ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋ ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بەلەڭ الىپ وتىرعان وسى كۇردەلى كەزەڭدە ناقتى ۇستانىمىن بىلدىرگەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا ۇيىمنىڭ الەۋەتىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن جالاڭ سوزدەن ارىلىپ, ناقتى ءىس-قيمىلعا كوشۋ قاجەت. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇگىنگى كۇن شىندىعىنا ناقتى تالداۋ جاساپ, ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزەتىن كەز كەلدى.
سامميت وتكىزۋ – ۇلكەن ساباق
پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ءوزىنىڭ دەكلاراتسياسىندا مينيسترلەر كەزدەسۋى شەڭبەرىندەگى پىكىرتالاستاردىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداپ, ەقىۇ-نى شىن مانىندە ءتيىمدى ۇيىم جاساۋ ءۇشىن ونى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ۇنقاتىسۋلاردى بەلسەندى ەتۋ ماقساتىندا ناقتى ۇسىنىمدار ەنگىزدى.
شەشەن, سونىمەن قاتار, قىرعىز داعدارىسى وسى ەل ۇكىمەتى تاراپىنان ادام قۇقىن اياققا باسۋ ارقىلى ءىس-ارەكەت جاساۋ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ۇلكەن پروبلەمالار تۋىنداتىپ, ساياسات پەن ەكونوميكادا ۇلكەن قيعاشتىقتارعا الىپ كەلگەنىن كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جەتەكشىسى ەقىۇ-نىڭ سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن قازىرگى زاماننىڭ سىناقتارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرىنە دەر كەزىندە ءتيىمدى جاۋاپ بەرە الۋعا قابىلەتسىزدىك تانىتىپ كەلە جاتقانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. بۇرىندارى ۇيىمنىڭ يىلمەلىلىگى ونىڭ باستى جەتىستىگى بولسا, قانداي دا ءبىر وزگەرىستەرگە بەيىمدەلگىشتىگى ارتىقشىلىعى سانالاتىن. وكىنىشكە قاراي, ەرىك-جىگەردىڭ بوساڭدىعى, بيۋروكراتيا, شەشىم قابىلداۋداعى جايباسارلىق ەقىۇ-نىڭ ودان ءارى دامۋىنا تۇساۋ بولىپ وتىر. پەتروس ەفتيميۋ اسا جوعارى دەڭگەيدە شەشىم قابىلداۋدىڭ ءتارتىبى مەن جۇمىستى جەتىلدىرۋدى جاقسارتىپ, ءوز قىزمەتىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ونىڭ مولدىرلىگى مەن ەسەپتىلىگىن جوعارىلاتۋ قاجەت دەپ سانايدى. قازىرگى كەزدە باستى نازار داعدارىستار مەن قاتەلەرگە ناقتى جاۋاپ بەرۋگە اۋدارىلۋدا.
پارلامەنتتىك اسسامبلەيادا بەدەلدىلىك, قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋ ماسەلەلەرى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوندىقتان سايلاۋلارعا بايقاۋ جۇرگىزۋ اسا كوكەيكەستى ۇدەرىس بولىپ تابىلادى, دەپ اتاپ كورسەتتى شەشەن. ەقىۇ قىزمەتىنىڭ جوعارى بەدەلى مەن ماڭىزى ءدال وسى جايتتەن كورىنەدى. ەگەر تابىسقا جەتكىمىز كەلسە, جۇرتشىلىقپەن, سايلاۋشىلارمەن بايلانىستى ۇزبەۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى سەبەپتى, دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن پەتروس ەفتيميۋ ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى ۇستىمىزدەگى جىلى سامميت وتكىزۋدىڭ دايەكتى دە جىگەرلى جاقتاسى بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز بەن مۇمكىندىگىمىز
ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو ءوز سوزىندە وتكەن جىلداردان ساباق الا وتىرىپ, فورۋمعا ءوزىنىڭ كەيبىر تۇجىرىمدارىن ۇسىندى. ولاردىڭ ءبىرى – ساياسي تۇجىرىم. مۇددەلەردىڭ شەشىمدىلىگى مەن ورتاقتىعى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تيىمدىلىگى مەن جيىلىگىن تالاپ ەتەدى. وسىنداي جوعارى بەلسەندىلىكتى ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعا مارتەبەسى جانە “كورفۋ ۇدەرىسى” ارقىلى ءىس-ارەكەت جاساي وتىرىپ قازاقستان كورسەتىپ كەلەدى.
الماتىداعى بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن ۇستىمىزدەگى جىلى سامميت وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت, دەپ جالعادى ءسوزىن دە بريشامبو. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوزىنىڭ قىزمەتىندە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلىققا الاتىن قاعيداتتار مەن نورمالاردى جانە مىندەتتەمەلەردى قاتاڭ ساقتاعان ءجون. سوزىلمالى داعدارىستاردى, قارۋلانۋعا باقىلاۋدى قوسا العاندا, قانداي دا ءبىر پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ادىستەمەلىك دەڭگەيدە قاراستىرعان ۇتىمدى. جانە ەڭ باستىسى – بۇل بىزدەر ءۇشىن ورتاق بولىپ تابىلاتىن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋدە ۇجىمدىق ءىس-قيمىل تانىتۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ. وسى ارادا اتالعان اڭگىمەنى مىسال ءۇشىن اۋعانستانعا نەمەسە ترانسۇلتتىق قاتەرلەرگە قاتىستى ايتۋعا بولادى.
باس حاتشىنىڭ پىكىرىنشە, ەگەر ۇستىمىزدەگى جىلى قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سامميت وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايتىن بولسا, وندا ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمى بويىنشا شولۋ جاسايتىن جالپىعا ورتاق كونفەرەنتسيا شاقىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سونىمەن قاتار, ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ايقىنداۋ ماقساتىندا جۇمىس باستاۋ قاجەت بولادى. “كورفۋ ۇدەرىسى” – وسى ءۇشىن جاقسى نەگىز دەسەك, ءىستى ناقتى اياعىنا جەتكىزەتىن قادامدارعا بارۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنى انىق. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, قىرعىزستانعا پوليتسيا قىزمەتىن ەنگىزۋ جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك توپتىڭ ۋاعدالاستىعىن اياقتاۋ, گرۋزيا مەن مولدوۆاداعى احۋالدى رەتتەۋدى جەدەلدەتۋ, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىندا وڭ ۇدەرىستەرگە قول جەتكىزىپ, ەقىۇ-نىڭ اۋعانستانعا قاتىستىلىعىن كۇشەيتۋدى جىلدامداتۋ قاجەت.
ەقىۇ باس حاتشىسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇيىمنىڭ قىرعىزستاندا پايدا بولعان جاعدايلارعا بايلانىستى ءوزىنىڭ كۇشىن جەدەل قالپىنا كەلتىرە الاتىنىن كورسەتكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. جاقىن ايلاردا ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبىن جان-جاقتى ازىرلەپ, ەۋروپالىق وداق قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋ كەرەك. ول سونداي-اق تالاپ بولسا, ەقىۇ-نى قازىرگىدەن دە قۋاتتى قۇرىلىمعا اينالدىرۋعا, ءسويتىپ, بولىنبەيتىن بۇكىل ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق ايماقتار بويىنشا قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءبىرتۇتاس قوعامداستىق قۇرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىنە سەنىمدىلىگىن ءبىلدىردى. بۇل – ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز, ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز.
باس حاتشىنىڭ جولداۋى
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ-نىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى يان كۋبيش بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ اتىنان ونىڭ مينيسترلەردىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە جولداۋىن وقىپ بەردى.
– ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ اتىنان پان گي مۋن مىرزانىڭ جولداۋىن قاناعات سەزىمىمەن وقىپ بەرەيىن, – دەدى شەشەن. –مەن نازارباەۆ مىرزا مەن ءبىزدىڭ ءماجىلىسىمىزدى جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەقىۇ-عا وزدەرىنىڭ توراعالىقتارى بارىسىندا قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ ءىس-قيمىلدارىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىنا ەش كۇماندانبايمىن. سونداي-اق بارشانى الاڭداتىپ وتىرعان قىرعىزستانداعى سوڭعى وقيعالارعا حالىقارالىق ءىس-قيمىل ۇدەرىستەرىن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
ءبىزدىڭ ۇيىمدارىمىز ءوزارا ءىس-قيمىلدارىنا ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساي وتىرىپ, ۇزاق ۋاقىتتاردان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ مۇنداي دەڭگەيى اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ قىزمەتىنە ەۋرووداق جانە باسقا ۇيىمداردى قوسادى. بۇل, سونىمەن قاتار, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە قولداۋ كورسەتىپ, قالىپتى ءومىردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيتىن گۋمانيتارلىق كومەكتەردى جۇمىلدىرۋدا ماڭىزدى فاكتور. بۇۇ وسى سالاداعى جۇمىسىن جالعاستىرىپ, قىرعىزستان ۇكىمەتىنە كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا جاعدايعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن بولادى.
ۇجىمدىق كۇش-جىگەر, سونىمەن بىرگە, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قاۋىپسىزدىك, سەنىم احۋالىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنە باعىتتالىپ وتىر. قىرعىزستانداعى داعدارىس تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن بۇۇ جانە وڭىرلىك ۇيىمدار اراسىنداعى ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋدىڭ قۇندىلىعىن كەزەكتى مارتە كورسەتىپ بەردى. مەن ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنە ءبىزدىڭ ەكى ۇيىم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ ءۇشىن باعىتتالعان بەس نەگىزگى باسىمدىقتى ايقىنداپ بەردىم. ولار: قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ, بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ءادىل سايلاۋلار وتكىزۋ, قورشاعان ورتا جانە ادام قۇقى. بارلىق وسى بەس باسىمدىق ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. بۇل ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماسەلەلەر كەشەنى, مىنە, ناق وسى جايتتەر ءتۇرلى قاتەرلى جاعدايلارعا الىپ بارادى, سوندىقتان بالكانداعى احۋال بەيبىتشىلىك, ادىلەتتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك پەن ادام قۇقى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
ەقىۇ-داعى ۇدەرىستەردى زور قىزىعۋشىلىقپەن قاداعالاپ كەلەمىن. سونداي-اق ءبىز جانجالداردىڭ الدىن الىپ, بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءوزىمىزدىڭ قىزمەتىمىزدى كۇشەيتە تۇسۋدەمىز. ويتكەنى, سوندا عانا وڭىرلىك ۇيىمدارعا ءتيىمدى ارىپتەس بولا الاتىنىمىزدى تۇسىنەمىز. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ حاتشىلىقتارىمىز اراسىنداعى اقپاراتتار الماسۋ جونىندەگى قىزمەتتىڭ ءمانى دە ايتارلىقتاي. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي الماسۋلاردى جيىلەتىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە اقپاراتتار الماسۋدى بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ولاردى جيىلەتىپ, دەڭگەيىن كوتەرگەن ۇتىمدى. بۇعان قاۋىپسىزدىك پەن بارلىق ادامدار ءۇشىن جاقسى ءومىر ماڭىزدى نەگىز قالايدى. مىنە, ناق وسى تۇرعىدا مەن سىزدەرگە تولىق قولداۋ كورسەتەتىنىمە ۋادە بەرە الامىن.
ءوڭىر قاۋىپسىزدىگى – باستى باسىمدىق
ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس باق وكىلدەرىنە ارناپ بريفينگ وتكىزدى. كەلەسى 2011 جىلى ەقىۇ-داعى توراعالىقتى يەلەنەتىن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءوز سوزىندە قازاقستاندا قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىق پەن باۋىرمالدىق جانە قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندە اتقارىپ جاتقان اۋقىمدى ءىس-شارالارى جونىندە ايتىپ بەردى.
“بۇل ەڭ الدىمەن قىرعىزستانداعى كۇردەلى وقيعاعا تىكەلەي قاتىستى. ويتكەنى, مۇنداعى جاعدايدى رەتتەۋ ماسەلەسىندە وزدەرىن جاقسى جاعىنان كورسەتىپ, ىسكەرلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى”, دەپ اتاپ كورسەتتى مينيستر. اۋدرونيۋس ءاجۋباليستىڭ پىكىرىنشە, كورشىلەس ەلدەگى وقيعانىڭ تەز ارادا قالپىنا ءتۇسىپ, جاعدايدىڭ جوندەلگەندىگىن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قالايتىندىعى ءسوزسىز. وكىنىشكە قاراي, ءار ۋاقىتتىڭ ءوز ۇكىمى بولاتىنىن جانە مۇنى ءدال بۇگىن بەيرەسمي كەزدەسۋدە شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن اركىم تۇسىنسە كەرەك. “شىنىمدى ايتسام, مەن قازاقستانعا الماتىدا وتەتىن بەيرەسمي ءسامميتتىڭ قاتىسۋشىسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ليتۆامەن تىعىز قارىم-قاتىناستاعى, دوستىق پەيىلدەگى ەلگە كەلىپ وتىرمىن دەپ ويلايمىن. بىزدەر كەلەسى جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەمىز. ليتۆا مەملەكەتى دە بۇگىنگە دەيىن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ماسەلەلەردى ودان ءارى دايەكتىلىكپەن جالعاستىرماق”.
اتاپ ايتارلىعى, دەدى مينيستر, بۇل باعىتتا بىزدەردىڭ قازاقستاننان ۇيرەنەرىمىز كوپ. اسىرەسە داعدارىسقا سوقتىرعان جايتتەردىڭ الدىن الۋعا جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى. دەگەنمەن, كورشى مەملەكەتتەگى كۇردەلىلىكتىڭ قايعىسى, قاسىرەتى مول ەكەنىن دە جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. كەلەسى جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق كەزەڭىندە ليتۆا “كورفۋ ۇدەرىسىن” نىعايتۋدى ودان ءارى جالعاستىرماق. ارينە, بۇل ورايدا ۇزاققا سوزىلعان شيەلەنىستەردى شەشۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قاراستىرا وتىرىپ, ەۋروپا كونتينەنتىندە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا بار كۇش-جىگەردى جۇمساعان ءجون. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىق ءجايت, شيەلەنىستى ايماقتارعا, اسىرەسە, تاۋلى قاراباقتا, گرۋزيادا, مولدوۆادا ورىن الىپ وتىرعان پروبلەمالارعا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ نازارىن اۋدارۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور. جاقىندا مەنىڭ رەسەيلىك ارىپتەسىممەن – رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆپەن كەزدەسۋىمنىڭ ءساتى ءتۇستى.
اڭگىمە وزەگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ەقىۇ-عا كەلەسى جىلعى توراعالىعى, ونداعى باسىمدىقتار توڭىرەگىندە ءوربىدى. ەكەۋارا ورتاق اڭگىمەدە بىزدەر ورتاق ءبىر ءتۇيىندى پىكىرگە كەلدىك. بۇل ورايدا ەڭ باستى كۇرەس – ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى جۇرگىزىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى كوپشىلىك قولداۋىنا يە بولۋدا. سونداي-اق قازاقستاننىڭ وزگە دە ۇسىنىستارى ەۋرووداق باعدارلامالارىمەن (قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ, اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ جانە تاعى دا باسقا) سايكەس كەلۋدە, – دەدى اۋدرونيۋس اجۋباليس ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
“ەڭ باستىسى – قازاقستان جانە مەنىڭ ارىپتەسىم, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ قىرعىزستانداعى داعدارىس كەزەڭىندە ىسكەرلىك تانىتىپ, وعان بۇۇ, ەۋرووداق جانە تاعى دا باسقا حالىقارالىق ۇيىمداردى دا جۇمىلدىرا ءبىلىپ, ونداعى ازامات سوعىسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا تويتارىس بەرە الدى”, دەدى ءوز ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان مينيستر. ونىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, ليتۆا قىرعىزستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم وتكىزۋىن تولىعىمەن قۇپتايدى. مينيستر مۇنداي رەفەرەندۋمنىڭ ەلدەگى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قاجەتتىگىن دە اتاپ كورسەتتى.
ءمينيستردىڭ پايىمىنشا, قازاقستاننىڭ شيەلەنىستەردىڭ شەشىمىن تاۋىپ, كۇن تارتىبىندە تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋدى بىرلەسىپ, جان-جاقتى تۇردە تالقىلاۋ ماقساتىندا استانادا سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى – بۇل وتە ورىندى ءارى وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا وتكەن جارتى جىلدىق ۋاقىتتاعى توراعالىعى جانە ورنىقتى ۇسىنىستارى ونىڭ ءونىمدى ەڭبەگىنىڭ ايقىن ايعاعى ەكەندىگى ايداي اقيقات دەسە دە بولادى.
ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حەربەرت زالبەر ءوز كەزەگىندە كوپشىلىككە ارناعان ءسوزىنىڭ باسىن بىردەن قىرعىزستانداعى كۇردەلى وقيعادان باستادى. شەشەننىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى.
ەقىۇ-نىڭ كونسۋلتاتيۆتىك توبىمەن بىرگە بىزدەر بىشكەك قالاسىندا ءۇش كۇن بولدىق. كەزدەسۋ كەزىندە وتۋنباەۆا حانىم ەلدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىرعىزستانعا اسكەريلەردى, ياعني پوليتسەيلەردى ورنالاستىرۋ تۋرالى بىزگە ۇسىنىس جاسادى. باسقوسۋدا پوليتسەيلەردى قاي جەرگە, قاشان جانە قالاي ورنالاستىرۋ تۋرالى اڭگىمە دە قوزعالدى. بىزدەر كۇن تارتىبىندە تۇرعان بۇل ماسەلە تەز شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى حەربەرت زالبەر.
سونىمەن, حەربەرت زالبەردىڭ پىكىرىنشە, بىشكەككە بيىلعى جىلى العاشقى توپتا ەقىۇ تاراپىنان 52 پوليتسەي قىزمەتكەرى جىبەرىلمەك. ال, كەلەسى جىلى ولاردىڭ سانىن سول ايماقتاعى قاجەتتىلىككە وراي 100-گە جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ارينە, بۇل ورايدا حالىقتىڭ ءوز قاۋىپسىزدىگىنە, پوليتسەيلەرگە دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال, ەندى قىرعىزستانعا قاي ەلدىڭ پوليتسەيلەرى جىبەرىلەتىندىگى ازىرشە بەلگىسىز, ويتكەنى, ولاردىڭ اراسىندا ونى انىقتاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا كونكۋرس وتكىزىلەدى. ء“سويتىپ, ۇزدىكتەر انىقتالادى, ارتىقشىلىق نەگىزىنەن ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەتىندەرگە بەرىلمەك”, دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى. حەربەرت زەلبەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, پوليتسەيلەردىڭ قىرعىزستاندا وتكىزەتىن ءتورت اي ۋاقىتىنا وراي جۇمسالاتىن قارجى شىعىنىنىڭ دا مولشەرى ەسەپتەلىپ قويىلعانعا ۇقسايدى. ونىڭ كولەمى شامامەن ايتقاندا بىرنەشە ميلليون ەۋرونى قۇراماق.
اقپارات تاراتۋشى ارانداتۋشى دا بولا الادى...
كەشە تۇستەن كەيىن, بەيرەسمي كەزدەسۋ بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى جونىندەگى وكىلى دۋنيا مياتوۆيچ ءباسپاسوز بريفينگىن وتكىزىپ, اتالمىش ۇيىمنىڭ وسى ماسەلەدە اتقارىپ جاتقان شارالارىن اتاپ, الدا جاسالىنۋعا ءتيىستى جوسپارلارىمەن ءبولىستى. قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ءارىپتەستەرىمىزدىڭ تاراپىنان مۇددەلەستىك پەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان بريفينگتە مياتوۆيچ حانىم جۋرناليستەردىڭ جان-جاقتى ساۋالدارىنا سارالى جاۋاپ بەرىپ ءوتتى.
مىڭسان مۇددە الدا كولبەڭدەگەن مىناۋ مازاسىز الەمدە كەز كەلگەن قوعامدا باق بوستاندىعىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر تابىلادى. سول ءسوز بوستاندىعىنىڭ ءوزىن ءارىپتەستەرىمىز قالاي تۇسىنەدى, جاۋاپكەرشىلىگىنە تەرەڭ بويلاي ما؟ باق بوستاندىعى دەيتىن سان قىرلى ءسوز سەمسەرىمەن ەشكىمدى جارالاماي, قوعامدى الالاماي, ماسەلەنىڭ تۇپكى مانىنە ءۇڭىلىپ بارىپ ءسوز ساپتاۋ ارقىلى قوعامعا اقپارات تاراتۋ ماسەلەسى قاي كەزدە دە, قاي زاماندا دا كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تاريحتا ابايلاماي, پارىعىنا بويلاماي ايتىلعان ءسوزدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان قانتوگىستەر مەن كيكىلجىڭدەر قانشاما؟
سوندىقتان بولار, جۋرناليستەردىڭ قيتۇرقى ساۋالدارىنا سابىرمەن, سارالاپ وتىرىپ جاۋاپ بەرگەن دۋنيا مياتوۆيچ قازاقستاندا دا اتالمىش ماسەلەگە قاتىستى ءتۇيتكىلدەر بار بولعاندىقتان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسىپ, كەيبىر ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا ارەكەتتەر جاسالىنىپ جاتقاندىعىن اتادى.
سونداي-اق دۋنيا حانىم ەقىۇ ەلەكتروندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەركىن اقپاراتتار لەگىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلاتىندىعىنا سەندىردى.
دۋنيا مياتوۆيچ ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى مەملەكەتتەر عانا ەمەس, اتالمىش ۇيىم الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە ينتەرنەتتە باق بوستاندىعىن شەكتەيتىن زاڭدار قابىلداۋعا ارەكەت ەتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرعاندىعىن ايتتى.
ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى جونىندەگى وكىلى جۋرناليست قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەگە بەي-جاي قارامايتىندىعىن, تۇيتكىلدى جاعدايلار تۋىنداعاندا ونىڭ وڭدى شەشىمى تابىلۋى ءۇشىن ناقتى ارەكەت, ءادىل ىقپال ەتەتىندىگىن العا تارتتى.
قالاي دەسەك تە, وسى بريفينگتەن تۇيگەنىمىز, قازاقستاندىق باق وكىلدەرى “باق بوستاندىعى” دەگەن ارزان سوزگە الدانبايتىندىعىن, مىناۋ الاساپىران الەمدە تۇراقتىلىق پەن اۋىزبىرشىلىكتىڭ قۇنى قىمبات ەكەندىگىن ءبىلدىردى. جۋرناليست اقپارات تاراتۋشى عانا ەمەس, ارانداتۋشى دا بولا الاتىنىن بىلەتىن ارىپتەستەرىمىز ەقىۇ وكىلىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اۋىزدىقسىز كەتكەن كەيبىر ەلدەردە ورىن الىپ وتىرعان وقيعالار مىسالىمەن قىسقا سۇحبات قۇرىپ, ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىندىكتەرىن ءبىلدىردى.
قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ورتاق ۇستانىمى
ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى ناتيجەلى اياقتالعان سوڭ, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىسى جايلى ايتىپ بەردى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى ويداعىداي ءوتتى. بۇل بىلتىر گرەكيانىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە كورفۋ ارالىندا وتكەن بەيرەسمي كەزدەسۋدىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇل بەيرەسمي اتالعانىمەن, وندا ۆلاديۆوستوكتان ۆانكۋۆەرگە دەيىنگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى. قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مينيسترلەرى حەلسينكي اكتىسىندە كورسەتىلگەن قاعيدالارعا سايكەس ۇسىنىس-پىكىرلەرىن اشىق ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارىن بيىلعى جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا ۆەنادا وتكەن ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بەينەۇندەۋىندە جاريا ەتكەن ەدى, دەدى قانات ساۋداباەۆ. سودان بەرگى التى اي ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى اسا تابىستى بولدى. بۇگىن بىزدەر ۇيىمنىڭ باستى قاعيداتى – كونسەنسۋستىق جاعدايدا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي استانادا وتكىزۋ قاجەت دەپ تاپتىق. بۇل ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنا ورتاق جانە قازاقستان ءتوراعالىعىنىڭ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.
ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, سونداي-اق بۇگىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا وتەتىن ءسامميتتىڭ قاي كۇنى بولاتىنى جونىندە دە كەلىسىم جاسالعانىن ءمالىم ەتتى. سونىمەن قاتار, بەيرەسمي كەزدەسۋدە تالقىلانعان ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, كەزدەسۋ بارىسىندا قاۋىپسىزدىك, قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ, كورىنىس بەرۋى مۇمكىن كيكىلجىڭدەرگە جول بەرمەۋ, قىرعىزستاندى تۇراقتاندىرۋ, تاعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانعان. ال, ون ءبىر جىلدان سوڭ وتكەلى وتىرعان سامميت ۇيىمنىڭ بەدەلىن نىعايتاتىن بولادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنا جۋرناليستەر تاراپىنان سۇراقتار دا كوپ قويىلدى. العاشقى ساۋال جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتتىڭ قاي كەزدە وتەتىنىنە بايلانىستى بولدى. قانات بەكمىرزا ۇلىنىڭ قايتارعان جاۋابىنا قاراعاندا, بۇگىنگى كەزدەسۋدە ءسامميتتى وتكىزۋ جونىندە كونسەنسۋستىق كەلىسىم جاسالعان. ەندى ءسامميتتىڭ وتەتىن كۇنىن بەلگىلەۋ قالدى. سودان كەيىن سامميتتىڭ ساياسي قۇجاتتارىن دايىنداۋ باستالادى.
قويىلعان سۇراقتاردىڭ بىرقاتارى قىرعىزستانداعى جاعدايعا قاتىستى ءوربىدى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قىرعىزستان قازاقستانمەن كورشى, باۋىرلاس حالىقتار. وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە قىرعىزستاندا ورىن العان بەلگىلى وقيعالارعا بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما جانە رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ ءوزارا ىنتىماقتاسۋدىڭ ناتيجەسىندە اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. ونداعى باستى ماقسات – قىرعىزستاندا ازامات سوعىسىنىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە ونداعى تۇراقتىلىقتىڭ ورنىعۋىنا كوپ كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەدى. ارنايى وكىلىن دە جىبەردى. ۇيىم بۇۇ-مەن بىرلەسە وتىرىپ, جانجالدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدى قولعا الدى.
قانات ساۋداباەۆ, سونداي-اق جاقىن ارادا ەقىۇ قىرعىزستانعا پوليتسەيلەر توبىن جىبەرۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى. ەندى بىشكەكتەگى ەقىۇ-نىڭ ورتالىعى نىعايتىلىپ, ونىڭ جۇمىسى جانداندىرىلادى. بۇلاردان بولەك, قىرعىزستانعا گۋمانيتارلىق كومەكتەر كورسەتىلىپ, پارلامەنت سايلاۋىنىڭ وتۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزىلاتىن بولادى. بۇگىندە قازاقستان جالالاباد جانە وش قالالارىندا ورتەلگەن, قيراتىلعان نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن باعدارلاما دايىنداۋدا. قازاقستان جاعىنان جۇمىس توبىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شوكەەۆ, ال قىرعىزستان تاراپىنان قىرعىزستاننىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى مۋراليەۆ باسقارادى. بۇل ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق قولداۋ, كومەك كورسەتۋ قاجەت, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا قانات ساۋداباەۆ.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” تىلشىلەر توبى.سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
سامميت وتكىزۋ – ۇلكەن ساباق
پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ءوزىنىڭ دەكلاراتسياسىندا مينيسترلەر كەزدەسۋى شەڭبەرىندەگى پىكىرتالاستاردىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداپ, ەقىۇ-نى شىن مانىندە ءتيىمدى ۇيىم جاساۋ ءۇشىن ونى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ۇنقاتىسۋلاردى بەلسەندى ەتۋ ماقساتىندا ناقتى ۇسىنىمدار ەنگىزدى.
شەشەن, سونىمەن قاتار, قىرعىز داعدارىسى وسى ەل ۇكىمەتى تاراپىنان ادام قۇقىن اياققا باسۋ ارقىلى ءىس-ارەكەت جاساۋ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ۇلكەن پروبلەمالار تۋىنداتىپ, ساياسات پەن ەكونوميكادا ۇلكەن قيعاشتىقتارعا الىپ كەلگەنىن كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جەتەكشىسى ەقىۇ-نىڭ سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن قازىرگى زاماننىڭ سىناقتارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرىنە دەر كەزىندە ءتيىمدى جاۋاپ بەرە الۋعا قابىلەتسىزدىك تانىتىپ كەلە جاتقانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. بۇرىندارى ۇيىمنىڭ يىلمەلىلىگى ونىڭ باستى جەتىستىگى بولسا, قانداي دا ءبىر وزگەرىستەرگە بەيىمدەلگىشتىگى ارتىقشىلىعى سانالاتىن. وكىنىشكە قاراي, ەرىك-جىگەردىڭ بوساڭدىعى, بيۋروكراتيا, شەشىم قابىلداۋداعى جايباسارلىق ەقىۇ-نىڭ ودان ءارى دامۋىنا تۇساۋ بولىپ وتىر. پەتروس ەفتيميۋ اسا جوعارى دەڭگەيدە شەشىم قابىلداۋدىڭ ءتارتىبى مەن جۇمىستى جەتىلدىرۋدى جاقسارتىپ, ءوز قىزمەتىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ونىڭ مولدىرلىگى مەن ەسەپتىلىگىن جوعارىلاتۋ قاجەت دەپ سانايدى. قازىرگى كەزدە باستى نازار داعدارىستار مەن قاتەلەرگە ناقتى جاۋاپ بەرۋگە اۋدارىلۋدا.
پارلامەنتتىك اسسامبلەيادا بەدەلدىلىك, قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋ ماسەلەلەرى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوندىقتان سايلاۋلارعا بايقاۋ جۇرگىزۋ اسا كوكەيكەستى ۇدەرىس بولىپ تابىلادى, دەپ اتاپ كورسەتتى شەشەن. ەقىۇ قىزمەتىنىڭ جوعارى بەدەلى مەن ماڭىزى ءدال وسى جايتتەن كورىنەدى. ەگەر تابىسقا جەتكىمىز كەلسە, جۇرتشىلىقپەن, سايلاۋشىلارمەن بايلانىستى ۇزبەۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى سەبەپتى, دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن پەتروس ەفتيميۋ ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى ۇستىمىزدەگى جىلى سامميت وتكىزۋدىڭ دايەكتى دە جىگەرلى جاقتاسى بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز بەن مۇمكىندىگىمىز
ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو ءوز سوزىندە وتكەن جىلداردان ساباق الا وتىرىپ, فورۋمعا ءوزىنىڭ كەيبىر تۇجىرىمدارىن ۇسىندى. ولاردىڭ ءبىرى – ساياسي تۇجىرىم. مۇددەلەردىڭ شەشىمدىلىگى مەن ورتاقتىعى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تيىمدىلىگى مەن جيىلىگىن تالاپ ەتەدى. وسىنداي جوعارى بەلسەندىلىكتى ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعا مارتەبەسى جانە “كورفۋ ۇدەرىسى” ارقىلى ءىس-ارەكەت جاساي وتىرىپ قازاقستان كورسەتىپ كەلەدى.
الماتىداعى بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن ۇستىمىزدەگى جىلى سامميت وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت, دەپ جالعادى ءسوزىن دە بريشامبو. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوزىنىڭ قىزمەتىندە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلىققا الاتىن قاعيداتتار مەن نورمالاردى جانە مىندەتتەمەلەردى قاتاڭ ساقتاعان ءجون. سوزىلمالى داعدارىستاردى, قارۋلانۋعا باقىلاۋدى قوسا العاندا, قانداي دا ءبىر پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ادىستەمەلىك دەڭگەيدە قاراستىرعان ۇتىمدى. جانە ەڭ باستىسى – بۇل بىزدەر ءۇشىن ورتاق بولىپ تابىلاتىن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋدە ۇجىمدىق ءىس-قيمىل تانىتۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ. وسى ارادا اتالعان اڭگىمەنى مىسال ءۇشىن اۋعانستانعا نەمەسە ترانسۇلتتىق قاتەرلەرگە قاتىستى ايتۋعا بولادى.
باس حاتشىنىڭ پىكىرىنشە, ەگەر ۇستىمىزدەگى جىلى قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سامميت وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايتىن بولسا, وندا ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمى بويىنشا شولۋ جاسايتىن جالپىعا ورتاق كونفەرەنتسيا شاقىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سونىمەن قاتار, ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ايقىنداۋ ماقساتىندا جۇمىس باستاۋ قاجەت بولادى. “كورفۋ ۇدەرىسى” – وسى ءۇشىن جاقسى نەگىز دەسەك, ءىستى ناقتى اياعىنا جەتكىزەتىن قادامدارعا بارۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنى انىق. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, قىرعىزستانعا پوليتسيا قىزمەتىن ەنگىزۋ جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك توپتىڭ ۋاعدالاستىعىن اياقتاۋ, گرۋزيا مەن مولدوۆاداعى احۋالدى رەتتەۋدى جەدەلدەتۋ, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىندا وڭ ۇدەرىستەرگە قول جەتكىزىپ, ەقىۇ-نىڭ اۋعانستانعا قاتىستىلىعىن كۇشەيتۋدى جىلدامداتۋ قاجەت.
ەقىۇ باس حاتشىسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇيىمنىڭ قىرعىزستاندا پايدا بولعان جاعدايلارعا بايلانىستى ءوزىنىڭ كۇشىن جەدەل قالپىنا كەلتىرە الاتىنىن كورسەتكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. جاقىن ايلاردا ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبىن جان-جاقتى ازىرلەپ, ەۋروپالىق وداق قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋ كەرەك. ول سونداي-اق تالاپ بولسا, ەقىۇ-نى قازىرگىدەن دە قۋاتتى قۇرىلىمعا اينالدىرۋعا, ءسويتىپ, بولىنبەيتىن بۇكىل ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق ايماقتار بويىنشا قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءبىرتۇتاس قوعامداستىق قۇرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىنە سەنىمدىلىگىن ءبىلدىردى. بۇل – ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز, ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز.
باس حاتشىنىڭ جولداۋى
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ-نىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى يان كۋبيش بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ اتىنان ونىڭ مينيسترلەردىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە جولداۋىن وقىپ بەردى.
– ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ اتىنان پان گي مۋن مىرزانىڭ جولداۋىن قاناعات سەزىمىمەن وقىپ بەرەيىن, – دەدى شەشەن. –مەن نازارباەۆ مىرزا مەن ءبىزدىڭ ءماجىلىسىمىزدى جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەقىۇ-عا وزدەرىنىڭ توراعالىقتارى بارىسىندا قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ ءىس-قيمىلدارىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىنا ەش كۇماندانبايمىن. سونداي-اق بارشانى الاڭداتىپ وتىرعان قىرعىزستانداعى سوڭعى وقيعالارعا حالىقارالىق ءىس-قيمىل ۇدەرىستەرىن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
ءبىزدىڭ ۇيىمدارىمىز ءوزارا ءىس-قيمىلدارىنا ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساي وتىرىپ, ۇزاق ۋاقىتتاردان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ مۇنداي دەڭگەيى اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ قىزمەتىنە ەۋرووداق جانە باسقا ۇيىمداردى قوسادى. بۇل, سونىمەن قاتار, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە قولداۋ كورسەتىپ, قالىپتى ءومىردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيتىن گۋمانيتارلىق كومەكتەردى جۇمىلدىرۋدا ماڭىزدى فاكتور. بۇۇ وسى سالاداعى جۇمىسىن جالعاستىرىپ, قىرعىزستان ۇكىمەتىنە كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا جاعدايعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن بولادى.
ۇجىمدىق كۇش-جىگەر, سونىمەن بىرگە, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قاۋىپسىزدىك, سەنىم احۋالىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنە باعىتتالىپ وتىر. قىرعىزستانداعى داعدارىس تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن بۇۇ جانە وڭىرلىك ۇيىمدار اراسىنداعى ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋدىڭ قۇندىلىعىن كەزەكتى مارتە كورسەتىپ بەردى. مەن ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنە ءبىزدىڭ ەكى ۇيىم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ ءۇشىن باعىتتالعان بەس نەگىزگى باسىمدىقتى ايقىنداپ بەردىم. ولار: قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ, بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ءادىل سايلاۋلار وتكىزۋ, قورشاعان ورتا جانە ادام قۇقى. بارلىق وسى بەس باسىمدىق ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. بۇل ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماسەلەلەر كەشەنى, مىنە, ناق وسى جايتتەر ءتۇرلى قاتەرلى جاعدايلارعا الىپ بارادى, سوندىقتان بالكانداعى احۋال بەيبىتشىلىك, ادىلەتتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك پەن ادام قۇقى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
ەقىۇ-داعى ۇدەرىستەردى زور قىزىعۋشىلىقپەن قاداعالاپ كەلەمىن. سونداي-اق ءبىز جانجالداردىڭ الدىن الىپ, بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءوزىمىزدىڭ قىزمەتىمىزدى كۇشەيتە تۇسۋدەمىز. ويتكەنى, سوندا عانا وڭىرلىك ۇيىمدارعا ءتيىمدى ارىپتەس بولا الاتىنىمىزدى تۇسىنەمىز. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ حاتشىلىقتارىمىز اراسىنداعى اقپاراتتار الماسۋ جونىندەگى قىزمەتتىڭ ءمانى دە ايتارلىقتاي. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي الماسۋلاردى جيىلەتىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە اقپاراتتار الماسۋدى بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ولاردى جيىلەتىپ, دەڭگەيىن كوتەرگەن ۇتىمدى. بۇعان قاۋىپسىزدىك پەن بارلىق ادامدار ءۇشىن جاقسى ءومىر ماڭىزدى نەگىز قالايدى. مىنە, ناق وسى تۇرعىدا مەن سىزدەرگە تولىق قولداۋ كورسەتەتىنىمە ۋادە بەرە الامىن.
ءوڭىر قاۋىپسىزدىگى – باستى باسىمدىق
ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس باق وكىلدەرىنە ارناپ بريفينگ وتكىزدى. كەلەسى 2011 جىلى ەقىۇ-داعى توراعالىقتى يەلەنەتىن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءوز سوزىندە قازاقستاندا قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىق پەن باۋىرمالدىق جانە قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندە اتقارىپ جاتقان اۋقىمدى ءىس-شارالارى جونىندە ايتىپ بەردى.
“بۇل ەڭ الدىمەن قىرعىزستانداعى كۇردەلى وقيعاعا تىكەلەي قاتىستى. ويتكەنى, مۇنداعى جاعدايدى رەتتەۋ ماسەلەسىندە وزدەرىن جاقسى جاعىنان كورسەتىپ, ىسكەرلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى”, دەپ اتاپ كورسەتتى مينيستر. اۋدرونيۋس ءاجۋباليستىڭ پىكىرىنشە, كورشىلەس ەلدەگى وقيعانىڭ تەز ارادا قالپىنا ءتۇسىپ, جاعدايدىڭ جوندەلگەندىگىن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قالايتىندىعى ءسوزسىز. وكىنىشكە قاراي, ءار ۋاقىتتىڭ ءوز ۇكىمى بولاتىنىن جانە مۇنى ءدال بۇگىن بەيرەسمي كەزدەسۋدە شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن اركىم تۇسىنسە كەرەك. “شىنىمدى ايتسام, مەن قازاقستانعا الماتىدا وتەتىن بەيرەسمي ءسامميتتىڭ قاتىسۋشىسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ليتۆامەن تىعىز قارىم-قاتىناستاعى, دوستىق پەيىلدەگى ەلگە كەلىپ وتىرمىن دەپ ويلايمىن. بىزدەر كەلەسى جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەمىز. ليتۆا مەملەكەتى دە بۇگىنگە دەيىن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ماسەلەلەردى ودان ءارى دايەكتىلىكپەن جالعاستىرماق”.
اتاپ ايتارلىعى, دەدى مينيستر, بۇل باعىتتا بىزدەردىڭ قازاقستاننان ۇيرەنەرىمىز كوپ. اسىرەسە داعدارىسقا سوقتىرعان جايتتەردىڭ الدىن الۋعا جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى. دەگەنمەن, كورشى مەملەكەتتەگى كۇردەلىلىكتىڭ قايعىسى, قاسىرەتى مول ەكەنىن دە جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. كەلەسى جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق كەزەڭىندە ليتۆا “كورفۋ ۇدەرىسىن” نىعايتۋدى ودان ءارى جالعاستىرماق. ارينە, بۇل ورايدا ۇزاققا سوزىلعان شيەلەنىستەردى شەشۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قاراستىرا وتىرىپ, ەۋروپا كونتينەنتىندە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا بار كۇش-جىگەردى جۇمساعان ءجون. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىق ءجايت, شيەلەنىستى ايماقتارعا, اسىرەسە, تاۋلى قاراباقتا, گرۋزيادا, مولدوۆادا ورىن الىپ وتىرعان پروبلەمالارعا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ نازارىن اۋدارۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور. جاقىندا مەنىڭ رەسەيلىك ارىپتەسىممەن – رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆپەن كەزدەسۋىمنىڭ ءساتى ءتۇستى.
اڭگىمە وزەگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ەقىۇ-عا كەلەسى جىلعى توراعالىعى, ونداعى باسىمدىقتار توڭىرەگىندە ءوربىدى. ەكەۋارا ورتاق اڭگىمەدە بىزدەر ورتاق ءبىر ءتۇيىندى پىكىرگە كەلدىك. بۇل ورايدا ەڭ باستى كۇرەس – ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى جۇرگىزىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى كوپشىلىك قولداۋىنا يە بولۋدا. سونداي-اق قازاقستاننىڭ وزگە دە ۇسىنىستارى ەۋرووداق باعدارلامالارىمەن (قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ, اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ جانە تاعى دا باسقا) سايكەس كەلۋدە, – دەدى اۋدرونيۋس اجۋباليس ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
“ەڭ باستىسى – قازاقستان جانە مەنىڭ ارىپتەسىم, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ قىرعىزستانداعى داعدارىس كەزەڭىندە ىسكەرلىك تانىتىپ, وعان بۇۇ, ەۋرووداق جانە تاعى دا باسقا حالىقارالىق ۇيىمداردى دا جۇمىلدىرا ءبىلىپ, ونداعى ازامات سوعىسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا تويتارىس بەرە الدى”, دەدى ءوز ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان مينيستر. ونىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, ليتۆا قىرعىزستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم وتكىزۋىن تولىعىمەن قۇپتايدى. مينيستر مۇنداي رەفەرەندۋمنىڭ ەلدەگى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قاجەتتىگىن دە اتاپ كورسەتتى.
ءمينيستردىڭ پايىمىنشا, قازاقستاننىڭ شيەلەنىستەردىڭ شەشىمىن تاۋىپ, كۇن تارتىبىندە تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋدى بىرلەسىپ, جان-جاقتى تۇردە تالقىلاۋ ماقساتىندا استانادا سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى – بۇل وتە ورىندى ءارى وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا وتكەن جارتى جىلدىق ۋاقىتتاعى توراعالىعى جانە ورنىقتى ۇسىنىستارى ونىڭ ءونىمدى ەڭبەگىنىڭ ايقىن ايعاعى ەكەندىگى ايداي اقيقات دەسە دە بولادى.
ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حەربەرت زالبەر ءوز كەزەگىندە كوپشىلىككە ارناعان ءسوزىنىڭ باسىن بىردەن قىرعىزستانداعى كۇردەلى وقيعادان باستادى. شەشەننىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى.
ەقىۇ-نىڭ كونسۋلتاتيۆتىك توبىمەن بىرگە بىزدەر بىشكەك قالاسىندا ءۇش كۇن بولدىق. كەزدەسۋ كەزىندە وتۋنباەۆا حانىم ەلدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىرعىزستانعا اسكەريلەردى, ياعني پوليتسەيلەردى ورنالاستىرۋ تۋرالى بىزگە ۇسىنىس جاسادى. باسقوسۋدا پوليتسەيلەردى قاي جەرگە, قاشان جانە قالاي ورنالاستىرۋ تۋرالى اڭگىمە دە قوزعالدى. بىزدەر كۇن تارتىبىندە تۇرعان بۇل ماسەلە تەز شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى حەربەرت زالبەر.
سونىمەن, حەربەرت زالبەردىڭ پىكىرىنشە, بىشكەككە بيىلعى جىلى العاشقى توپتا ەقىۇ تاراپىنان 52 پوليتسەي قىزمەتكەرى جىبەرىلمەك. ال, كەلەسى جىلى ولاردىڭ سانىن سول ايماقتاعى قاجەتتىلىككە وراي 100-گە جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ارينە, بۇل ورايدا حالىقتىڭ ءوز قاۋىپسىزدىگىنە, پوليتسەيلەرگە دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال, ەندى قىرعىزستانعا قاي ەلدىڭ پوليتسەيلەرى جىبەرىلەتىندىگى ازىرشە بەلگىسىز, ويتكەنى, ولاردىڭ اراسىندا ونى انىقتاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا كونكۋرس وتكىزىلەدى. ء“سويتىپ, ۇزدىكتەر انىقتالادى, ارتىقشىلىق نەگىزىنەن ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەتىندەرگە بەرىلمەك”, دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى. حەربەرت زەلبەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, پوليتسەيلەردىڭ قىرعىزستاندا وتكىزەتىن ءتورت اي ۋاقىتىنا وراي جۇمسالاتىن قارجى شىعىنىنىڭ دا مولشەرى ەسەپتەلىپ قويىلعانعا ۇقسايدى. ونىڭ كولەمى شامامەن ايتقاندا بىرنەشە ميلليون ەۋرونى قۇراماق.
اقپارات تاراتۋشى ارانداتۋشى دا بولا الادى...
كەشە تۇستەن كەيىن, بەيرەسمي كەزدەسۋ بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى جونىندەگى وكىلى دۋنيا مياتوۆيچ ءباسپاسوز بريفينگىن وتكىزىپ, اتالمىش ۇيىمنىڭ وسى ماسەلەدە اتقارىپ جاتقان شارالارىن اتاپ, الدا جاسالىنۋعا ءتيىستى جوسپارلارىمەن ءبولىستى. قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ءارىپتەستەرىمىزدىڭ تاراپىنان مۇددەلەستىك پەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان بريفينگتە مياتوۆيچ حانىم جۋرناليستەردىڭ جان-جاقتى ساۋالدارىنا سارالى جاۋاپ بەرىپ ءوتتى.
مىڭسان مۇددە الدا كولبەڭدەگەن مىناۋ مازاسىز الەمدە كەز كەلگەن قوعامدا باق بوستاندىعىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر تابىلادى. سول ءسوز بوستاندىعىنىڭ ءوزىن ءارىپتەستەرىمىز قالاي تۇسىنەدى, جاۋاپكەرشىلىگىنە تەرەڭ بويلاي ما؟ باق بوستاندىعى دەيتىن سان قىرلى ءسوز سەمسەرىمەن ەشكىمدى جارالاماي, قوعامدى الالاماي, ماسەلەنىڭ تۇپكى مانىنە ءۇڭىلىپ بارىپ ءسوز ساپتاۋ ارقىلى قوعامعا اقپارات تاراتۋ ماسەلەسى قاي كەزدە دە, قاي زاماندا دا كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تاريحتا ابايلاماي, پارىعىنا بويلاماي ايتىلعان ءسوزدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان قانتوگىستەر مەن كيكىلجىڭدەر قانشاما؟
سوندىقتان بولار, جۋرناليستەردىڭ قيتۇرقى ساۋالدارىنا سابىرمەن, سارالاپ وتىرىپ جاۋاپ بەرگەن دۋنيا مياتوۆيچ قازاقستاندا دا اتالمىش ماسەلەگە قاتىستى ءتۇيتكىلدەر بار بولعاندىقتان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسىپ, كەيبىر ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا ارەكەتتەر جاسالىنىپ جاتقاندىعىن اتادى.
سونداي-اق دۋنيا حانىم ەقىۇ ەلەكتروندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەركىن اقپاراتتار لەگىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلاتىندىعىنا سەندىردى.
دۋنيا مياتوۆيچ ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى مەملەكەتتەر عانا ەمەس, اتالمىش ۇيىم الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە ينتەرنەتتە باق بوستاندىعىن شەكتەيتىن زاڭدار قابىلداۋعا ارەكەت ەتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرعاندىعىن ايتتى.
ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى جونىندەگى وكىلى جۋرناليست قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەگە بەي-جاي قارامايتىندىعىن, تۇيتكىلدى جاعدايلار تۋىنداعاندا ونىڭ وڭدى شەشىمى تابىلۋى ءۇشىن ناقتى ارەكەت, ءادىل ىقپال ەتەتىندىگىن العا تارتتى.
قالاي دەسەك تە, وسى بريفينگتەن تۇيگەنىمىز, قازاقستاندىق باق وكىلدەرى “باق بوستاندىعى” دەگەن ارزان سوزگە الدانبايتىندىعىن, مىناۋ الاساپىران الەمدە تۇراقتىلىق پەن اۋىزبىرشىلىكتىڭ قۇنى قىمبات ەكەندىگىن ءبىلدىردى. جۋرناليست اقپارات تاراتۋشى عانا ەمەس, ارانداتۋشى دا بولا الاتىنىن بىلەتىن ارىپتەستەرىمىز ەقىۇ وكىلىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اۋىزدىقسىز كەتكەن كەيبىر ەلدەردە ورىن الىپ وتىرعان وقيعالار مىسالىمەن قىسقا سۇحبات قۇرىپ, ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىندىكتەرىن ءبىلدىردى.
قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ورتاق ۇستانىمى
ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى ناتيجەلى اياقتالعان سوڭ, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىسى جايلى ايتىپ بەردى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى ويداعىداي ءوتتى. بۇل بىلتىر گرەكيانىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە كورفۋ ارالىندا وتكەن بەيرەسمي كەزدەسۋدىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇل بەيرەسمي اتالعانىمەن, وندا ۆلاديۆوستوكتان ۆانكۋۆەرگە دەيىنگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى. قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مينيسترلەرى حەلسينكي اكتىسىندە كورسەتىلگەن قاعيدالارعا سايكەس ۇسىنىس-پىكىرلەرىن اشىق ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارىن بيىلعى جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا ۆەنادا وتكەن ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بەينەۇندەۋىندە جاريا ەتكەن ەدى, دەدى قانات ساۋداباەۆ. سودان بەرگى التى اي ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى اسا تابىستى بولدى. بۇگىن بىزدەر ۇيىمنىڭ باستى قاعيداتى – كونسەنسۋستىق جاعدايدا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي استانادا وتكىزۋ قاجەت دەپ تاپتىق. بۇل ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنا ورتاق جانە قازاقستان ءتوراعالىعىنىڭ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.
ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, سونداي-اق بۇگىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا وتەتىن ءسامميتتىڭ قاي كۇنى بولاتىنى جونىندە دە كەلىسىم جاسالعانىن ءمالىم ەتتى. سونىمەن قاتار, بەيرەسمي كەزدەسۋدە تالقىلانعان ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, كەزدەسۋ بارىسىندا قاۋىپسىزدىك, قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ, كورىنىس بەرۋى مۇمكىن كيكىلجىڭدەرگە جول بەرمەۋ, قىرعىزستاندى تۇراقتاندىرۋ, تاعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانعان. ال, ون ءبىر جىلدان سوڭ وتكەلى وتىرعان سامميت ۇيىمنىڭ بەدەلىن نىعايتاتىن بولادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنا جۋرناليستەر تاراپىنان سۇراقتار دا كوپ قويىلدى. العاشقى ساۋال جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتتىڭ قاي كەزدە وتەتىنىنە بايلانىستى بولدى. قانات بەكمىرزا ۇلىنىڭ قايتارعان جاۋابىنا قاراعاندا, بۇگىنگى كەزدەسۋدە ءسامميتتى وتكىزۋ جونىندە كونسەنسۋستىق كەلىسىم جاسالعان. ەندى ءسامميتتىڭ وتەتىن كۇنىن بەلگىلەۋ قالدى. سودان كەيىن سامميتتىڭ ساياسي قۇجاتتارىن دايىنداۋ باستالادى.
قويىلعان سۇراقتاردىڭ بىرقاتارى قىرعىزستانداعى جاعدايعا قاتىستى ءوربىدى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قىرعىزستان قازاقستانمەن كورشى, باۋىرلاس حالىقتار. وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە قىرعىزستاندا ورىن العان بەلگىلى وقيعالارعا بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما جانە رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ ءوزارا ىنتىماقتاسۋدىڭ ناتيجەسىندە اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. ونداعى باستى ماقسات – قىرعىزستاندا ازامات سوعىسىنىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە ونداعى تۇراقتىلىقتىڭ ورنىعۋىنا كوپ كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەدى. ارنايى وكىلىن دە جىبەردى. ۇيىم بۇۇ-مەن بىرلەسە وتىرىپ, جانجالدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدى قولعا الدى.
قانات ساۋداباەۆ, سونداي-اق جاقىن ارادا ەقىۇ قىرعىزستانعا پوليتسەيلەر توبىن جىبەرۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى. ەندى بىشكەكتەگى ەقىۇ-نىڭ ورتالىعى نىعايتىلىپ, ونىڭ جۇمىسى جانداندىرىلادى. بۇلاردان بولەك, قىرعىزستانعا گۋمانيتارلىق كومەكتەر كورسەتىلىپ, پارلامەنت سايلاۋىنىڭ وتۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزىلاتىن بولادى. بۇگىندە قازاقستان جالالاباد جانە وش قالالارىندا ورتەلگەن, قيراتىلعان نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن باعدارلاما دايىنداۋدا. قازاقستان جاعىنان جۇمىس توبىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شوكەەۆ, ال قىرعىزستان تاراپىنان قىرعىزستاننىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى مۋراليەۆ باسقارادى. بۇل ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق قولداۋ, كومەك كورسەتۋ قاجەت, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا قانات ساۋداباەۆ.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” تىلشىلەر توبى.سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
