كەنەدەن كەلگەن كەسەل

وعان يت قابۋ, ماسا بەزگەگى مەن سيىردان جۇققان برۋتسەللەزدى قوسساڭىز, بۇل ۇلكەن قاۋىپكە اينالىپ وتىر كەيىنگى جىلدارى ادامدار ارا­سىندا جانۋارلاردان جۇعاتىن اۋ­رۋلاردىڭ بەلەڭ الىپ وتىرعانى بەل­گىلى. ونىڭ سوڭى قايعىلى جاع­داي­عا سوقتىرىپ جاتقانى دا راس. جا­قىندا عانا قىزىلوردا وبلى­سىنداعى 130-دان اسا ادامنىڭ تاماقتان ۋلانعانى, پاۆلودار وب­لىسىنداعى 2 ادامنىڭ ءسىبىر جا­راسىنان, وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنداعى بىلتىرعى قىرىمنىڭ قاندى بەزگەگىنەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى 8 ادامنىڭ, بيىلعى جىلى 3 ادامنىڭ قايتىس بولۋى انىق ءدا­لەل. مۇنىڭ سىرتىنداعى قۇتىرۋ­دان, برۋتسەللەزدەن اۋىرىپ قايتىس بولىپ جاتقان, ءومىر بويى مۇگەدەك بولىپ قالعانداردى تەلەديدار, بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى كور­سە­تىپ تە, جازىپ تا جاتىر. ماسە­لەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا 2009 جىلى 160 ادام برۋتسەللەزگە شالدىعىپ, ونىڭ 5-ەۋى قايتىس بولسا, بيىلعى 5 ايدىڭ وزىندە بۇل دەرت 140 ادامعا جۇعىپ, ونىڭ دا 2-ەۋى كوز جۇمعان. قۇتى­رۋدان 10 ادام قازا تاپتى. ال ەندى وسى مالدان ادامعا جۇعاتىن جوعارىداعى اۋرۋلاردىڭ شىعۋ تەگىنە ۇڭىلەيىك. مۇنىڭ سە­بەبى وتە قاراپايىم. ول تەك ۆەتە­رينارلىق-سانيتارلىق جانە جەكە باستىڭ گيگيەنالىق تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنان بولىپ جاتقان نارسە. ايتالىق كەنەنىڭ مالعا, مالدان ادامعا جابىسۋى, ونىڭ سوڭى جو­عارىدا ايتىلعان قايعىلى جاع­دايعا سوقتىرۋى اۋىل شارۋاشى­لىق مال­دارىن, قورا-قوپسىنى كەنەگە قار­سى زالالسىزداندىرۋ جۇ­مىسىنىڭ دەر كەزىندە جۇرگى­زىل­مەۋى ەمەس پە. كەرەك دەسەڭىز, بىل­تىرعى جىلعى 8 ادامنىڭ ءومىرىن قيعان وقيعاعا دەيىنگى 4-5 جىلدا بۇل جۇمىس وبلىس كولەمىندە ءمۇل­دەم جۇرگىزىل­مەدى. كەنەنىڭ باسىن­عا­نى سونداي, ول قازىرگى تاڭدا ور­مان-توعاي, تاۋ-تاس, دالا-قالا, ءۇي, قورا, بارلىق جەرلەردى جايلاپ الدى. بيىلعى جىلى كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن وبلىسىمىزعا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 780 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. شاما-شارقىنا قاراي ءار اۋدان وعان تاعى دا جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن 5-10 ملن. تەڭگە كولەمىندە قارجى قاراستىردى. جەدەلدەتىلگەن تۇردە زالالسىزداندىرۋ جۇمىس­تا­رى دا ءجۇردى. بىراق وڭتۇستىك قا­زاقستاندا كەنە شاققاندار سانى ازايماي وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز-مامىر ايلارىندا عانا بۇل جاندىكتەن زارداپ شەككەندەر سانى 10 مىڭنان اسىپ كەتتى.ءالى دە كەنە شاققاندار تىركەلۋى جال­عا­سۋدا. دەمەك, زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى ساپاسىز جۇرگىزىلدى دەگەن ءسوز. ال ەندى نەگە وسىلاي دەگەنگە كەلسەك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بي­لىكتى ءبىر جاقتى كىنالاۋ ورىنسىز. بىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىق سالا­سى­نا قاتىستى قابىلداعان زاڭدار وسى كۇنگە دەيىن جەتە ۇيلەستى­رىل­مەگەن. “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زاڭى بويىنشا جوعارى­داعى وبلىسقا بەلگىلەنگەن 780 ميل­ليون تەڭگە اۋدان-اۋدانعا ءبو­لىن­گەن سوڭ جۇمىستى اتقاراتىن تۇلعا كونكۋرس ارقىلى انىقتالۋى ءتيىس. زاڭعا ساي ونى وتكىزۋدىڭ, مەرزىمىنىڭ قانشا ۋاقىتقا سو­زىلاتىنى, ءبىرىنشى جا­ريالانىمدا جەڭىمپاز انىقتالماسا كونكۋرس­تىق راسىمدەردىڭ قايتالا­ناتىنى, ونىڭ كوپ ۋاقىت الاتىنى بەلگىلى. ال كەنەنىڭ كونكۋرستىڭ وتكەن-وتپەگەنىنە قارامايتىنى اقيقات. ءسويتىپ, ول وعان قاراپ تۇرمايدى. ەلدى شاعا بەرەدى. زارداپ شەگەتىن كىم؟ ادام. كونكۋرستى وتكىزۋدەگى ماقسات مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قار­جىنى ۇنەمدەۋ دەسەك, جوعارىداعى 780 ميلليوننان سول تەندەرلەردە قانشا قارجى ۇنەمدەلگەنى بىزگە بەلگىسىز. بەلگىلىسى, وبلىس بويىنشا كەنە شاققان 10 مىڭ ادامدى اۋ­رۋحاناعا جەتكىزۋ جانە ونى ەم­دەۋ­گە كەتكەن قارجىنىڭ ۇنەمدەلگەن اقشادان الدەنەشە ەسە كوپ ەكەن­­­دىگى. ال ەندى قايتىس بولعان ادام­داردىڭ ءومىرىنىڭ قۇنى ەشتەڭەمەن ولشەنبەيتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا بارلىق اۋداندىق اكىمدىكتەردە ۆەتەرينارلىق ءبولىم­دەر مەن ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن لي­تسەن­زيالى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر, جەكە مال ءدارى­گەر­لەرى بار. بىراق ولاردا جۇمىس جا­سايتىنداردىڭ كىمدەر ەكەندىكتەرى, قايسىسىنىڭ ساپالى جۇمىس اتقا­راتىنى كوپ ەشكىمگە بەلگىلى ەمەس. كوپ­شىلىك ولاردى بىلمەيدى, جۇرت كو­بىنشە بۇلاردان مۇلدەم حابار­سىز. سوندىقتان وسىنداي توتەنشە جاعدايداعى اتقارىلاتىن جۇمىس­تار­عا بولىنەتىن قارجىنى “مەملە­كەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زا­ڭىن­داعى 4-باپقا ەنگىزىپ, ءبىر عانا باسشىدان تالاپ ەتۋ ءۇشىن اكىم­دەرگە سەنىم بىلدىرسەك بولماس پا؟ نەمەسە سول قارجىنى جىل باسىن­دا ەرتەرەك ءبولىپ, ناۋقان باستال­عانعا دەيىن كونكۋرستى وتكىزىپ, اتقاراتىن تۇلعالاردى انىقتاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرسە, كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى, زاڭ اياسىندا الدەقايدا ساپالى ءجۇر­گىزىلەر ەدى. سەبەبى, كەنەگە قار­سى كۇرەس شارالارىنا رەسپۋبلي­كا­دان بولىنگەن قارجىنىڭ كەشەۋىل­دەۋىنەن جانە ول كەزدە كەنە شاق­قان ادامداردىڭ جاپپاي كوبەيە باستاۋىنان, ءسويتىپ ءبىرلى-جارىمى­نىڭ قايتىس بولۋىنان, بيىلعى وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان قويىلعان قاتاڭ تالاپقا اۋدان  اكىمدەرىنىڭ جانىنىڭ قىسىلعانى سونداي “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى”, “ۆەتەريناريا تۋرالى” زاڭعا قاراماستان, جۇمىسقا كى­رىسىپ, كونكۋرس وتكىزەتىن مەرزىمگە دەيىن زالالسىزداندىرۋ جۇمى­سى­نىڭ 80-90 پايىزىن اتقارىپ تاستادى. “ۆەتەريناريا تۋرالى” زاڭ تا­لاپتارىنا ساي زالالسىزداندىرۋ جۇ­مىستارىن ارنايى اتتەستا­تسيا­دان وتكەن ليتسەنزياسى بار زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعا اتقارۋعا ءتيىس بول­سا, قازىر ءىس جۇزىندە بۇل جۇمىس­تى كەزدەيسوق ادامداردىڭ جۇرگىزىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. زالالسىزداندىرۋعا قولدانىلاتىن ۋلى ءدارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز نورماسىنا ساي بەلگىلى ءبىر ءمول­شەردە سۋعا ارالاستىرىلىپ, قول­دان جاسالىنىپ, بارىپ شاشى­لا­تىنى, بىلايشا ايتقاندا زەرتحا­نالىق دالدىكتى قاجەت ەتەتىندىگى, الگى كەزدەيسوق ادامنىڭ ول نور­مانى ساقتامايتىنى, ۋلى دارىدەن ساقتانۋ شارالارىن بىلمەيتىنى وزىنەن-ءوزى اقيقات. مىنە, سودان بارىپ كەنەگە قارسى زالالسىز­دان­دىرۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىز بو­لاتىنى جانە جۇمىس اتقارعان كەزدەيسوق ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەتىنى تۇسىنىكتى. جالپى, ۆەتەرينارلىق-ساني­تار­­لىق ءىس شارالاردى جۇرگىزەتىن لي­­تسەنزيالى مال دارىگەردى كاسىپ­كەر دەسەك, “جەكە كاسىپكەرلىك تۋ­را­لى” زاڭ بويىنشا ونىڭ اتقار­عان ۆە­تەرينارلىق-سانيتارلىق ءىس-شا­را­لارىنىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, “جەكە كا­سىپ­كەرلىك تۋ­رالى” زاڭ بويىنشا تەك­سەرۋ جوس­پارى ءبىر جىل بۇرىنعى جەل­­توق­سان ايىندا جاسالىنىپ ۆەب-سايتقا سالىنۋى كەرەك. “مەم­لە­­كەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زاڭى بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلمەي ول انىقتالمايدى. مىسالى, بيىلعى “ەپيزووتيالىق قالىپتى جاعداي­دى قامتاماسىز ەتۋ” باعدارلا­ما­سىنا بولىنگەن قارجىنىڭ كون­كۋر­سى ءساۋىر ايىندا وتكىزىلدى. سون­دىق­تان كاسىپكەر مال دارىگەر جوس­پارلى تەكسەرۋگە كىرمەيدى. ال ەندى جوسپارسىز تەكسەرۋ بويىنشا ءبىر كۇن بۇرىن تەكسەرۋشى ورگان كا­سىپ­كەر مال دارىگەردى تەكسەرىلەتىندىگى جونىندە حابارلاۋعا مىندەتتى. ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىنداعى كوپ جىلدىق تاجىريبەدە وتاردىڭ جارتىسىنىڭ برۋتسەللەز اۋرۋىنان بەلگى بەرۋى ءبىر قويدىڭ عانا قانىن الىپ, زەرتحاناعا وتارداعى جالپى قويدىڭ سانىن جازىپ وتكىزۋىنەن بولعان جاعداي ەكەنى تالاي انىق­تالعان. نەمەسە ءبىر شپريتس, ءبىر ينە­مەن تابىن سيىردى, وتار قوي­دى ەمدەگەن جاعداي قازىردە دە ور­ىن الىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا مال دارىگەرىنىڭ مالعا ۆاكتسينانى قالاي سالعانىن, قالاي قان العا­نىن انىقتاۋ مۇمكىن بە؟ قازىرگى تاڭداعى مالداردىڭ اراسىنداعى برۋتسەللەز اۋرۋىنىڭ بەلەڭ الۋىن, كۇنى كەشەگى تەلەديداردان كورسەت­كەن باتىس قازاقستان وبلىسىن­دا­عى ءبىر اۋداننىڭ ءىرى قارا مالىنىڭ 36 پايىزىنان قان الىنىپ, ونىڭ 9,5 مىڭدايى برۋتسەللەزگە بەلگى بە­رۋى جوعارىداعى ايتقان جاعداي­لار­دىڭ ورىن الۋىنان با دەگەن ويعا جەتەلەيدى. جالپى, مالدى ەگۋ-ەمدەۋ, اۋ­رۋلاردان زالالسىزداندىرۋ جۇ­مىس­­­تارىنداعى تالاپ ادامدى ەگۋ-ەمدەۋ جۇمىستارىنداعى تالاپتان ايىرماشىلىعى جوق. ال ەندى ادامدى ەگۋ-ەمدەۋدە قانشا تا­لاپتى كۇشەيتكەنىمەن ورەسكەل كەم­شىلىكتەردىڭ كەتىپ جاتقانى جا­سىرىن ەمەس. مىسالى جامبىل وب­لىسىنىڭ جاڭاتاس قالاسىنداعى 100-دەن اسا بالالاردى ەگۋ كە­زىن­دەگى وقيعا مەن شىمكەنت قا­لا­سىنداعى قان قۇيۋداعى جىبەرىلگەن ورەسكەل قاتەلىكتەر بۇكىل رەسپۋب­ليكا حالقىنا بەلگىلى. ال ەندى مال­دى ەگۋ-ەمدەۋ, زالالسىزداندىرۋ كە­زىندە ونداي تالاپتىڭ جوق ەكەن­دىگى, ەندىگى جەردە “جەكە كاسىپك­ەر­لىك تۋرالى” زاڭ بويىنشا كۇن­دە­لىكتى تەكسەرۋ مۇمكىن بولماسا جو­عارىداعى باتىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىسىنداعى جاعداي بۇكىل ەل بويىنشا ورىن الماسىنا كىم كەپىل؟ جوعارىداعى ادام ولىمىنە سوقتىرعان جاعدايلاردىڭ تىكەلەي زاڭدارىمىزدىڭ سولقىل­­داق, قولدانۋعا دارمەنسىزدىگىنەن بولعانى اقيقات. “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭ ءسوز جوق كاسىپكەرلىكتىڭ دا­مۋىنا زور ىقپال ەتەتىنىنە كۇمان جوق.ال بىراق تەك مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىق مالدارىن تەگىن ەگۋ-ەمدەۋگە, دياگنوستيكالىق ماق­ساتتا قان الۋ جۇمىستارىنا بولگەن قارجىسىنا عانا جۇمىس اتقارىپ جاتقان كاسىپكەردى, جىلىنا ءبىر نەمەسە ەكى رەت قانا تەكسەرىپ, جۇ­مى­سىنىڭ ساپاسىن انىقتاۋ ءمۇم­كىن بە؟ ارينە, جوق. تاعى ءبىر ەس­كەرەر جاي, مالدىڭ دا, مالشىنىڭ دا ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تا­لاپتان حابارسىز ەكەنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. بيىلعى كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى وسىنىڭ ايعاعى. نەگە كاسىپكەر ءوزى شا­قى­رىپ اكەلگەن مال دارىگەرىنەن ات­قار­عان جۇمىسىنىڭ ساپاسىن كۇن­دەلىكتى تالاپ ەتپەسكە؟ ول ەشتەڭە ءوندىرىپ جاتقان جوق قوي. ونىڭ ساتاتىنى تەك ساپالى جۇمىسى ەمەس پە؟ ونىڭ ءبىر ساتتىك ساپاسىز جۇمىسىنان كەتەتىن قاتەلىكتەن تالاي مالدىڭ تۇبىنە جەتكەنىمىزدى, ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ, ونىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايعا سوقتىرعانىن جوعارىدا ايتتىق. سوزاق اۋدانىندا 2008 جىلى 2 باس ءىرى قارا, 150 باس قوي-ەشكى, 2009 جىلى 24 ءىرى قارا, 212 باس قوي-ەشكى, ال بيىلعى جىلدىڭ 5 ايىندا عانا 18 باس ءىرى قارا, 310 باس قوي-ەشكى برۋتسەللەز اۋرۋىنان بەلگى بەرگەن. قاراپ وتىرساق, كەسەلدىڭ جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى.ال “ەپيزو­وتيالىق قالىپتى جاعدايدى قام­تاماسىز ەتۋ” باعدارلاماسى بوي­ىنشا اۋدانداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارا مەن مايدا مالدىڭ بارلى­عىنان قان الىنىپ, اۋرۋعا ۇشىراعان مال جويىلىپ وتىرادى. اۋرۋ مالدىڭ كوبەيۋىنە جول جوق. دەمەك, وسى جەردە دە اتقارىلعان جۇمىستىڭ ساپاسى جونىندە ەرىكسىز كۇدىكتەنۋگە تۋرا كەلەدى. اقيقاتىن ايتساق, كليماتى قۇر­عاق, قۇمدى, جازى وتە ىستىق, 3,3 ملن. جايىلىمدىق جەرى بار قو­لايسىز ايماقتا جىلدان-جىلعا برۋ­تسەللەز اۋرۋىنىڭ ءوسىپ كەلە جات­قانى ويلاندىرماي قويماي­­دى. سون­دىقتان “جەكە كاسىپ­كەر­لىك تۋرالى ” زاڭنىڭ 33-با­بىنىڭ 4-تار­ماعىنىڭ 10 تارماق­شا­سىن­داعى “قولايسىز مەكەن­دەردە” دە­گەن ءسوزدى الىپ تاستاپ بارلىق ات­­قا­رى­لاتىن مال ءدارى­گەر­لىك شا­رالاردى كۇندەلىكتى قا­تاڭ با­قىلاۋعا الۋ كەرەك سياقتى. ۆەتە­رينارلىق-سا­ني­تارلىق شارا­لاردى تالاپقا ساي جۇرگىزبەي “مال ونىمدەرىن سىرت ەلدەرگە سا­تامىز” دەۋىمىز بوس ءاۋ­رە­­شىلىك. ونىڭ بەرگى جاعىندا, كە­شەگى وڭ­تۇستىك قازاقستان, پاۆلو­دار, با­تىس قازاقستان وبلىستا­رىن­دا­عى­داي رەسپۋبليكا ءوڭىر­لە­رى­نىڭ كەز كەلگەن اۋدانى قولايسىز مە­كەنگە اينالۋى مۇمكىن ەكەن­دى­گىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەن­دەشە, “مەديتسينا – ادامدى, ۆە­تەريناريا – ادامزاتتى ەم­دەي­دى” – دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. س.بايدابەكوۆ, مال دارىگەرى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى.