندا الەۋمەتتىك شيەلەنىس كۇشەيە تۇسەدى دەپ ەسەپتەيدى.
دايىنداعان
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
بورىش تۇڭعيىعىندا
اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى الان گرينسپەن بۇل ەل ەكونوميكاسى قيىن جاعدايدا تۇرعاندىعىن جەتكىزدى. فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەنىڭ قازىرگى باسشىسى دجانەت يەللەنگە قاراعاندا ول ەڭبەك رىنوگىنىڭ قىسقارۋىمەن قاتار ءجۇرىپ جاتقان اقش-تاعى ەكونوميكا ءوسىمى ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر ينفلياتسيانىڭ باستالۋىنا الىپ كەلەدى دەپ سانايدى. «قازىرگى كەزەڭدە ءبىز كوپشىلىكتىڭ كۇتىپ وتىرعانىنا قاراعاندا الدەقايدا ەرتەرەك ينفلياتسياعا تاپ بولاتىن بولامىز. ويتكەنى, قارجى رىنوگىنا قىسىم قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى», دەپ ەسكەرتتى ول.
ءيا, ۇزاق مەرزىمدى كاپيتال سالىمىنىڭ كۇرت تومەندەۋى بۇل ۇدەرىستىڭ قايتا قالىپقا كەلۋىنە بوگەت جاسايتىنى انىق. بۇل قاۋىپتى قۇبىلىس بولىپ ەسەپتەلەدى. نەگىزگى كاپيتال كۇتكەندەگىگە قاراعاندا تىم باياۋ ءوسۋ ۇستىندە. ال مۇنىڭ ءوزى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ىسىندە قيىندىقتار پايدا بولعاندىعىن كورسەتەدى. الان گرينسپەن بارلىق پروبلەمانى وسىمەن تۇسىندىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق مەرزىمدى كاپيتال سالىمىنىڭ ازايىپ كەتۋى ينۆەستورلار كوڭىلىندە ۇلكەن الاڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ويتكەنى, بولاشاقتىڭ قانداي باعىتقا بەت الاتىنىن ەشكىم بولجاپ بىلە الماي وتىر. سوندىقتان, ەكونوميكاعا ۇزاق مەرزىمدى سالىم سالۋعا ەشكىم دە ونشا نيەتتى ەمەس.
سونىمەن قاتار, گرينسپەن ەل ەكونوميكاسىنا قاراعاندا, ونداعى قارجى رىنوگىنىڭ جەدەل قالىپتاسا تۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن. مۇنىڭ ءوزى بولجانىپ وتىرعان قاۋىپتىڭ راسقا شىعاتىندىعىن كورسەتەدى. «قارجى رىنوگى وتە شاپشاڭ قارقىنمەن قالپىنا كەلۋدە جانە ول ۇزاق مەرزىمدى باعىت ۇستاپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەندى ءبىر ساتتەرى ەداۋىر جاعدايدا تۇزەتۋ ەنگىزۋدىڭ قاجەت بولاتىندىعىن كورسەتەدى. بۇل وقيعا قاشان ورىن الادى؟ ونى مەن تاپ باسىپ ايتا الامايمىن», دەيدى گرينسپەن.
اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسىنىڭ پىكىرى بويىنشا, تاياۋ ۋاقىتتاردا امەريكا ەكونوميكاسى ءوزىنىڭ قارجى سەكتورىندا بانكروتتار سەرياسىنا تاپ بولادى. ويتكەنى, قازىرگىدەگىدەي داعدارىستار ءجۇز جىلدا ءبىر قايتالانادى جانە وتە اۋىر جۇرەدى. سوندىقتان دا, قازىرگىدەگىدەي جاعدايدا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. قايتا ونىڭ بار ەكەندىگىنە قۋانۋ كەرەك. ال مۇنداي جاعدايدا, ۇكىمەتكە جەكە بانكتەرگە كومەكتەسۋ ءجون بولىپ تابىلادى. بىراق رىنوكتىڭ شەكتەلمەۋىن ويلاستىرۋ كەرەك. گرينسپەننىڭ پىكىرىنشە, بۇل داعدارىس اقش-تا جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى تۇراقتانعان كەزدە عانا بارىپ اياقتالادى. بىراق اقش-تىڭ ءوزىنىڭ نەگىزگى باستى ارتىقشىلىعى بولىپ تابىلاتىن دوللاردان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى بار.
«بۇكىل الەمدە دوللار ەرەكشە قۇرمەتپەن پايدالانىلادى. بۇل – قۇندىلىقتىڭ باستى كوزى. ەگەر ءبىز وسى قارجى جولىمەن ودان ءارى جۇرە بەرەتىن بولساق, وندا ءبىز قازىرگى جاعدايدى جالعاستىرا تۇسەمىز», دەپ تۇجىرىمدايدى ويىن گرينسپەن.
وكىنىشكە قاراي, گرينسپەن اقش ەكونوميكاسىنداعى تەرەڭ داعدارىستى بولجاپ وتىرعان جالعىز مامان ەمەس. ماسەلەن, Dagong قىتاي رەيتينگ اگەنتتىگى دە 2008 جىلعى جاعدايدان الدەقايدا كەڭ كولەمدە جانە الدەقايدا قۋاتتى جاڭا الەمدىك داعدارىستىڭ بولاتىندىعىن ايتىپ, سودان ساقتاندىرۋدا. اگەنتتىك ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل وقيعا تاياۋداعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ورىن الۋى مۇمكىن. اگەنتتىك باسشىسى گۋان تسزيانچجۋن بىلاي دەيدى: «مەن تاياۋداعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە جاڭا الەمدىك قارجى داعدارىسىمەن بەتپە-بەت كەلەمىز دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ ءدال قاي ۋاقىتتا بولاتىندىعىن كەسىپ ايتۋ قيىن. بىراق كەلە جاتقان جويقىن اۋىرتپاشىلىقتىڭ بارلىق بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ قالىپ وتىر. ماسەلەن, بورىش بەرەشەكتەرى بارعان سايىن ارتىپ بارادى. ال اقش, ەۋروپالىق وداق, قىتاي جانە دامۋشى ەلدەر ەكونوميكالارىنىڭ دامۋ ىرعاعى بارعان سايىن تۇراقسىزدانا تۇسۋدە».
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, دامۋدىڭ قازىرگى مودەلى ءوزىن ءوزى تولىق سارقىپ ءبىتتى. بۇل مودەل قارىز قاراجاتتارىن تۇتىنۋعا نەگىزدەلگەن بولاتىن. ەندى وسى ۇدەرىستىڭ ءوزى جاڭا داعدارىسقا الىپ كەلەدى. قارىزدار مەن نەسيەلەر ەكونوميكانى تالقاندايدى. ايتپاقشى, كوپتەگەن دامۋشى ەلدەر سوڭعى جىلدارى باتىستىڭ وسى ءبىر مىسالىنان ۇلگى الىپ, تۇتىنۋدى نەسيە بەرۋ ارقىلى ىنتالاندىرىپ كەلدى. مۇنىڭ اقىرى ەكونوميكا ءۇشىن قايدا اپارىپ سوعاتىندىعى قازىر ازەربايجان مىسالىنان كورىنىس بەرىپ وتىر. بۇل ەلدە بانكتەردىڭ تۇتىنۋ كرەديتتەرىن بەرۋمەن بارىنشا شۇعىلدانىپ كەتكەندىگى سونداي, وعان شەكتەۋ قويۋعا ەل پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ ءوزى ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى. ول بانكتەردەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى بەرە بەرۋدىڭ ورنىنا ناقتى ەكونوميكاعا قارجى سالۋدى, ياعني وسى ءىستى نەسيەلەندىرۋدى تالاپ ەتتى.
قىتاي اگەنتتىگى تالقىلاپ وتىرعان ماسەلە كوپتەگەن ەكونوميستەردىڭ دە نازارىنداعى ءىس بولىپ تابىلادى. بۇل جاعداي الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە بىرقاتار ۋاقىتتان بەرى ءسوز بولىپ كەلەدى. سونداعى ايتىلعاندارعا نازار اۋداراتىن بولساق, باتىس الەمى وزدەرىنىڭ جوعارىداعىداي ارەكەتتەرىمەن جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسكەندىگىن بايقايمىز. ورتالىق بانكتەر اقشا باسۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان رىنوكتاردىڭ بارلىعىندا دامۋدىڭ بۇزىلۋ ۇدەرىسى بار. ەڭ باسىندا جاپونيا بانكى وسى ادىسپەن ءوزىنىڭ بورىش رىنوگىن قۇرتقان بولاتىن. بۇدان كەيىن ەۋروپالىق وبليگاتسيالىق رىنوكتا ستاۆكالار رەكوردتىق تومەنگى شەككە دەيىن ءتۇسىپ كەتتى. ءتىپتى, كەيبىر جاعدايلاردا كەرى اۋماققا دەيىن شىعىپ كەتتى. وسى جاعداي ەۋروپالىق ورتالىق بانكتىڭ ارەكەتتەرى ارقىلى قايتالاندى.
ال ەندى دوللارعا كەلەتىن بولساق, ول بۇگىنگى تاڭدا نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتا بولىپ تابىلاتىندىقتان, ۇلكەن پروبلەما باس كوتەرۋدە. شاعىن ەلدەردە جۇمىسسىزدىق جاعدايى بەلەڭ الا باستاسا بولدى, سول ەلدىڭ باسشىلىعى بۇل پروبلەمانى ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ ءىرى ءپروفيتسيتى ەسەبىنەن, ياعني ەكسپورتقا جۇمىس ىستەۋ ەسەبىنەن شەشۋگە ۇمتىلادى. بۇل ءۇشىن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن باسىپ شىعارىپ, ولارعا اقش-تىڭ قازىناشىلىق قاعازدارىن ساتىپ الادى. ءسويتىپ, ءوز ۆاليۋتالارىنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنىڭ قۇلدىراۋىنا ىقپال ەتەدى.
ءسويتىپ, امەريكالىق دەفيتسيتتىڭ ەسەبىنەن پروفيتسيت پايدا بولادى. بۇل اقىر اياعىندا بۇكىل الەم ءۇشىن قيسىق دامۋدىڭ ءورىس الۋىنا الىپ كەلەدى. ويتكەنى, ەندى بۇكىل الەم ءۇشىن بورىشتاردىڭ شەكتەن تىس كولەمدە ءوسۋى ارقىلى عانا شەشىلۋى مۇمكىن اسا ءىرى كولەمدەگى تەڭگەرىمسىزدىك ورنايدى. ال ول اقىر اياعىندا داعدارىسقا الىپ كەلەتىن بولادى. ءبىز قازىر دوللار ەندىگى كەزەكتە اقش ءۇشىن باستى ارتىقشىلىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇلكەن اۋىرتپالىققا اينالاتىن شەككە دەيىن جەتتىك. ويتكەنى, الەم اقش-تا قارجى تاپشىلىعىنىڭ ورىن الۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. ايتپەگەن جاعدايدا, باسقا ەلدەر وزدەرىنىڭ ۆاليۋتالىق قورلارىن قالىپتاستىرا المايتىن بولادى.
سونىمەن, الدا كەلە جاتقان ۇلكەن داعدارىستان اقش قۇتىلا الا ما؟ الەم ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى وسىعان بايلانىستى بولادى دەپ ەسەپتەيدى كوپتەگەن ەكونوميستەر.
اۆستريادا جۇمىسسىزدار كوبەيدى
قازىرگى كۇندەرى اۆستريادا جۇمىسسىزدار سانى ارتىپ بارادى. بۇل ەلدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 10,3 پايىزعا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىنەن 5,8 پايىزعا ارتىق. جاڭا جۇمىس ورنىن ىزدەۋ ءۇشىن قايتادان ءبىلىم الىپ جاتقان جۇمىسسىزدار سانى 466 226 ادامدى قۇرايدى دەپ جازادى «Die Presse».
سوعان قاراماستان, اتالعان ەلگە رۋمىنيا مەن بولگاريادان جۇمىس ىزدەپ كەلۋشىلەر سانى دا كوبەيە تۇسۋدە. 2014 جىلدىڭ سوڭىندا ولاردىڭ سانى 40 مىڭعا دەيىن جەتىپ, 38 پايىزعا ۇلعايعان.
اۆستريالىق الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ مالىمەتى بويىنشا, شەتەلدەن كەلىپ جاتقانداردىڭ اراسىندا كوبىنەسە تۇرىكتەر, سەربتەر, حورۆاتتار جۇمىسىنان ءجيى ايىرىلادى. ونىڭ ۇستىنە, ەلدەگى جاس جانە نەعۇرلىم ءبىلىمدى ادامداردىڭ ورنىن گاستاربايتەرلەردىڭ باسۋى ۇدەرىستىك سيپات الىپ وتىر.
ەڭبەك نارىعىنداعى جاڭا شيەلەنىس
بريتانيادا «نولدىك» ەڭبەك كەلىسىمشارتىمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار سانى قازىرگى كۇنى 697 مىڭعا جەتىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 110 مىڭ ادامعا ارتىق دەپ حابارلادى وسى ەلدىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا كوميتەتى.بىرقاتار ساراپشىلار بۇل جاعدايدان قاۋىپتى قۇبىلىستى بايقاپ وتىر. ويتكەنى, وسى ارقىلى ەڭبەك نارىعىندا الەۋمەتتىك قورعالماعان جۇمىسشىلاردىڭ قاراسى كوبەيگەندىگى بايقالادى. «نولدىك» كەلىسىمشارت ادەتتە, ەڭ تومەنگى ساعاتتىق ەڭبەكتى دە قامتاماسىز ەتپەيدى. ءسويتىپ, مۇنداي جۇمىسشىلاردىڭ تاپقان جالاقىسىنىڭ دەڭگەيى ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ بەلگىلەنگەن شاماسىنان دا ازايىپ قالىپ وتىر. ارينە, مۇنداي جۇمىسقا كوبىنەسە كەلىمسەك ادامداردىڭ, جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار مەن ايەلدەردىڭ عانا كەلىسەتىندىگى بەلگىلى.
ەلدە رەتسەسسيا ورىن العان كەزدە كوپتەگەن كومپانيالار ءوز شىعىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا وسىنداي ءادىس-تاسىلدەرگە بارعان بولاتىن. ەندى ول قالىپتاسقان جاعدايعا اينالىپ بارادى. ءتىپتى, ەكونوميكاداعى ءوسىم تۇراقتانعان كەزدىڭ وزىندە كوپتەگەن كوممەرتسيالىق فيرمالار وسى ادىسكە بارىپ وتىر.
ەلدەگى زاڭدىلىقتار بويىنشا ءبىر ادام ءبىر جۇمىس ورنىنا اپتاسىنا 40 ساعات ەڭبەك ەتۋى كەرەك. ناق وسىنداي كولەمدەگى جۇمىسپەن قامتىلماعاندىقتان, ادامدار ەندى ءار جەردە ءۇش «نولدىك» كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولۋدا. ساراپشىلار بۇل جاعداي بۇدان ءارى ورىن الا بەرسە, ەڭبەك نارىعىندا الەۋمەتتىك شيەلەنىس كۇشەيە تۇسەدى دەپ ەسەپتەيدى.
دايىنداعان
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
