ەنە مەن كەلىن ەگەسى كەسىرىنەن بالا جەتىم قالماسىن

كۇندە كەشكىسىن ءبىزدىڭ اۋلادا جاس ءسابيدى كوتەرىپ جۇرگەن جاس كەلىن­شەك­تى كورەتىنمىن. جۋىقتا ەسىك الدىندا دەم الىپ وتىرىپ, سول كەلىن­شەك­پەن كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالدىق. ادەتتەگىدەي, كىشكەنە بالاسىن كوتەرىپ ءجۇر ەكەن. جۇزىندە الدە­نە­گە دەگەن رەنىش بار سياقتى كورىن­گەن ول قاسىما وتىرا بەرە اۋىر كۇرسىندى. “كىشكەنە بالانى باعۋ قيىن عوي, بىراق ولاردىڭ قىلىعى سونداي ءتاتتى” دەدىم مەن از-كەم وتىرعاننان كەيىن. ءيا, بىراق با­لانى اكەسىز, جالعىز ءوزىڭ باعىپ-قاعۋ ودان دا قيىن دەدى ول تاعى كەيىستى ءۇن­مەن. مەن نە دەرىمدى بىلمەي ءۇنسىز قال­دىم. الگى كەلىنشەك بولسا, ىشكى مۇ­ڭىن بولىسكىسى كەلدى مە, ءوزىنىڭ بايان­سىز ءومىرى جايىندا اڭگىمەلەپ كەتتى. – وسىدان ءبىر جىل بۇرىن جولداسىم ەكەۋمىز وتاۋ قۇرىپ, وتباسىلىق ءومىردىڭ قىزىعى مەن شىجىعىنا تولى كەزەڭىن باستاپ كەتتىك. جولداسىم وتباسىنداعى جالعىز ۇل بولعاننان كەيىن ءبىز ونىڭ اتا-اناسىمەن بىرگە تۇردىق. اتا-ەنەنىڭ قولىندا تۇرعاننان كەيىن ولاردىڭ كوڭىلىنەن شىقسام ەكەن دەپ ويلايسىڭ. جاس بولعاننان كەيىن ءبىر مىنەزىم جاقپاي قالا ما دەپ ۋايىمداپ تا جۇرەسىڭ. تاپ ويلاعانىمداي ۋاقىت وتە كەلە ەنەمنىڭ مەنىڭ بويىمنان ىزدەگەن ءمىنى كوپ بولدى. باسىندا, شىنىمەن دۇرىس جاساماي ءجۇرمىن-اۋ دەپ ىستەگەنىمنىڭ ءبارىن قايتا جاساپ, ەنەمنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەدىم. بىراق, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, قانشالىقتى ول كىسىنىڭ كوڭىلىن تابۋعا تىرىسقان­مەن, ءبارى كەرىسىنشە شىقتى. ءتىپتى جول­داسىم ماعان رەنجىپ, كەيدە جان­جال شىعاراتىن بولدى. سول ازداي, ەنەم دە وتقا ماي قۇيىپ, سىرتىمنان مەنى كۇيەۋىمە, كورشى-قولاڭعا جامان­داپ جۇرەتىن كورىنەدى. وسىلاي ءجۇر­گەن­دە نارەستەلى بولدىق. نەمەرەسىن قو­لى­نا العاننان كەيىن ماعان دەگەن كوزقا­را­سى وزگەرەتىن شىعار دەگەنمىن. بىراق, ولاي بولمادى. اتا-اناسىن تاستاپ كەت­پەيتىنىن بىلسەم دە, مىنا جاعدايدان ابدەن مەزى بولعاننان كەيىن مەن جول­داسىما بولەك شىقساق قالاي بولادى دەدىم. مەنىڭ ايتقانىما ول ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى. ارادا ۇرىس-كەرىس كو­بەيدى. اقىرى, شەتى مەن شەگى جوق وسى ۇرىس-كەرىس ەكەۋىمىزدىڭ اجىراسۋى­مىز­عا سەبەپ بولدى. وسىدان ەكى-ءۇش اي بۇرىن سوت الدىندا اجىراسىپ تىندىق. مەنىڭ وقيعام وسى دەدى ول كوزىنە جاس الىپ. كەلىنشەكتىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ جاعامدى ۇستادىم. شىنىمەن دە ءوز كەلىنىنە كۇن كورسەتپەيتىن ەنەلەر بار ما؟ وسى جايلى ءبىر اپايعا ايتسام, “ە, قاراعىم, قازىرگى كەلىندەر ەنەسىن ەكى بۇكتەپ ءبىر شاينايتىن قاسقالار عوي. مەنىڭ بىلۋىمشە, بار پالە الگى جاس كەلىنشەكتىڭ وزىندە جاتقان سياقتى” دەيدى. ال ءسىز قالاي وي­لاي­سىز؟ ءتىپتى كەلىنى كىنالى بول­عان جاعدايدا دا الگى ەنە بەيكۇنا ءسابيدىڭ, تۋعان نەمەرەسىنىڭ وبالىنا قالۋدان نەگە قورىقپايدى؟ ءبىرى ەرەسەك, ءبىرى جاس ەكى ايەلدىڭ كەسىرىنەن بالا نەگە ءتىرى جەتىم بولۋعا ءتيىس. مۇنداي جاعدايدا نە ىستەگەن ءجون؟ وسى جونىندە وي بولىسسەڭىزدەر, ياعني وتباسىن امان ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ويلارىڭىزدى ورتاعا سالساڭىزدار, ول قىز-كەلىنشەكتەرگە وتە پايدالى بولار ەدى. جاسىراتىن نە بار, بۇگىنگى كوپتەگەن انالار ءوز قىزدارىنا بۇل جونىندە جارتىمدى كەڭەس ايتپايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز عوي... ءا.اسپەت, ستۋدەنت. شىركىن, قازاقتىڭ كەلىندەرى-اي! “قىزىم كە­لىن­نەن, ۇلىم ەلىمنەن عيبرات الىپ وسەدى” دەپ ۇر­پاعىنان جاقسىلىق كۇتىپ وتى­راتىن حالىقپىز. “قىز بالا جات جۇرتتىق” دەگەندى اتام قا­زاق بەكەرگە ايتپاعان. جاس قىز ەرتەڭ-اق بويجەتىپ, باليعاتقا تولىپ, ءبىر ءۇيدىڭ تابالدى­رى­عىنان كەلىن بولىپ اتتارى ءسوزسىز. “كەلىننىڭ اياعىنان” دەپ بارعان جەرى جاس كەلىنگە سىن كوزبەن قارايدى. وتباسىنداعى اجە, انالارىنان ءتالىمدى تاربيە العان قىز بارعان جەرىنە “تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ” اۋىل ايماققا قادىرلى بولىپ كەتەدى. جاس كەلىننىڭ كوتەرەر جۇگى اۋىر. قايىن اتا, قايىن ەنە, قايىن ءسىڭىلى, قايىن ىنىلەرىمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋ دە كەلىن ءۇشىن ۇلكەن سىن. حالىق داستۇرىندە ادامعا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ جول­دارى كوپ. سونىڭ ىشىندە ات تەرگەۋ سالتىنىڭ ورنى ەرەكشە. ۇلت ءداستۇرى بويىنشا, كەلىن اتاسىنىڭ, ەنەسىنىڭ, قايىن اعا, قايىن ءسىڭلىسىنىڭ, قاينىسىنىڭ اتىن اتاماي, “تورە اعا”, “مىرزا اعا”, “تەنتەگىم”,“سەرىم”, “ەر­كەم”, “اق اجە”, “سىرعالىم” جانە ت.ب. دەپ ات قويادى. كۇلكىلى اتتاردى دا قويا بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى شىن مانىندە سىيلاستىق پەن قۇرمەتتىڭ ەرەكشە بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءيا, ات تەرگەۋ – ءبىزدىڭ حال­قى­مىزدىڭ ادام سىيلاۋ ءجونىن­دەگى ىزەتتىلىك, كورگەندىلىك, كىشى­پەيىلدىك قاسيەتتەرىنىڭ بيىك كورىنىسى. بۇل ەڭ الدىمەن كە­لىنگە, سودان بارىپ ونىڭ ارتىنداعى جۇرتىنا سىن. سەبەبى, وسى سالت ارقىلى, كەلىننىڭ يبا­لىلىعىن, قايىن جۇرتىنىڭ تەكتىلىگىن تانۋعا بولادى. قازاقتا “قايىن اعا يماندى بولسا, كەلىن يبالى بولار” دەگەن ءسوز وسىدان قالسا كەرەك. ارينە, كوپكە توپى­راق شاشپايسىڭ, بىراق تا بۇگىنگى تاڭدا بۇل ءداستۇردى ءبىرى ۇلىق تۇ­تىپ جاتسا, ءبىرى ونىڭ ۇلىلى­عىنىڭ بايىبىنا بارا الماي جاتقان سىڭايلى. وڭ جاقتاعى قىز بالانى ەر­تەڭگى كۇنگى كەلىن, ەرىن سىيلار ادال جار, مەيىرىمدى انا, اقىل ايتار جەڭگە, تاتۋ بولار ابىسىن دەپ ۇلتتىق تاربيەنى ءون بويىنا دارىتۋ وڭاي ءىس ەمەس. بۇل – ۇر­پاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان كەشەگى دومالاق انا, زەرە مەن ۇلجان انامىزدىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولى. جاڭا شاڭىراق تابالدىرىعىن اتتاعان كەلىندەرىن اتا-بابالا­رى­مىز قۇرمەت تۇتقان. ولاردى ءوز ۇر­پاعىن ءوربىتىپ-وركەندەتەتىن ىرى­سى, قۇت-بەرەكەسى ساناعان. ەگەر جاس كەلىن ءوز باسىنىڭ تازالىعى مەن جاراسىمدىلىعىن ساقتاۋ­مەن قاتار ۇستاعان ءۇيى, قازان-اياعىنا دەيىن مۇنتازداي كىر­شىكسىز بولىپ, ءارى ون ساۋسا­عى­نان ونەرى تامعان ىسمەر, بارما­عىنان بال تامعان اسپاز بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ونداي كەلىنى بار ءۇي كوپكە ۇلگى , اۋىلعا سىيلى بولادى. ۇلكەندەر قۇر­مەت تۇتىپ, جاستارعا ۇلگى ەتەدى. كەلىننىڭ بارعان جەرىندە جاقسى بولماعى – ەنەگە دە باي­لانىستى. “كەلىن قايىن ەنەنىڭ توپىراعىنان” دەگەن ءسوز جاي­دان-جاي ايتىلماعان. سەبەبى, ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىن اقىلدى ەنە كەلىنگە ۇيرەتۋى شارت. بۇل – عاسىرلار بويىنان قالىپتاسىپ كەلە جازىلماعان ءومىر زاڭدىلىعى, تىرشىلىك ساباق­تاستىعى. بۇگىنگى اتا-انالار تاربيە ماسەلەسىنە كەلگەندە, تاڭەر­تەڭ­نەن كەشكە دەيىن جۇمىستامىز, قولىمىز تيمەيدى دەگەن ءۋاج ايتادى. تاربيە دەگەنىمىز مي­نوت, ساعاتپەن ولشەنبەيتىن اتانىڭ ايالى الاقانى, انانىڭ مەيىرىمى ارقىلى جۇرەككە قۇي­ىلاتىن نۇر. ەگەر اتا-انانىڭ وقىپ-توقىعانى مول, ءتالىم-تاربيەسى كەلىستى بولسا, وندا ءوز ۇرپاعىنا دا دۇرىس تاربيە بەرەدى. گۇلنۇر باقىت.