بالا قۇمار ويىننىڭ قۇرىعىنا تۇسپەسىن

ويىننىڭ قايسىسى بولماسىن ادامدى ارقاشان راحات سەزىمگە بولەيدى, سەرپىلتىپ, دەم الدىرادى. ويىن بالاسىنا قاراپ وتىرساڭ, ءبىر ويىندى ابدەن جالىققانشا وينايدى دا, ۋاقىت وتە كەلە باسقا ويىن ءتۇرىن تاۋىپ الادى. ال, ءبىز ءسوز قىلعالى وتىرعان ويىن اۆتومات­تا­رى­نىڭ اسەرى كەرىسىنشە, ادامدى جالىقتى­رۋ­دىڭ ورنىنا وزىنە ەلىكتىرە تۇسەدى. ءيا, بۇل ويىندى ويناعاننان كەيىن كەيبىر ادامدار ءوز­دە­رىن توقتاتا الماي­تىن جاعدايعا جەتە­تىن كورىنەدى. ءتىپتى,... قاي­سىبىر ەرەسەك ادام­دار دا بار تاپ­قان تايان­عانىن وسى ويىنعا سالىپ, ءۇيدى دە, كۇيدى دە ۇمىتىپ, ماڭگىرىپ قالاتىنىن ەستىپ جاتامىز. راس, ويىن اۆتوماتتارىنا كوبىنە جاس جەتكىنشەكتەر با­را­دى. العاشىندا قىزىعۋشى­لىق­پەن ويناپ كورگەن ولار كەلە-كەلە قۇمارلانىپ, قىزىعا تۇسەتىن كورىنەدى. ءسويتىپ اتا-اناسىنىڭ جولىنا, تاماعىنا دەپ بەرگەن بار اقشاسىن تاعى دا ويىن اۆتوماتىنا جۇمسايدى. وسىدان بارىپ بالا بويىنا الداۋ, ارباۋ, وتىرىك ايتۋ سياقتى قاسيەتتەردى سىڭىرە باستايدى. ءتىپتى اتا-اناسىنان اقشا ۇرلاۋدى ادەتكە اينالدىرسا كەرەك. ال كەيىن ونى وزگەلەردەن تارتىپ نەمەسە ۇرلاپ الۋعا دا بارادى. مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, قۇمار ويىندارعا دەگەن قۇشتارلىق پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ارتتا قالۋشىلىق دەپ ەسەپتەلەدى. مەديتسينا مەن پسيحولوگيادا مۇنى كادىمگى اۋرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ ەسەپتەيدى جانە ونى لۋدومانيا دەپ اتايدى. كۇن ۇزاققا ويىن اۆتوماتتارىنىڭ الدىنان تۇرماي, ءنار تاتپاعان بالالار جۇرەك, قان تامىر اۋرۋ­لارىنا دا ءجيى ۇشىرايدى ەكەن. 2007 جىلى 12 قاڭتاردا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “ويىن بيزنەسى تۋرالى” زاڭى قابىلدان­عا­نى كوپشىلىگىمىزگە تانىس. وسى زاڭعا سايكەس ويىن زالدارى جابى­لىپ, قازاقستاننىڭ تەك ەكى جە­رىندە ارنايى زونالار – الماتى وبلىسىنداعى قاپشاعاي مەن بۋ­را­­بايعا كوشتى. وسى زاڭ كۇشىنە ەن­گەلى ءۇش جىل بولسا دا, زاڭسىز جۇ­مىس ىستەپ جاتقان ويىن زال­دا­رى ءالى كۇنگە بارىن دا ەستىپ ءجۇر­مىز. جۋىر­دا عانا قوستاناي قا­لا­سىنداعى ع.قايىر­بەكوۆ كوشەسىن­دە­گى “مەركۋري” دۇكەنىندەگى ويىن زالىنان 14 ويىن اۆتوماتى تابىلعانىن دا ءباسپاسوز بەتىنەن وقىدىق. وسىعان ۇقساس وقيعا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دا ورىن العان. “اۋىل شارۋا­شى­لىق تەحنيكانىڭ قوسال­قى ءبول­شەك­تەرى” دەگەن بۇركەنشىك اتپەن زاڭ­سىز تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلگەن الاياق­تار ۇستالىپتى. تاركىلەۋ با­رىسىندا تابىلعان 25 ويىن اۆ­تو­ماتى جويىلعان. وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ادام استانالىق 45 جاستاعى ايەل ەكەنى دە انىق­تال­عان. ەلىمىزدىڭ ءىرى قا­لا­لارىندا ورىن العان وقيعالار زاڭسىز ءارى جاسىرىن تۇردە جۇ­مىس ىستەپ جاتقان ويىن كلۋبتارىنىڭ ءالى دە بار بولۋى ءمۇم­كىن دەگەن بول­جامعا يتەرمەلەيدى. ءتىپتى استانا قا­لاسىنداعى “جاسى­باي” قوناق ءۇي كەشە­نىندە سىرتىنا بي­ليارد دەپ جازىل­عا­نىمەن, بىراق ىشىندە ويىن اۆتو­مات­تارى تۇرعانىن دا قۇقىق قورعاۋ سالا­سىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى اشىپ وتىر. اتالعان فاكتى­لەر­دىڭ ءبارى جاسىرىن تۇردە جۇ­مىس ىستەپ جاتقان ويىن زالدا­رى­نىڭ ءالى دە بار ەكەنىن جانە ودان بالالاردى قورعاۋ باستى نازاردا بولۋ كەرەكتىگىن كور­سە­تەدى. سون­دىقتان بالالارى­ڭىز­دىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا باسا نازار اۋدارعان دۇرىس سياقتى, اسىرەسە, ونىڭ قايدا باراتىنىن, نە ءىس­تەپ, كىممەن بىرگە جۇرگەنىن, ءتىپ­تى ءوزىن-ءوزى قالاي ۇستايتىنىنا دا كوڭىل بولگەن ارتىق ەمەس. سەبەبى, مۇنداي جاعدايدا بالا ءوز دوستارىمەن ارالاسۋدان دا قالىپ, ەشتەڭەگە قۇلشىنىسى بول­ماي, ەسىل-دەرتى ويىن اۆتومات­تارىنا اۋادى دەيدى ماماندار. ەجەلگى گرەك فيلوسوفى دەمو­كريت: “ويىننىڭ ەلىكتىرگە­نىنە قارسى تۇرا الماعان ادام باقىتتى بو­لا المايدى” – دەسە, اتامىز قا­زاق “اسىق ويناعان ازار, دوپ وي­ناعان توزار” دەپ بەكەر ايت­پا­عان. جاستارىمىز ويىن اۆتومات­تا­رىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ, ازىپ كەتپەسىن دەسەك, سول جولدا ءبا­رىمىز بىرىگىپ, جۇمىلا كۇرەس جۇرگىزەيىك. اسپەت ابدىرەشوۆا, سقمۋ ستۋدەنتى. جايناپ ءجۇرسىن ءجۇزىڭىز گۇل وتە نازىك وسىمدىك ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. سوندىقتان دا ول جايقالىپ ءوسۋ ءۇشىن وعان باپ پەن ەرەكشە كۇتىم كەرەك. ءوز بابىندا وسكەن گۇلدى كۇتىپ, باپتاماساڭىز ول سولىپ قالادى. ادام تەرىسى دە تۋرا گۇل سياقتى. وعان دا كۇتىم كەرەك. بۇگىنگى كۇنى تولىپ جاتقان سۇلۋلىق سا­لون­دارى دا سول ءۇشىن قىز­مەت اتقارادى. الايدا ونىڭ قىزمەتىنە ءجۇ­گىنۋگە بارشا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ مۇمكىندىگى كەلە دە بەر­مەي­دى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن بەتتى سۇلۋلىق سالون­دارى­نا بارماي-اق, ۇيدە ءجۇرىپ-اق, كۇندەلىكتى تىرلىگىڭىزدىڭ اراسىندا كۇتۋگە بولاتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, ءاربىر ايەلدىڭ توڭازىت­قى­شى­نان تابىلاتىن ازىق-ت ۇلىكتەن-اق بەت كۇتى­مىنە ارنالعان تاماشا ماسكالار مەن كرەمدەر جاساۋعا بولاتىنىن ەسكە سالا وتىرىپ, ونىڭ بىرنەشە ءتۇرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. جاز ماۋسىمىندا بەتىڭىزدى اعارتاتىن كرەم جاساۋ ءۇشىن ءبىر ستاقان ءسۇتتى قايناتاسىز دا, ونىڭ ۇستىنە ۇككىشتەن وتكىزىلگەن قياردىڭ بىرەۋىن سالاسىز. قايناعان ءسۇتتى سۋىعاننان كەيىن توڭازىتقىشتاعى ارنايى مۇز سالعىشقا قۇيىپ, قاتىرۋ كەرەك. سودان كەيىن كۇنىنە بىرەۋىن الىپ بەتىڭىزگە جاعىپ وتىراسىز. بۇل قاراپايىم ءتاسىلدى ۇدايى قولدانساڭىز, تەرىڭىزگە ءوڭ كىرىپ, جاسارا تۇسەتىنىنە سەنىم مول. قول جەتىمدى ازىق-ت ۇلىكتەن جاساۋعا بولاتىن تاعى ءبىر ماسكانىڭ ءتۇرى بار. ول ءۇشىن سىزگە ءبىر جۇمىرتقا, ءبىر شاي قاسىق اس سوداسى, ايران, ءبىر قاسىق سۇيىق ماي جانە سونداي مولشەردە بال قاجەت. وسى اتالعانداردىڭ ءبارىن جاقسىلاپ ارالاستىرىپ, بەتىڭىزدىڭ اجىمدەرىن جويۋعا ارنالعان ماسكا دايارلايسىز. دايىندالعان ماسكانى كۇنىنە ءبىر مەزگىل جاعىپ, ەكى-ءۇش اپتا بويى ۇزبەي قولدانساڭىز, بەت تەرىڭىز ارلەنىپ, ايتارلىقتاي وڭ ناتيجە بەرۋى مۇمكىن. قۇربىم, ساعان ايتام... حالىق تۇسىنىگى بويىنشا, تەكتى جەردىڭ قىزى ادەپتى, كورگەندى, يناباتتى, قيىنشىلىققا ءتوزىمدى بولىپ كەلۋى ءتيىس. سوعان وراي, قىزدىڭ اتا-اناسى دا وسكەن ورتاسى مەن اتا-اناسىنىڭ ارتىنان جامانات ءسوز ەرگىزبەۋىن ونىڭ قۇلاعىنا قۇياتىن. سول سەبەپتى بابالارى­مىز “اياعىن كورىپ اسىن ءىش, شەشەسىن كورىپ قىزىن ال” دەپ وسيەت قالدىرعان. مۇنىڭ بارلىعى دا وتكەن زامانداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇسىنىگى بولاتىن. ەندى بۇگىنگى تاڭداعى قىزدارىمىزدىڭ قانداي بولىپ بارا جاتقانىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەلىكشى. قازىرگى قىزداردىڭ دەنى شىدامسىز, اشۋلانشاق, قيىنشىلىققا شىداي المايتىن ءالسىز بولىپ كەتكەن سەكىلدى. وسى كۇندەرى ءتىپتى ەر ازاماتتاردان ايىرماشىلىعىمىز قالماي بارا جاتقانداي. اراق-شاراپ ىشۋگە, تەمەكى تارتۋعا اۋەس قىزداردىڭ كوپتىگى بۇل ءسوزىمنىڭ ءبىر دالەلى. ءيا, بۇگىنگى ارۋلارىمىزدىڭ كوپشىلىگى ادەت-عۇرپىمىز بەن يسلامي قاعيدالاردى ۇستانعاننان گورى, باتىستىڭ ءسانىن قۋىپ, اشىق-شاشىق جۇرۋگە بەت بۇرعان. قاسيەتتى قۇراندا “يسلامنان بۇرىنعى قىلىقتارىڭداي ساندەنىپ, دەنە كورىكتەرىڭدى كورمەگە شىعارۋشى بولماڭدار” دەلىنگەن. ايتسە دە قازىرگى قىزداردىڭ دەنى دەنەسىن جالپاق جۇرتقا جارنامالاۋعا كوشكەن. ءتىپتى اعا بۋىندى ايتپاعاندا, كەيبىر قۇربىلارىمىزدىڭ كيىم كيىسىنە, قىلىعىنا قاراپ ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە ۇيالاتىن بولدىق. ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىنەن تۋىندايتىن بويجەتكەنگە ءتان سياقتى قاسيەتتەر دە ەكىنىڭ بىرىندە جوق دەسەم دە بولادى. قىزدارىمىزدىڭ بىلايشا وزگەرىپ بارا جاتۋى شاماسى تاربيەدەن بولار دەپ جوبالايمىن. ەندەشە, “قىزعا قىرىق ۇيدەن تيۋ” دەگەن ءسوز ناق وسى زاماندا اسا قاجەت بولىپ تۇرعانداي. جانىڭا ەڭ باتاتىنى, بۇگىنگى مەنىڭ قۇربىلارىم ءتىلدى شۇبارلاپ سويلەۋگە, ءتىپتى وزگە تىلدە سويلەۋگە اۋەس. بايقايسىز, سولاردىڭ باسىم بولىگى انا ءتىلىن ءتاپ-ءتاۋىر بىلەدى-اق. بىراق ءوز تىلىندە سويلەۋدى ار كورەدى. اشىپ ايتپاسا دا, ءوز تىلىنەن وزگە ءتىلدى زور تۇتاتىنىن بايقاتىپ الادى. وسى مەن كىمدى كەمسىتىپ ءجۇرمىن دەپ ەش ويلانبايدى. ۇلتتىق نامىستان جۇرداي, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتقان مۇنداي جاستار ءوزىنىڭ ەڭ سورماڭداي جان ەكەنىن, كوكىرەك كوزى بىتەۋ قۋىس كەۋدە ەكەنىنە, ەرتەرەك ۇعىنسا عوي, شىركىن! قىزعالداق زۇلپىحارقىزى, ستۋدەنت. “سالاقتاعان كىندىگىڭدە سىرعاڭ-اي” باسقالاردان سىرت كەلبەتىمەن ەرەكشەلەنۋ ءۇشىن بۇگىندە جاستار ءتۇرلى قادامدارعا بارادى. بىرەۋلەرى وزگەشە ستيلدە كيىنۋ نەمەسە شاشتارىن ءتۇرلى تۇسكە بوياۋ ارقىلى جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارسا, تاعى بىرەۋلەرى قاستارىن, مۇرىندارىن, ءتىپتى ەرىندەرىن تەسىپ, سىرعا, ياعني پير­سينگ تاعۋدى سانگە اينالدىرعان. ءتىپ­تى, يىعىنا, بەلىنە, ارقاسىنا ءتۇرلى سۋ­رەت سالىپ, ءوز دە­نە­سىن ءوزى الەمىش­تەپ قوياتىن جاس­تار­دى كورگەندە تاڭ­عالمايتىن بولدىق. تاريحقا كوز سالساق, تاتۋاج بەن پير­سينگ­تى مىڭداعان جىلدار بۇرىنعى ادام­دا­رى قولدانعان ەكەن. ال كەيبىر كونە تاي­پالار جازالانعان ادامدى ماسقارالاۋ ءۇشىن وسىنداي تاڭبا سالاتىن بولعان. ەندى, مىنە, بۇگىندە جاستار بۇعان باسقا قىرىنان, ياعني ساندىك, ادەمىلىك رەتىندە قارايتىن بولدى. الايدا  تەرىگە تاتۋاج دا, پيرسينگ تە كەرى اسەر ەتىپ, دەن­ساۋ­لىققا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ويتكەنى, ونىڭ سالدارى ومىرگە قاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋلارعا  اكەپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. تاتۋيروۆكا – بۇل تەرىدەگى سۋرەت. تەرى­نى پىسكىلەپ تەسۋ ارقىلى وعان بوياۋ جاعىپ, سۋرەت سالادى. مۇنداي سۋرەت سۋمەن جۋىل­مايدى جانە تەرىدەن وشپەيدى. تاتۋي­روۆ­كانىڭ ۋاقىتشا جانە ءومىر باقي ساق­تالا­تىن ءتۇرى بار. ونىڭ ءبارى تەرىگە ەنگىزىلەتىن بوياۋدىڭ حيميالىق قۇرامىنا بايلانىستى. پيرسينگ – جاستاردىڭ كوپشىلىگى ويلاعانداي, كوسمەتيكالىق پروتسەدۋرا ەمەس, بۇل تەرىنى تەسۋ ارقىلى وعان ءتۇرلى اشەكەيلەر تاعۋ ءۇشىن جاسالاتىن كادىمگى وتا (وپەراتسيا). پيرسينگتى بۇرىن قۇلاققا تاعۋ كەڭىنەن جايىلعان بولسا, سوڭعى جىلدارى قاسىنا, مۇرنىنا, ەرنىنە, ءتىپتى, ودان دا سوراقىسى – كىندىگىنە سالاقتاتىپ سىرعا تاعىپ العان قىزداردى ءجيى كورەتىن بولدىق. ەرتەڭگى كۇنى انا اتانار بۇل قىزداردى بولاشاق الاڭداتپايتىن سىڭايلى. ايتپەسە ەسى ءبۇتىن ادام بۇلاي جاساماس بولار. پيرسينگ تە, تاتۋيروۆكا دا ادام تەرىسىنە زاقىم كەلتىرەدى, سوندىقتان وعان باراتىندار ءوز دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايدىلىقپەن قاراپ, ساۋ باستارىنا  ساقينا تىلەپ الادى.  مامانداردىڭ اي­تۋى­نا قاراعاندا, تەرىنى تەسۋدىڭ سالدا­رى­نان (ەگەر دە قۇ­رالدار تازا بولما­عان جاعدايدا) ادام دەنەسىنە ينفەكتسيا ەنىپ, سپيد, گەپا­تيت, تۋبەركۋلەز سياق­تى اۋرۋلارعا شالدىعۋى مۇمكىن. ءتىپتى, تاتۋاج جاساعان كەزدە بوياۋدىڭ تەرىگە اللەرگيالىق اسەر بەرۋى دە عاجاپ ەمەس. سول سياقتى پيرسينگتىڭ اسەرىنەن, ناقتىراق ايتساق, نيكەل مەن كوبالتتان جاسالعان اشەكەيلەر دە اللەرگيا بەرۋى ىقتيمال. پيرسينگتىڭ قۇربانىنا اينال­عانداردىڭ ىشىندە ەڭ كەڭ تاراعان پروب­لەما – جارانىڭ ىرىڭدەۋى دەسەك, ونىڭ اياعى قاتەرلى ىسىككە اپارىپ سوعاتىنىن دا ۇمىتپاعان ءجون. تاتۋاجدى دا ءومىر بويى كۇن ساۋلەسىنەن قورعاۋ كەرەك. قاراپ وتىرساڭىز, قىزىعىنان شىجى­عى كوپ پيرسينگ پەن تاتۋاجدىڭ ادام اعزا­سىنا تيگىزەر زيانى وراسان زور. الايدا ءبىز سول جاعىن ەسكەرە بەرمەيمىز. وزگە ەل­دىڭ ايتەۋىر ءبىر نارسەسىن تالعاماي قا­بىلداپ الامىز. ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە جات ادەتتەر مەن قىلىقتارعا بوي الدى­رىپ, سوڭىنان كەسىرىن تارتىپ جاتامىز. قۇلاقتى بىرنەشە جەردەن تەسىپ, دەنەمىزگە  الەمىشتەپ سۋرەت سالىپ, كىندىگىنە سىرعا تاققانداردى كورگەندە وسىنىڭ نەسى ادەمى ەكەن دەگەن وي كەلەدى؟ شىنىندا, بۇكىل دەنەڭدى الەم-جالەم ەتىپ, نەشە ءتۇرلى قۇبىجىقتاردىڭ سۋرەتىن سالىپ العاننىڭ نەسى ءسان؟! وسىنى تۇسىنەر جاستار بولسا شىركىن! اسپەت ابدىرەشوۆا, سقمۋ ستۋدەنتى.