ءومىرى جاس ۇرپاققا ءتالىم بولعان

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قا­­زاق كسر عا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى 1-دارە­جەلى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءشام­شيابانۋ قانىشقىزى ساتباەۆا – قازاق ادە­بيەتتانۋ عىلىمىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان كورنەكتى تۇلعا. ونىڭ ەسىمى الەم ادەبي بايلانىستارىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ماسەلەلەرىن زەرتتەگەن اسا باعالى ەڭبەكتەرىمەن رەسپۋب­لي­كانىڭ, تمد ەلدەرىنىڭ عىلىمي قاۋىمىنا كەڭىنەن ءمالىم. ءشامشيابانۋ قانىشقىزى 1930 جىلعى 25 شىلدەدە پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋ­دا­­نىنىڭ “تەڭدىك” اۋىلىندا (قازىرگى ساتباەۆ اۋىلى) دۇنيەگە كەلگەن. ءشامشيا اپايدىڭ كىتاپتارى مەن ەستەلىكتەرىندە باياناۋىلعا, ونىڭ تاماشا تابيعاتىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى ەرەكشە شابىتپەن ءسوز بولادى. وسى ەلدە ورتا مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ, 1946 جىلى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. 1950 جىلى بۇل جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرەدى. ودان ءارى ول اسپيرانتۋراعا قابىلدانادى. 1951-1954 جىلدارى ماسكەۋدەگى م.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسپي­رانتۋراسىندا وقيدى. اسپيرانتۋرادا وقىپ ءجۇرىپ, الەم ادەبيەتتەرى قاتارىندا قازاق ادەبيەتىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىتۋدا ايانباي تەر توگەدى, لەكتسيالىق كۋرستاردا, سەمينارلاردا وقىتىلاتىن قازاق ادەبيەتى تۋرالى ماتەريالداردى ورىسشا دايىنداۋعا اتسالىسادى. كافەدرا ۇجىمى دايىنداعان, 1960 جىلى ماسكەۋدە شىققان ستۋدەنتتەرگە ارنالعان “ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى” اتتى وقۋلىقتىڭ قازاق ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ ماتەريالدارىن ش.ساتباەۆا دايىنداعان. ءشامشيابانۋ ساتباەۆا 1954 جىلى نەبارى 24 جاسىندا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە “قازاق كوركەم پروزاسىنداعى يندۋستريالاندىرۋ” دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا­سىن قورعايدى. عىلىمي ەڭبەكتىڭ رەسمي وپپو­نەنتى بولعان قازاقتىڭ ماقتانىشى مۇحتار اۋەزوۆ ءوز پىكىرىندە ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستى وتە جوعارى باعالاپ, عىلىمدا جا­ڭالىعى بار دۇنيە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن. سول جىلى جاس عالىم قازاقستانعا ورالىپ, اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ورىس جانە شەتەل ادەبيەتتەرى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. جاس شاكىرتتەرىن بىلىممەن سۋسىنداتۋ جانە ءوزىنىڭ عىلىمي بىلىكتىلىگىن ۇشتاۋ ىستەرىن قاتار اتقارا ءجۇرىپ, ش.ساتباەۆا وسى جىلدارى ادەبيەت تاريحى مەن ادەبيەتتانۋ ماسەلەلە­رىنە ارنالعان كوپتەگەن عىلىمي ماقالالار جاريالايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇراتىن وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالارىندا فيلولوگيا پروبلەمالارى تۋرالى جاساعان باياندامالارى جوعارى باعالانعان. 1965 جىلى ءشامشيابانۋ قانىشقىزى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا قىزمەتكە اۋىسىپ, ءبىرجولا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇ­عىلدانادى. ينستيتۋتتىڭ ادەبيەتتەر بايلا­نى­سى بولىمىندە اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ ماسكەۋ, لەنينگراد كىتاپ قورلارىندا, قولجازبالارىندا قازاق حالقى, ونىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتى تۋرالى باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ەرتەدەن بەرى جازىلىپ, جيناقتالىپ قالعان ماتەريالداردى تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قا­زاق ادەبيەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز ماڭى­زىن جوعالتپاعان كوپتەگەن سۇبەلى عىلىمي ماقالالار مەن ەڭبەكتەر جارىق كوردى. ول ءوزىنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى جانە ادەبي بايلانىستار ماسەلەلەرىنە ارنالعان العاشقى ماقالالارىن حح عاسىردىڭ 50-60 جىلدارىنان باستاپ جاريالاي باستادى. “فرانتسۋزدار قازاقتار جايىندا”, ء“حىىى-ءحىح عع. قازاق جەرىندەگى ەۋروپالىق ساياحاتشىلار”, “قازاق فولكلورىنىڭ شەتەل ادەبي سىنىندا باعالانۋى” اتتى ەڭبەكتەرى بىردەن عىلى­مي جۇرتشىلىق نازارىن اۋداردى. عالىم “قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلتارالىق بايلانىسى” (الماتى, 1970), “ادەبيەتتەر دوستىعى” (الما­تى, 1986) جانە ت.ب. جيناقتاردى, سونداي-اق, “قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ” ءۇشىنشى تومىن شىعارۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىستى. 1971 جىلى عالىم ء“حىح جانە حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جار­تى­سىنداعى قازاق-ەۋروپا ادەبي بايلانىستارى” تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان. بۇل ەڭبەك جايلى م.قاراتاەۆ, ت.نۇرتازين سىندى تانىمال ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ جوعارى باعالاعان پىكىرلەرى دە بار. وسى جىلى “عىلىم” باسپاسىنان “قازاق ادە­بيەتىنىڭ شەتەل ادەبي سىنىندا باعا­لا­نۋى” اتتى جيناق ش.ساتباەۆانىڭ قۇراس­تىرۋىمەن ءارى كولەمدى العىسوزىمەن جارىق كوردى. مۇندا شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ دەرەكتەرى مەن جولجازبالارىنداعى قۇندى مالىمەتتەر ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, تۇڭعىش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى. عالىم زەرتتەۋلەرىندە ءفيردوۋسيدىڭ “شاح­ناماسىنىڭ” قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى, شى­عىستىق سيۋجەتكە قۇرىلعان قازاق داس­تاندارى, اباي شىعارمالارىنداعى شى­عىستىق سيۋجەتتەردىڭ قولدانىسى, كەڭەستىك كەزەڭ قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنداعى شەتەلدىك شىعىس تاقىرىبى, قازاق قالام­گەرلەرىنىڭ ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋ­شىلارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى قوزعالىسىن­داعى ادەبي بايلانىستار ماسەلەسى جايلى ايتقان وي-پىكىرلەرى دە كەڭ تۇرعىدا قاراس­تىرىلعان. زەرتتەۋشىنىڭ عىلىمي مۇراسىندا ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدا العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگەن شەتەلدىك دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. وسىنداي قۇندى مالىمەت­تەر­دىڭ قاتارىنا بايروننىڭ سۇيىكتىسى كلەر كلەرمونتتىڭ اتىنان جارىق كورگەن نەمىس اقىنى گەرمان گامبستىڭ “ۆلاديمير جانە زارا” اتتى قازاق ەلى جايلى جازىلعان رومانتيكالىق پوەماسىن جاتقىزۋعا بولادى. ش.ساتباەۆا پوەمانىڭ 1836 جارىق كورگەنىن ەسكەرە وتىرىپ, شەتەلدە قازاق تاقىرىبىنا جازىلعان تۇڭعىش پوەماعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, عىلىمي ءارى تاريحى ماڭىزى جوعارى مالىمەت رەتىندە باعالادى. ادەبي ساياحاتتار (ادەبي ساپارناما) ماسەلەسى – زەرتتەۋشىنى ەرەكشە قىزىقتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى. عالىمنىڭ كوپ جىلدار بويعى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا دەرەكتەردى قامتىعان ء“حىح – حح عع. شەتەلدىك ساياحاتشىلار قازاقستان تۋرالى” اتتى قول­جاز­با جيناقتالدى. عالىمنىڭ مونوگرافيا­لىق ەڭبەكتەرىندە ورتا ازيادا, قازاق دالا­سىندا بولعان ەۋروپالىق ساياحاتشىلار پلانو كارپيني, ۆيلگەلم رۋبرۋك, ماركو پولو جانە تاعى باسقا باتىس ساياحاتشىلا­رىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ءداستۇرى مەن سالت-ساناسى جايلى ءوز وتانداستا­رىنا جازعان ءتۇرلى جازبالارىنان دەرەكتەر بەرىل­گەن. سونداي-اق, الەم ادەبيەتى كلاسسيك­تەرى دانيەل دەفو, دجاكومو لەوپاردي, جيۋل ۆەرن, ادام ميتسكەۆيچ, الەكساندر ديۋما, ت.ب. تۋرالى مالىمەتتەر دە مول. اۆتور تەك ەۋرو­پالىق ساياحاتشىلاردىڭ قازاق ەلى جايلى جازعان جولجازبالارىن تالداۋمەن عانا شەك­تەلمەي, قازاق اعارتۋشىلارى ا.قۇنانباەۆ, ى.التىنسارين, ش.ءۋاليحانوۆ سىندى وي­شىل­داردىڭ باتىس وركەنيەتى جايلى ايتقان وي-پىكىرلەرىنە دە ەرەكشە ءمان بەردى. ءسويتىپ, ول ءتۇرلى ءىسساپارلار ناتيجەسىندە بولىپ قايتقان بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى, شىعىس جانە باتىس ەۋروپا, ازيا ەلدەرى جايلى جاز­عان جولجازبالارى مەن كۇندەلىك­تەرى ارقىلى ءوزى دە ادەبي ساياحاتتاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جاساپ بەردى. مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ قاتارىندا عالىمنىڭ 2002 جىلى جارىق كورگەن “يز رازنىح لەت” اتتى مونوگرافيا­سىن اتاۋعا بولادى. زەرتتەۋشىنىڭ بارلىق عىلىمي ەڭ­بەكتەرى ءوز ۋاقىتىندا ۇلتتىق سالىستىر­مالى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ارنالعان العاشقى عىلىمي-زەرتتەۋلەر رەتىندە وسى سالاداعى عالىمدار مەن قوعامدىق ورتانىڭ جوعارى باعالاۋىنا يە بولعان ەدى. ش.ساتباەۆا ش.قۇدايبەرديەۆ, م.جۇما­باەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.دۋلا­توۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, كەيىن ش.قۇدايبەرديەۆتىڭ, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ شى­­عارمالارىن جۇيەلەپ باستىرۋ ءىسىن باسقارىپ, ولاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشى­لىعى تۋرالى زەرتتەۋلەر جازدى. سونداي-اق, عالىمنىڭ ەكى عاسىر بويى قازاق ەلىنىڭ وركەندەۋىنە ەڭبەك ەتكەن ساتباەۆتار اۋلەتى تۋرالى “ساۋلەلى اۋلەت” (1996), “سۆەت وچاگا” (1999), “ابىكەي ساتباەۆ” (2000), جانە ت.ب. ەڭ­­بەك­تەرىنىڭ دە ءوز وقىرمانىن تاپقانى اقيقات. ش.ساتباەۆا قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى مەن حV-ءحVىىى عاسىرلارداعى تاريحىن يگەرۋ جوسپارلارى مەن پروسپەكتىسىن جاساپ, ۇلكەن تەكستولوگيالىق جۇمىس جۇرگىزدى. مۇندا ءVىى-ءىح عاسىرلارداعى ەجەلگى جازبالار, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ “قۇتادعۋ بىلىگى”, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ “ديۋاني حيكمەت”, ا.ءيۇ­گۇنەكيدىڭ “حيبات-ۋل-حاكايح” تاعى باسقا جال­پى تۇركىلىك ورتاق ەسكەرتكىشتەردىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا اسەرى زەرتتەلدى. عالىم ءوزىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق زەرتتەۋ­لەرىنىڭ ءبىر سالاسىن حالىق اعارتۋ ىسىنە ار­نا­دى. ول ورىس مەكتەپتەرىنىڭ 9-10 سىنىپتا­رىنا جانە قازاقستان جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ورىس ءبو­لىمدەرىنە ارناپ جازىلعان “قازاق ادەبيەتى” وقۋلىعىنىڭ, “قازاق ادەبيەتى” وقۋلىعىنا ارنالعان مەتوديكالىق قۇرالدىڭ اۆتورلا­رىنىڭ ءبىرى بولدى. ءشامشيابانۋ قانىشقىزى ءوزىنىڭ وسىن­شالىقتى ىزدەنىمپازدىعى مەن عىلىمعا ادالدىعىن ءوز شاكىرتتەرىنە دە دارىتا بىلگەن ۇستاز. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ەلىمىز­دىڭ بىرقاتار بىلىكتى عالىمدارى دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعادى. بۇگىندە عالىمنىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى ۇستازىنىڭ ءىزىن باسىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى مەن ادەبي بايلانىستارى سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك اتقارۋدا. ۇلىنىڭ ۇرپاعى بولۋ دا ادامعا از مىندەت جۇكتەمەسە كەرەك. قانىش يمانتاي ۇلى سىندى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتىنىڭ سۇيىكتى قىزى ءشامشيا اپاي اكە ونەگەسىن ارداقتاپ, جاقسى اتىنا كىر كەلتىرمەي, اتاعىن اسقاقتاتا بىلگەن پەرزەنت دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. “تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك جولىن قۋادى”, دەمەكشى, اتا-انادان كورگەن ونەگە ءشامشيا اپايدىڭ بۇكىل ومىرىنە ازىق بولىپ, بيىك بەلەستەرگە جەتەلەدى. ءشامشيا اپايدىڭ اكەسىنە دەگەن بيىك قۇرمەتىن ول كىسىنىڭ قاتارلاستارى, سىيلاس زامانداستارى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ءسوز ەتىپ وتىرادى. كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى عالىم, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ ش.ساتباەۆا تۋرالى “اسىل بەينە – سۆەتلىي وبليك” اتتى ەستە­لىكتەر مەن زەرتتەۋلەر كىتابىنا جازعان ماقا­لاسىندا مىناداي قىزعىلىقتى ءارى ونەگەلى ءجايتتىڭ كۋاگەرى بولعانىن باياندايدى. ورازاي اعا مەن ءشامشيا اپايدىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىرعانىندا شەريازدان اعاعا ءشامشيا اپايدىڭ اناسى, قانىش يمانتاي­ ۇلىنىڭ بايبىشەسى ءشاريپا اپا: “قاراعىم, شەكەن, بالام! انەۋ جولى مىنا قانەكەڭ جارىقتىقتىڭ دومبىراسىن شەرتىپ, ءان سالعانىڭ بار ەدى. تاعى دا ءبىر شىرقاپ ءجى­بەرشى “باياناۋىلعا!”, – دەپ تىلەك اي­تىپتى. “قانەكەڭنىڭ دومبىراسى” دەپ ۇسىن­عان دومبىرانى, ۇلى ادامنىڭ قولىنىڭ تابى قالعان دومبىرانى قولىنا العان شەريازدان اعا قاتتى تولقىپ كەتىپتى. سوندا ءشامشيا اپاي بۇل دومبىرانىڭ تاريحىن باپتاپ ايتىپ بەرسە كەرەك. “اكەمنىڭ الپىس جاسقا تولۋىنىڭ قارساڭىندا بالالارى ارقايسىمىز بۇكىل رەسپۋبليكا تويلايىن دەپ جاتقان تويعا نە تارتۋ-تارالعى جاسايمىز دەگەن ويعا قالدىق. ونداي مەرەيتوي ەندى قاشان اتالماق؟ اكە-شەشە بالالارى نە سىي-سياپات جاساسا دا ريزا عوي. بارىنەن دە تارتقان تارتۋىڭا ءوزىڭ ريزا بولعانعا نە جەتسىن. “نە ەتسەم” دەپ قام­كوڭىل جۇرگەن ءبىر كۇنى پاپامنىڭ دومبىرامەن اندەتۋدى جانى سۇيەتىنى ەسىمە ساپ ەتە تۇسكەنى. وي, مۇنداي قۋانباسپىن. اكەمنىڭ مەرەي­تويىنا دومبىرا سىيلاۋىم كەرەك مىندەتتى تۇردە. ىزدەپ, سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, بوزتاي دەگەن اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەر قارتتىڭ قالاعان دومبىراڭدى جاساپ بەرەتىنىن ەستىپ, سو كىسىگە جۇگىندىم. ماعان كۇيشىلەر تارتاتىن سان پەرنەلى, تىرنا مويىن ۇزىن دومبىرا ەمەس, توعىز پەرنەلى, تۇرقى قىسقالاۋ قاراپايىم دومبىرا قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتىم. بىراق قاراپايىم دەپ سىرتىن تىم جۇپىنى قىلماۋىن ءوتىندىم. سىرتى قويۋ قوڭىر ءتۇستى, سىمباتتى دومبىرا دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن”, – دەپ اياقتاپتى اڭگىمەسىن ءشامشيا اپاي. كەيىن اكەسىنە وسى دومبىرانى سىيلاعان­دا ول كىسىنىڭ دومبىرانىڭ شاناعىن سابالا­ماي, ىشەكتى وڭ قولىنىڭ سۇق ساۋساعىمەن ءىلىپ-قاعىپ شەرتەتىن ادەتىمەن شەرتىپ وتىرىپ, قى­زىن قاسىنا شاقىرىپ الىپ ماڭدايىنان ءسۇيىپ: – اينالايىن بالام, دومبىراڭ ماعان قاتتى ۇناپ وتىر. قولعا تۇسپەيتىن مۇنداي اسپاپتى قايدان تاپقانسىڭ؟ دومبىرا ءوزىڭ­نىڭ ۇيىڭدە تۇرسىن. كەلگەندە تارتىپ جۇرەر­مىن, – دەپتى. دومبىرانى الىپ اۋلەتىنىڭ ورتاسىندا سۋرەتكە ءتۇسىپتى. “وزگە دومبىرا­لارى دا جەتەر دەپ, مۇراجايعا بۇل اسپاپتى تاپسىرمادىم. اكەمنىڭ كوزى سەكىلدى, ۇنەمى قاسىمدا ۇستاي­مىن. بويتۇمارىم, باقىت قۇسىنداي كورەمىن. مۇراجايعا قيمايتىنىم سوندىقتان...” – دەپتى ءشامشيا اپاي تول­عانىپ. مىنە, اكە مەن پەرزەنت اراسىنداعى ىستىق ىقىلاس, بالانىڭ اكەگە دەگەن قۇرمەتى وسىنداي بولسا كەرەك-ءتى. ءشامشيا اپايدىڭ اكەسىنە دەگەن پەرزەنت­تىك ماحابباتى جازعان كىتاپتارى مەن ەستەلىكتەرىندە ايقىن كورىنىپ تۇرادى. سونداي ەڭبەكتەردىڭ قاتارىندا “ساۋلەلى اۋلەت” ەڭبەگىن اتاۋعا بولادى. تۇتاس ءبىر تەكتى اۋلەتتىڭ تاريحىن تىلگە تيەك ەتكەن “ساۋلەلى اۋلەت” كىتابىنىڭ جازىلۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار ەكەن. ءبىرىنشى, قانىش اعا ماسكەۋ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن قىزىن ۇنەمى قاسىنا ەرتىپ, اتا-بابالارىنىڭ تاريحىن ايتىپ وتىرادى ەكەن. ءتىپتى: “بالالاردىڭ ىشىندە ەلدىڭ جاعدايىن بىلەتىن ءشاريپا شەشەڭ ەكەۋىڭ عانا”, دەپ ەسكەرتىپتى. ونىسى “ەلدىڭ تاريحىن ەسىڭنەن شىعارما” دەگەنى ەكەن عوي” دەيدى ءوز ەستەلىگىندە ءشامشيا اپاي. اكەنىڭ وسى سوزدەرى جادىندا جاتتالعان ءشامشيا اپاي ساتباەۆتار اۋلەتى تۋرالى ەڭبەك جازىپ شىعارادى. مۇنىسى اكە اماناتىن ورىنداعانى ەدى. ەكىنشى, عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان ءاردايىم اپايعا: “شاكەش, ەكەۋمىز ساتباەۆ­تار تۋرالى كىتاپ جازايىق, سەن دەرەكتى ماتەريالدار جيناي بەر, ازداپ قول بوساعاسىن مەن دە كىرىسەمىن” دەگەن ەكەن. وكىنىشكە قا­راي, الكەي اعا بۇل ماقساتىن ورىنداي الماي كەتكەن. “ساۋلەلى اۋلەتتى” جازعاندا الكەي اعانىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداعانداي بولدىم”, دەپ جازادى ءشامشيا اپاي. “ساۋلەلى اۋلەت” – قانىش يمانتاي­ ۇلىنىڭ شىققان ورتاسى, كەيىنگى ۇرپاقتارى مەن ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن سارالايتىن, عالىمدى تەك ۇلكەن قايراتكەر تۇلعا دەپ قانا ەمەس, ادامدىق تۇرعىدان دا تانۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن كوپتەگەن جاڭا دەرەكتەردى قامتىعان زەردەلى ەڭبەك. ءشامشيابانۋ قانىشقىزىنىڭ ۇيىندەگى فوتوالبومدى پاراقتاپ وتىرىپ, اپايدىڭ اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ پەن ول كىسىنىڭ اياۋلى جارى ءماريام اپامەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتىنە كوزىم ءتۇستى. بۇل سۋرەتتىڭ وزىندىك تاريحى دا بار ەكەن. ول جايلى عالىمنىڭ ەرى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى ورازاي اعا بىلاي دەپ اڭگىمەلەپ بەردى. ءشامشيانىڭ كوكشەتاۋعا دەمالۋعا بارعان كەزى. بۋرابايداعى “ياسنايا پوليانا” ساناتوريىندە ءسابيت مۇقانوۆ پەن ءماريام اپا دەمالىپ جاتسا كەرەك. جازۋشىمەن ءجۇز­دەسىپ, رەتى كەلسە اڭگىمەسىن تىڭداپ, ەستەلىككە سۋرەتكە تۇسۋگە قۇمارتىپ كەلگەن جۇرتشىلىق ۇنەمى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جانىندا توپتالىپ جۇرەدى ەكەن. ءبىر كۇنى وسىنداي كوپشىلىكپەن سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتقان ءسابيت اعامىز: “قا­نىشتىڭ قىزىن شاقىرىڭ­دار, بىزبەن سۋرەتكە ءتۇسسىن”, دەپ ءشامشيا اپايعا ارنايى كىسى جىبەرىپتى. ول جاقىنداي بەرگەندە ءسابيت اعا قاسىنداعى كرەسلودا وتىرعان ءماريام اپاعا: “سەن كوپشىلىكپەن بىرگە ارتتا تۇرارسىڭ, مىنا ورىنعا قانىشتىڭ قىزى وتىرسىن”, دەپتى. الدىمەن ۇشەۋىن, سوسىن قالىڭ كوپشىلىكپەن سۋرەتكە ءتۇسىرۋىن قالاپتى. مىنە, بۇل ءسابيت اعانىڭ ءوز زامانداسىنا, ايتۋلى تۇلعا, قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشى قانىش يمانتاي ۇلىنا دەگەن شىنايى ساعىنىشى مەن ۇلكەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟! ءسابيت اعا, ءماريام جانە ءشامشيا اپاي­لار ۇشەۋى وقجەتپەستىڭ باۋرايىندا تۇسكەن وسى سۋرەت كۇنى بۇگىنگە دەيىن, قىرىق جىلعا تاياۋ ۋاقىت بويى وتباسىلىق فوتوالبومدا ساقتاۋلى تۇر. ءشامشيابانۋ قانىشقىزى اتا-انا سەنىمىن اقتاي بىلگەن زەردەلى پەرزەنت قانا ەمەس, ۇلگىلى جار, سىيلى دوس بولا بىلگەن ادام. ول جايلى ورازاي اعا مەن ءشامشيا اپايدىڭ شاڭىراعىن جاقسى بىلەتىن, جولداستىق قارىم-قاتىناستا بولىپ, تۋىستاي بولىپ كەتكەن سىيلاس دوس-جاراندارى جەرىنە جەتكىزە ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى قاناپيا احمەتوۆ اعامىز بىلاي دەيدى: “اۋرۋحانادا جاتقان كەزىندە ءبىر بارعانىمدا “ساۋلەلى اۋلەت” كىتابىنىڭ باسپادان شىققان گرانكالارىن قاراپ وتىر ەكەن. 15 مينۋتتاي سويلەستىك. سوندا جولداستىق جونىندە ءبىراز پىكىر ايتىپ ەدى: “ورازايعا ريزامىن, ورازايدىڭ دوستارىنا دا ريزامىن. كىرشىكسىز تازا دوستىق, ەشقانداي ەسەپتى, ساناسۋدى كوزدەمەيتىن قارىم-قاتىناستارىڭىز ۇنايدى. جانە, سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدا, ءبىر جاقسى كورەتىنىم, ءبوسىپ, داۋرىعىپ, ءبىرىڭدى-ءبىرىڭ وتىرىك ماقتاۋ جوق”, - دەدى. بۇگىنگە دەيىن شاكەڭنىڭ وسى پىكىرلەرى ماعان دوستىق تۋرالى ايتىلعان ءبىر گيمن سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى”. از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزا بىلەتىن سارابدال جان وسى ەكى-ءۇش اۋىز سوزبەن-اق وزىنە ەڭ قىمبات ادامدارعا بار ويىن, بار قۇرمەتىن جەتكىزىپ تۇرعان جوق پا؟ ءشامشيا اپاي تەك زەردەلى پەرزەنت, ۇلگىلى جار, سىيلى دوس قانا ەمەس, اياۋلى انا بولا بىلگەن جان. بالالارىنا دەگەن قامقورلىعى, ولاردىڭ تاربيەسىنە بارىنشا كوڭىل ءبولۋى, ارقايسىسىنىڭ عىلىمداعى, ومىردەگى ماقساتتارى مەن باعىتتارىنا اقىل-كەڭەس قوسىپ وتىرۋى ءوز الدىنا, ءوزى ومىردەن وتكەن سوڭ دا پەرزەنتتەرىنىڭ ويلى, سانالى, ماعىنالى عۇمىر كەشۋىن ارمانداعان انا ەدى. اپاي ومىردەن وتكەن سوڭ جارى ورازاي اعا ول كىسىنىڭ قاعازدارىنىڭ اراسىنان “وبراششەنيە دەتيام!” دەگەن قولجازباسىن تاۋىپ العان ەكەن. وندا ءشامشيا اپاي ءوز دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاعانىن سەزىپ, بالالارىنا سوڭعى تىلەگىن, اقتىق ءسوزىن جازىپ كەتىپتى. “سۇيىكتى بالالارىم, گازكەن, ەركەش, رايحان, ەرجان”, دەپ باستالاتىن بۇل حاتىندا انا ولارعا ادال ءومىر ءسۇرىپ, اينالاداعى جۇرت­پەن ءوزارا ءتىل تابىسا بىلۋگە ۇندەپتى. سونداي-اق, ءبىر-بىرىنە مەيىرىمدى بولۋ قاجەتتىگىن دە اماناتتاعان ەكەن. باۋىر ەتى – بالالارىنا دەگەن ەرەكشە ماحابباتى الاۋلاپ تۇرعان, ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىنا ساليقالى كوزبەن قاراپ وي تۇيگەن ادامنىڭ وسىناۋ ءتۇيىندى ءسوزى ءاربىر جانعا وي سالارى ءسوزسىز. قولجازبا ماتىنىندە مۇڭ دا بار, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋ دا بار, وتكەنگە, قيماس جاندارعا دەگەن ساعىنىش تا بار. ەڭ باستىسى, ءوزىن قاناتتىعا قاقتىر­ماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ماپەلەپ وسىرگەن اناسىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتى كورىنەدى. “منە وچەن ترۋدنو گوۆوريت و مامە پروشەدشەم ۆرەمەني. ونا بىلو بولشە, چەم مات. يا سچاستليۆىي چەلوۆەك, پوتومۋ چتو سو منوي ۆسەگدا بىلا ماما, مى نيكوگدا نە رازلۋچاليس زا يسكليۋچەنيەم ترەح لەت, كوگدا ۋچيلاس ۆ اسپيرانتۋرە ۆ موسكۆە. ...ونا دەليلا سو منوي ۆسە رادوستي, ترۋد­نوستي, گورەستي وت ۋتراتى موەگو ليۋبيموگو ەدين­ستۆەننوگو رودنوگو براتا, كوتورىي ۋمەر كوگدا ەمۋ بىلو ۆسەگو چەتىرنادتسات لەت, كو­تو­روگو نە موگۋ زابىت, ي ۋتراتى وتتسا. ۆمەستە س ماموي ۆوسپيتالي دەتەي. ك ناشەمۋ وگروم­نومۋ گوريۋ, ونا ۋمەرلا. سامىم تياجە­لوم مومەنتام ۆ جيزني بىلو سمەرت ماتەري, ونا سپوكوينا ۋشلا يز جيزني, دليا مەنيا ونا پو-پرەجنەمۋ جيۆا, پاميات و نەي, و ەە جيزنەن­نوم پودۆيگە ۆسەگدا ۆو منە ي ۆ مويح دەتياح”. ءومىرىنىڭ كوكجيەگى كورىنگەنىن سەزىنگەن ءاربىر جان ءوزىنىڭ اناسىن ەسكە الىپ, وعان دەگەن ساعىنىشى مەن العىسىن, ءومىر بويى جۇرەكتىڭ تۇبىندە تۇنىپ كەلە جاتقان سىرى مەن تەبىرەنىسىن جەتكىزۋگە تىرىسادى-اۋ! بۇل تولعانىس اناعا دەگەن ىستىق ىقىلاس پەن شەكسىز ماحابباتتىڭ قانداي بولاتىندى­عى­نىڭ جانە ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى. وسى سەزىم-تولعانىسى ارقىلى اپاي بالالارىنا وي سالىپ, ۇلگى كورسەتكەندەي... عالىمدىق پەن قاراپايىم ادامدىقتى قاتار الىپ جۇرە بىلگەن ءشامشيا اپايىمىز تۋرالى اقىن, تاريحشى-عالىم حاميت مادانوۆتىڭ مىنا جىر شۋماقتارى كوپ نارسەنى اڭعارتىپ تۇرعانداي: شامشەكەڭ اقىل-كوركى كەلىستى ادام, سوڭىنان شاكىرت ەرگەن جەمىستى ادام. ايەلدىڭ وعان ءبارى تەڭ كەلمەيدى – باۋىرىنان بالا ءوربىتىپ, ەر ۇستاعان. اتاعى ايداي جۇرتقا ءمالىم بولعان, ءومىرى جاس ۇرپاققا ءتالىم بولعان. شامشەكەڭ قاسيەتى مول, قالاۋلى ادام, جولىمەن قانەكەمنىڭ عالىم بولعان. ءيا, ءشامشيا قانىشقىزى تۋرالى ىزگى نيەتتى, ريزاشىلىقتى پىكىر بىلدىرۋشىلەر وتە كوپ. ءوز باسىم سول ادامداردىڭ كوبىمەن ءسوي­­لەسىپ, اڭگىمەلەرىن دە ءجيى تىڭداپ ءجۇرمىن. وسىنشالىقتى جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىندە ىزگى وي قالدىرىپ, جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن الا بىلگەن ءشامشيا اپايدى ويلاسام, ءاربىر ايەل زاتى وسىنداي انا, وسىنداي جار, وسىنداي عالىم, وسىنداي ادام بولسا عوي دەپ تە تەبىرەنەمىن. ايمان مەنكەباەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.