ورەلى ەلدىڭ وركەنيەتتى جولى

الەم جانە قازاقستان شۆەيتساريادا وتەتىن پارلا­مەنت­تەر سپيكەرلەرىنىڭ 3-ءشى بۇكىل­الەمدىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان: قۇرامىن­دا ءماجىلىس دەپۋتاتى باعيلا باي­ماعانبەتوۆا مەن سەناتور ورىنباي راحمانبەرديەۆ بار قازاقستاندىق دەلەگاتسيا سەنبى كۇنى كەشكىسىن جەنەۆا قالاسىنا ۇشىپ كەلدى. اتالعان شارانىڭ مۇندا ءوتۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى, بۇل قالا شۆەيتسا­ريانىڭ ەكىنشى استاناسى سانالادى. ۇشاقتان تومەنگە كوز سالساڭىز, اينالا تاۋلار مەن وڭدەلگەن جازىق­تاردى جانە اعىپ جاتقان وزەندەردى كوزىڭىز شالادى. نەگىزىنەن ەلدىڭ فرانتسۋزدار كوپ شوعىرلانعان ءبو­لى­گىندەگى اكىمشىلىكتىك ورتالىعى سا­نالاتىن جەنەۆا كانتونى شۆەي­تسا­ريانىڭ ءىرى قالاسى. شاھار رونا وزەنىنىڭ جەنەۆا كولىنە قۇيار ساعا­سىندا ورنالاسقان. اعىسى قاتتى جەردەن تىپ-تىنىق كولگە قاراي سە­رۋەندەتەتىن كوپتەگەن شاعىن كەمە­لەر مەن قايىقتار جاعاجايدان ەلدى مىنگىزىپ الىپ, جاعالاۋ بويىمەن جايلاپ جىلجيدى دا وتىرادى. جەك­سەنبى كۇنى بارلىق ساۋدا ورىن­دارى جابىق بولاتىندىقتان, قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى وسىندا كەلۋدى ۇناتادى ەكەن. شۆەيتساريا­لىق­تار تاراپىنان لەمان اتالىپ كەتكەن جەنەۆا كولىنىڭ ۇزىندىعى 72 شاقىرىمعا سوزىلسا, ەنى 13 شا­قىرىمعا جايىلىپ جاتىر. سۋ قوي­ماسىنىڭ ورتالىعىنا تامان قالاعا ەرەكشە كورىك بەرەتىن “جە دو” بۇرقاعى سۋدى 145 مەتر بيىكتىككە اتقىلايدى. جاعاجايدا ساياباقتار, كافەلەر مەن رەستوراندار كوپشى­لىك­تى قۇشاق جايا قارسى الۋدا. ءمولدىر دە تازا سۋى, شاعالا, ۇيرەك جانە اققۋ سياقتى قۇستارى بار وزەننىڭ جاعاسىندا ءجۇرۋ شىنىمەن دە جانعا جاقسى اسەر قالدىرارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءوزىنىڭ ساۋدا جانە ونەركاسىپ ورىندارىمەن بەلگىلى بۇل قالادا بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدار ورىن تەپكەن. اتاپ ايتقاندا, مۇندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبولىم­شەسى, سونداي-اق بۇكىلالەمدىك دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ, حالىق­ارا­لىق ەڭبەك ۇيىمى, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمى, بۇكىلالەمدىك مەتەو­رو­لوگيا ۇيىمى, حالىقارالىق ەلەك­تروبايلانىس ۇيىمى, بۇكىل­الەم­دىك ينتەللەكتۋالدى مەنشىك ۇيى­مى, پارلامەنتارالىق وداق, حالىقارالىق قىزىل كرەست, جەنەۆا اسسوتسياتسياسى جانە وزگە دە قۇرىلىمداردىڭ شتاب-پاتەرلەرى ورنالاسقان. تاريحقا جۇگىنسەك ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جەنەۆادا حالىقتار اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى جانە بەي­بىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ءتيىس ۇلتتار ليگاسى قۇرىلعانى بەلگىلى. الايدا ول ءوزىن اقتاماعان­دىقتان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن 1946 جىلى بۇۇ قۇرامىنا وتكەنى بار. كەلتتەردىڭ بايىرعى تۇرعىلىق­تى جەرى سانالاتىن بۇل ءوڭىر ريم يمپەرياسىنىڭ, ودان قالسا فرانك­تەر مەن بۋرگۋنداردىڭ قول استىندا بولدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى عاسىردا اتاقتى يۋلي تسەزار بۇل شاھاردى “تسيۆيتاس” – اۋماقتىڭ باس­تى قالاسى دەپ اتاعان ەكەن. 379 جىلى قازىرگى ەلدى مەكەن ورنى ال­عاشقى ەپيسكوپتىڭ رەزيدەنتسياسى بولسا, بۋرگۋنداردىڭ جاۋلاپ الۋى­نان كەيىن جەنەۆا – بۋرگۋن كورول­دىگىنىڭ استاناسى بولىپ تابىلدى. ال 534 جىلى بۇل قالا فرانكتەردىڭ قول استىنا وتكەنىمەن, 1032 جىلى ول گەرمانيانىڭ شەبىندە قالىپ قويدى. ءحىV عاسىردىڭ اياعى مەن XV عاسىردىڭ باسىندا جەنەۆا ءوزىنىڭ ساۋدا ورىندارىمەن ايگىلى ەدى. مۇن­دا يتاليا, فرانتسيا, گەرما­نيا­دان كوپتەگەن ساۋداگەرلەر اعى­لىپ كەلە باستادى. سونىمەن قاتار شاھار ءوزىنىڭ نەسيە-بانكتىك وپە­را­تسيالاردى ءساتتى جاسايتىن ورتالىق­قا اينالدى. قازىرگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرى, ءتىپتى تمد ەلدەرىنىڭ ءبىرازى ءوز قار­جىلارىن وسىنداعى قۇندى قاعاز­دارعا سالىپ كەلەدى. بۇل ولاردىڭ قارجىلارىنىڭ قۇپيا ساقتالۋىنا جانە وزگە ەلدەرگە ينۆەستيتسيا رەتىندە قۇيىلۋىنا وراي قۇنىنىڭ جويىلماۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. ماسەلەن, تۇرعىلىقتى حالقى 2,5 مىڭنان اسپايتىن لۋگانو قالاشىعىندا 300 بانك, كاپيتال سالۋ جونىندەگى اگەنتتىكتەر مەن قارجى قوعامدارى بار كورىنەدى. جەنەۆا سونداي-اق ايگىلى كولىك جولدارى توراپتارىمەن, وزەن بوي­ىن­داعى پورتتارىمەن جانە اتاقتى كۋانتران اۋەجايىمەن كوپشىلىككە ايان. مۇندا ونەركاسىپ وتە مىقتى دامىعان. ناقتى مەحانيكا, زەرگەر­لىك بۇيىمدار, ستانوك پەن ەلەكترو­تەحنيكالاردى جاساۋ جاقسى جولعا قويىلعان. ءبىر كەزدەرى كاتوليكتىك ەل­دەردەن پروتەستانت ميگرانت­تار­دىڭ وسىندا اعىلىپ كەلۋىمەن زەر­گەر­لىك بۇيىمدار مەن ساعات جاساۋ ءىسى قاتتى قارقىن العان ەكەن. 1574 جىلى مۇندا 16 شەبەر تەر توكسە, ۋا­قىت وتە كەلە ولاردىڭ سانى 6 مىڭ­عا جەتىپتى. “Patek ءPhىlىppe” ساعات جاساۋ فيرماسىنىڭ نەگىزىن سالعان ا.فيليپپ ءوزىنىڭ ارىپتەسى ا.پاتەكپەن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ قالتا ساعاتتارىن جاساپ شىعارعانى تاريحتان ءمالىم. قازىر جەنەۆادا ساعات مۇراجايى جۇمىس ىستەپ, كەلۋ­شى­لەردىڭ تاماشالايتىن سۇيىكتى ور­نىنا اينالعان. مۇندا ءارتۇرلى حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن فورۋمدار وتكىزىلىپ تۇرادى. وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 100 مەتر تەرەڭدىكتە زاريادتالعان ءبول­شەك­تەردى ۇدەتەتىن اندروندى كول­لاي­دەردىڭ باسقارۋ ورتالىعى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قالادا ورىن تەپكەن. سول سياقتى يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى ەۋروپالىق ۇيىم 1954 جىلى قۇرىلعانىنان باستاپ وسىن­دا ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. بۇل قالانىڭ جالپى جاعدايى. ەندى ەل تۋرالى ايتايىق. شۆەي­تسا­ريا جالپى اۋماعى 41290 شارشى كيلومەتردى الىپ جاتىر. تۇرعى­لىق­تى حالىق سانى 7554600 ادامدى قۇرايدى. فرانتسۋز, نەمىس جانە يتاليان تىلدەرى رەسمي تىلدەر بولىپ سانالادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار­دىڭ 64 پايىزى نەمىستەر بولسا, 19-ى فرانتسۋزدار, يتالياندىقتار – 8, يۋگوسلاۆتار – 3, يسپاندىقتار – 2, رەتوماندار – 1 جانە 3 پايىزى وزگە ۇلتتار بولىپ كەلەدى. حريس­تيان­دىق ءدىندى ۇستاناتىن ەلدە كاتو­ليكتەر 46 پايىز بولسا, پرو­تەس­تانتتاردىڭ قاتارى 40 پايىزعا جەتەدى ەكەن. شۆەيتساريا فەدەراتيۆتىك ەل سانالادى. ونىڭ قۇرامىندا 23 كانتون بار. سونىڭ ەڭ باستىلارى­نىڭ ءبىرى وسى جەنەۆا. ەۋروپانىڭ ورتالىعىنداعى بۇل ەلدە ەشقانداي قازبا بايلىق بولماسا دا ول باي مەملەكەت رەتىندە ايگىلى. ىشكى جال­پى ءونىم ءاربىر شۆەيتساريالىقتىڭ باسىنا شاققاندا 34 مىڭ اقش دوللارىنان كەلەدى ەكەن. مۇنشا­لىق­تى قارجى كوزى حيميكاتتار ءوندىرۋ, ەلەكتروقۇرال-جابدىقتارى مەن ءتۇرلى كورسەتۋ قۇرالدارى – ساعاتتار شىعارۋ, ماشينە جاساۋ سياقتى ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ ارقا­سىندا كەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا جەتىستىككە جەتىپ, ءسۇت فەرمالارىن­دا ءىرى قارا مال مول ءونىم بەرىپ كەلەدى. شۆەيتساريالىق ىرىمشىكتەر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ەكس­پورت­قا شىعارىلۋدا. بۇدان باسقا مۇندا تۋريزم ماڭىزدى ءرول اتقارا­دى. شۆەيتساريالىق بانكتەردىڭ الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ينۆەستي­تسيالاردى تارتۋداعى بەلسەندىلىگى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. مىنە, وسىنداي جەتىستىكتەرى بار ەلمەن قازاقستان­نىڭ سوڭعى كەزدە قارىم-قاتىناسى جاق­سى جولعا قويىلىپ كەلەدى. وعان مىنا تومەندەگى دەرەكتەر دالەل. 1992 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باس­تاپ ەلىمىز شۆەيتساريا كونفەدەرا­تسيا­سىمەن ديپلوماتيالىق قاتى­ناس­تار ورناتتى. اراعا ءبىر جىل سا­لىپ وسى ەلدىڭ كونسۋلدىعى اشىل­سا, ول 1999 جىلى باس كونسۋلدىق بولىپ قايتا قۇرىلىمدالدى. ال 1994 جىلى الماتى قالاسىندا شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسىنىڭ قۇرمەتتى كونسۋلدىعى ومىرگە كەلدى. تيىسىنشە 1996 جىلدان باستاپ قا­زاقستاننىڭ بەرندە ەلشىلىك قىز­مەتى جۇمىس ىستەي باستادى. سوڭعى جىلدارى شۆەيتساريا قازاقستانعا جانە ورتالىق ازيا ايماعىنا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ كەلەدى. ەلدەر اراسىندا ساياسي, ەكونومي­كا­لىق جانە مادەني ۇنقاتىسۋلار كەڭي ءتۇستى. ويتكەنى, شۆەيتساريا ءوزىنىڭ دامۋى جولىمەن ەلىمىزدى قىزىقتىرۋدا. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەل قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالى­عىنا كانديداتۋراسىن قولداپ, بسۇ-عا مۇشەلىككە قابىلدانۋ تۋ­را­لى ماسەلەنى جىلجىتۋ ءۇشىن ءوز ىق­پالىن تيگىزىپ وتىر. ەكى ەل ىن­تىماقتاستىعىنداعى نەگىزگى قادام­دار مەن باسىمدىقتار مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ پەن 1996 مەن 1998 جىلدارعى شۆەيتساريا پرەزيدەنتتەرى پ.دەلاميۋر جانە ف.كوتتيمەن, سونداي-اق 2003 جىل­دان بەرگى پ.كۋشپەنمەن كەزدەسۋ­لەرى مەن كەلىسىمدەرى شەڭبەرىندە ايقىندالدى. 2003 جىلى پرەزي­دەنت ن.نازارباەۆتىڭ شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسىنا ءبىرىنشى رەسمي ساپارى بولىپ ءوتتى. ەلىمىز شۆەيتساريا ءۇشىن ورتا­لىق ازيا ايماعىنداعى ستراتەگيا­لىق ارىپتەس بولىپ تابىلادى. شيكىزات قورى مول, تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتپەن ىن­تىماقتاستىقتى ارتتىرۋ وركەنيەتتى شۆەيتساريا ءۇشىن دە ءتيىمدى سانالادى. 2005 جىلى “شۆەيتساريا – قازاقستان” اسسوتسياتسياسىنىڭ اشىلۋى قىزىعۋشىلىق تانىتقان شۆەيتساريالىق كومپانيالاردىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى.