ەسىل ەل بايلىعى-اي...

ول ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ جاتىر باس پروكۋرور قايرات ءماميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن اتىراۋدا قۇقىق قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسى ءوتىپ, وندا جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تالقىلاندى.بولمىسپەن بەتپە-بەت ءيا, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي بولماعان شىعار. كىم كورىنگەن كۇنكورىس قامى دەپ بۇگىندە التىنعا تەڭەلگەن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى تامتىعىن قالدىرماي, تاماعىما قىلقان قادالار دەمەستەن قاناعاتسىز قىلعىتىپ جاتىر. اشتىقتان جەپ جاتقان جوق, كوكالا قاعازدىڭ بۋىنا ەلىككەندەر بالىقپەن بىرگە ارىن دا, بارىن دا تۇگەسىپ الەك. ماڭدايىنا سور بوپ بىتكەن ۋىلدىرىعى ءۇشىن ىشتەرى تىرىدەي جارىلاتىن بەكىرە بالىقتار ءوسىپ, ونە الماي قالدى. جەسە ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن, السىزگە قۋات بەرەتىن قارا ۋىلدىرىقتى شەتتەن كەلگەندەر شەلەكتەپ اكەت­كەندەرىنە ءماز, ىشتەگىلەر ءىشىپ, جەگەن­دە­رىنە ءماز. شەتتەن كەلگەن براك­ون­ەر­لەردىڭ مۇنداي وزبىرلىعى تەك بەكىرەگە عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە قاتەر توندىرەتىنى انىق. مۇنى باس پرو­كۋرور قايرات ءمامي جايىق-كاسپي باس­سەي­نىندەگى بالىقتاردىڭ باعالى ءتۇرىن ساق­تاۋدى جانە ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ بارىسىندا قاداپ ايتتى. اتالعان ماجىلىسكە قوزعالعان ماسەلەنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدىلىعىنا وراي ۆيتسە-پرەمەر – ساۋدا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ كوگىلدىر ەكران ارقىلى قاتىسسا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعا­سى ءادىل شاياحمەتوۆ, اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ جانە ىشكى ىستەر مي­نيس­ترىنىڭ, ەكو­نو­ميكالىق قىلمىسقا جانە سى­بايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەس اگەنت­تىگى ءتورا­عا­سىنىڭ ورىنباسارلارى, قور­شاعان ورتانى قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى, دەپۋ­تات­تار, سون­داي-اق وبلىس اكىمى مەن باسقا دا ءتيىستى مي­نيسترلىكتەر جانە قۇقىق قورعاۋ ورگان­دا­رىنىڭ وكىلدەرى جيىندا وزدەرى وتىردى. العاشقى بەتاشار ءسوزدى اسەت يسەكەشەۆ, بۇگىن بىزدەر وتە ماڭىزدى ءما­سەلەنى قوزعاپ وتىرمىز دەپ باستادى. بۇل قو­عامدا كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ وتىرعان كۇر­دەلى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ونى بىرلەسىپ تالقىلاۋ تياناقتى شەشىمگە اكەلەدى دەگەن سەنىمدەمىن دەگەن ول ۇكىمەت تاراپىنان تابيعات بايلىعىن ساقتاۋدا كوپتەگەن شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. دەگەنمەن بۇدان كەيىن بايانداما جاساعان باس پروكۋرور قايرات ءمامي جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى ەڭ باستى تابيعي بايلىعىمىز – بەكىرە تۇ­قىمداس بالىقتاردىڭ تابيعي قورىن ساقتاۋ, شىندىعىن ايتار بولساق, وتە مۇشكىل دەدى. سوندىقتان دا وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مەملەكەت باسشىسى بەكىرەنى اۋلاۋداعى براكونەرلىك پەن شەكتەن شىققاندىق ونىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىنىن ايتقان ەدى. الايدا, سودان بەرى جىلدىڭ ءجۇزى وتسە دە, وكىنىشكە قاراي, ءبىز جاعدايدىڭ وزگەرىسىن كورە الماي وتىرمىز. كۇنى كەشە بەكىرەنى ساقتاۋ ءىسىنىڭ قاۋىپتى جاعدايىنا پرەمەر-مينيستر دە نازار اۋدارىپ, مۇنىڭ توركىنى برا­كونەرلەر مەن “پوگوندى وزبىر­لاردىڭ” بىرىگە ارەكەت ەتۋىندە جاتقاندىعىن نەگىزگە كەلتىردى. مۇنداي جاعدايدا قىزمەتكە تارتىلعان ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋ مۇمكىندىگى مەن كاسىپتىك دەڭگەيى قانداي دەگەن ماسەلە تۋىندايدى. سوندىقتان قازىر تەز ارادا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى تاۋىپ, ولاردى جويۋ ءۇشىن نەندەي شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ناقتى انىقتاپ الۋ قاجەت. جالپى بەكىرەنى ساقتاۋ دەگەن ماسەلەگە كوزقاراستى مۇلدە وزگەرتۋ كەرەك, دەدى بۇدان ءارى قايرات ءمامي. ويتكەنى, ءبارىمىز بىلەتىندەي, اتقاراتىن ءىسىمىز تەك ايتەۋىر كوز الداۋ مەن ارەكەتسىزدىكتەن عانا تۇرعانداي. وعان بىلتىرعى وتكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمىن ورىنداۋ بارىسى ناقتى دالەل بولا الادى. ورىنداۋ تۋرالى ۋادە بەرىلدى, سونىمەن ءبارى دە تىندى. ال شىندىعىندا ەڭ نەگىزگى مىندەتتەر قاعاز جۇزىندە عانا قالدى. بىردە ءبىر ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى جويۋ مۇمكىن بولمادى. سوعان قاراماي اتى دارداي ءىىم ايماقتا ەكولوگيالىق قىلمىس جونىندەگى ارنايى مامانداندىرىلعان جەدەل-تەرگەۋ توبىن قۇردىق دەپ ماردىمسيدى. باس پروكۋراتۋرا اتىراۋ قالاسىنا كەلىپ تەكسەرىس ءجۇر­گىز­گەندە جاڭاعى ايتىلعان توپ تەك قاعاز ءجۇ­زىندە عانا بار ەكەندىگى انىقتالدى. سوندا مۇنداي الداۋ كىمگە كەرەك؟ مەملەكەت باسشىسى بەكىرەنى اۋلاۋداعى براكونەرلىك پەن شەكتەن شىققاندىق تىيىلۋ قاجەت دەپ تاپسىرما جۇكتەسە, ءىىم ونىڭ ورىندالىسى جونىندە جالعان اقپارات بەرەدى. نەلىكتەن؟ بۇل ورايدا باس پروكۋرور تابيعات قور­عاۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بالىق اۋلاۋ ماۋسىمى كەزىندە بىرىككەن شارالاردى تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ وتىرۋ تاپسىرىلعانىن جەتكىزدى. ايتپەسە, ءمۇيىزى قاراعايداي بالىق ينسپەكتورى مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اراسىندا نە نارسەگە ەكەنى بەلگىسىز تالاس تۋىپ, سودان ءبىرىن ءبىرى جاعادان الىپ جاتقاندا زاڭسىز بالىق اۋلاۋمەن ۇستالعان ماڭعىستاۋ ايماعىنداعى تەلمان اۋىلىنىڭ براكونەرلەرى ءتيىمدى ءساتتى پايدالانىپ تايىپ وتىرىپتى. ءسويتىپ قىلمىسكەرلەر جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار قايرات ءمامي بۇل ماسەلەنىڭ اتقارۋشى ورگانداردى دا اينالىپ وتپەيتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ويتكەنى ولار بار اۋىرتپالىقتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى يىعىنا عانا جۇكتەپ قاراپ وتىر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بولسا ولاردان دا اسىپ ءتۇسىپ, بەكىرە بالىقتارىنىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزىندە اۋلانۋىن توقتاتۋ ءجونسىز دەپ ەسەپ­تەگەن. مۇنداي كەڭەس اتالعان مينيس­ترلىكتىڭ قاي شەنەۋنىگىنىڭ اۋزىنان قانداي ماقساتپەن ايتىلدى ەكەن دەپ ەرىكسىز تاڭعالاسىز. ويتكەنى, زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنعانىن مينيسترلىك بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس قوي. بىلسە نەگە زاڭعا قارسى شىعادى؟ سول سياقتى جاعالاۋداعى اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ نازارىن براكونەرلىكتەن باسقاعا اۋدارۋ ماسەلەسى دە تىس قالعان دەدى باس پروكۋرور. ماسەلەن, يساتاي اۋدا­نى­نىڭ جانباي اۋىلىندا 813 ادام بار. ولاردىڭ تەڭ جارىمى جۇمىسقا قابىلەتتى جاندار, بىراق ەش جەردە ەڭبەك ەتپەيدى. ال مەملەكەتتەن جۇمىس پەن جاردەماقى سۇراپ, كومەك الۋ ءۇشىن 115 ادام ءوتىنىش بىلدىرگەن. سوندا قالعان 698 اۋىل تۇرعىن­دا­رىنىڭ نەمەن اينالىساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى دەگەن ءسوز. وسى اۋداننىڭ زابۋرۋن اۋى­لىنداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. مۇنداعى رەسمي تىركەلگەن 204 جۇ­مىسسىزداردىڭ تەك 5-ءۋى عانا جۇمىس ىزدەپ ءجۇر. بەكىرە بالىعىنىڭ ءوسىپ, ونەتىن تابيعي ايماعىن ساقتاۋ بويىنشا دا جۇمىستار ءتيىستى دارەجەدە جۇرگىزىلمەيدى. جايىق وزەنىندەگى بەكىرە ۋىلدىرىق شاشاتىن 68 جەر­دىڭ قازىر بار بولعانى 13-ءى عانا پايداعا جارامدى بولىپ تۇر. جاعالاۋداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جۇمىس ورنى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلىق بەكىرە ءوندىرىسىن دامىتۋ دا ەكپىن الا الماي وتىر. سونىمەن قاتار باس پروكۋرور ءبىزدىڭ تەڭىز شەكاراسى ماسەلەسى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. ويتكەنى رەسپۋبليكا وزەن-كول­دە­رىن­دەگى شەتەلدىك براكونەرلەردىڭ مۇن­شا­لىقتى كوپ بولۋى تەك بەكىرەگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان كوپتەگەن ماسەلەنى تەز ارادا شەشۋ قاجەت ەكەندىگىن قايرات ءمامي باسا ايتتى. تەڭىزدەگى تالان-تاراج كاسپي تەڭىزى –تۇيىق سۋ قويماسى. مۇندا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ الەمدىك سۋ قويمالارىندا كەزدەسپەيتىن باعالى تۇرلەرى بار. الايدا, جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى وسىناۋ قازىنا قورى مۇلدەم ازايىپ بارادى. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسحات داۋىلباەۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, بۇعان اسەر ەتىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر سەبەپتىڭ باستىسى –براكونەرلىك. بۇل كوپ جىلعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنەن بەلگىلى بولىپ وتىر. تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى بەكىرە بالىقتارىنىڭ قورى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى ونداعان ەسەگە كۇرت ازايعان. سول كەزەڭدە, ياعني, 1975 جىلى 8000 توننا بەكىرە بالىقتارى اۋلانسا, 2009 جىلى بالىقشىلار تەك 50 توننا سۋ مارجانىن سۇزۋمەن شەكتەلگەن. دەمەك, جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنەن باعالى بالىقتاردى اۋلاۋ 162 ەسەگە تومەندەگەن. بەكىرەنىڭ ونەركاسىپتىك قورى 2005 جىلى 326 توننانى, ال 2009 جىلى 170 توننانى قۇراعان. بۇدان بۇل باعالى بايلىقتىڭ ونەركاسىپتىك قورىنىڭ تەك 5 جىلدىڭ ىشىندە عانا 2 ەسەگە ازايعانى بايقالادى. جالپى سوڭعى 40 جىل بويى كاسپيدەگى زاڭسىز بالىق اۋلاۋدىڭ ناتيجەسىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ كوبەيۋى 90 پايىزعا تومەندەگەن. دەمەك, براكونەرلىك قاۋىپتى سيپات الىپ بارادى دەۋگە نەگىز بار. وسىعان وراي ەلىمىزدە براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ باستاۋ العانىنا بىرنەشە جىل بولعانمەن, زاڭسىز بالىق اۋلاۋشىلار جولىنا توسقاۋىل قوياتىن مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. بۇعان بىلتىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ جەتكىلىكسىز جۇرگىزىلگەنى دالەل بولا الادى. ياعني, تەڭىز بەكىرەسىن تالان-تاراجعا تۇسىرگەن براكونەرلىكتىڭ ۇيىمداسقان قىلمىسقا اينالۋىنا جول اشىلىپ وتىر. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, سوڭعى 3 جىلدا ەل اۋماعىنان 40 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار, 10 تونناعا دەيىنگى مولشەردە قارا ۋىلدىرىق اكەتىلگەن. الايدا, جەدەل اقپاراتقا سايكەس جىل سايىن ەل اۋماعىنان شىعارىلاتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار كولەمى الدەقايدا كوپ: 500-600 توننا. بۇل دەرەكتەر بەكىرە بالىقتارىنىڭ كولەمىن رەسمي ستاتيس­تيكادا كورسەتىلگەننەن 37 ەسەگە, ال قارا ۋىلدىرىق 7 ەسەگە ارتقانىن اڭعارتادى. مىنە تەڭىز بايلىعىن تالان-تاراجعا سالۋ دەگەن وسى. كاسپي- جايىقتاعى اسا با­عالى سۋ مارجانى جىلما-جىل ءدال وسى­لايشا تالاپايعا تۇسە بەرسە, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ مۇلدەم جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ايقىن سەزىلەدى. وسى جەردە مىناداي سۇراق تۋىندايدى: وسىنشا كولەمدەگى بەكىرە بالىقتارى مەن قارا ۋىلدىرىق قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دا­رى­نىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنان قالايشا تىس قا­لادى؟ سۋ بايلىعىنا سۋىق قولىن سۇق­قان­دار كاسپيدەگى قازىنانى تالان-تاراجعا سالا بەرە مە؟ ەلباسى مۇنداعى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىن ساقتاۋعا, ونى تالان-تاراجعا سالعان براكونەرلىككە قارسى بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزۋدى تاپسىردى. ويتكەنى, تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگى شەتەلدىك براكونەرلەردىڭ زاڭسىز بالىق اۋلاۋ ايماعىنا اينالعان. قارجى پوليتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, قارا ۋىلدىرىقتىڭ كولەڭكەلى اينالىسى 92 پايىزعا جەتكەن. توسقاۋىل نەگە تەگەۋرىندى ەمەس بۇلاي دەۋىمىزدىڭ سىرى مىنادا. بالىق قورىن قورعاۋ جونىندەگى ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى زاڭسىز تاسىمالداۋعا قاتىسى بارى انىقتالىپ وتىر. ا.داۋىلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 28 ناۋرىزدا “رۋبەج” بەكەتىندە جول پوليتسياسى قادىروۆ دەگەن ينسپەكتوردىڭ كولىگىنىڭ سالونىنان جالپى سالماعى 150 كيلو بولاتىن 143 بەكىرە بالىعىن تاركىلەگەن. مۇنداي فاكت ءجيى قايتالانادى ەكەن. ءبىر اي بۇرىن ءبىزدىڭ اكۆاتوريادا “جان ي كومپانيا” كەمەسى ۇستالعان. كەمە بورتىندا ەكيپاج بولعان, سونىمەن بىرگە 8 جاشىك “كوللادا” اۋى تابىلعان. قىزىعى سول, كەمە بورتىندا ماڭعىستاۋلىق بالىق قورعاۋ ينسپەكتورى كەرپيكوۆ تە بولعان. سوندا براكونەرلەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزەدى دەيتىن ينسپەكتور وندا نە ىستەپ ءجۇر؟ مىنا ءبىر دەرەك تە ويلاندىرۋى ءتيىس. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگانى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى انىقتاۋ كەزىندە وعان اتىراۋ وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتا­مەن­تىنىڭ بالىق قورعاۋ پوليتسياسى جا­ۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسى بارى انىق­تال­عان. ولار قارا ۋىلدىرىق دا­يىن­دايتىن جاسىرىن تسەح اشىپ, كون­ترا­بان­دالىق تا­ۋاردى الىس جانە جاقىن شەت ەلدەرگە, سو­نىڭ ىشىندە الامىت ارقىلى ءبى­رىككەن اراب امىرلىكتەرىنە اۋە تا­سى­مالىمەن ۇيىم­داستىرعان. جەدەل شارا با­رىسىندا اتالعان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتان 70 كيلودان اسا قارا ۋىلدىرىق, دايىن زاۋىت بانكىلەرى, بەكىرە بالىقتارى مەن براكونەرلىك قۇرالدار تابىلعان. ال ءوت­كەن جىلدىڭ قاڭتارىندا اتىراۋ-استراحان تاس جولىندا توقتاتىلعان “گازەل” اۆتوكولىگىن تەكسەرۋ بارىسىندا ودان قۇجاتسىز بالىقتار شىققان. جانە وسى كولىكتى قارجى پوليتسياسىنىڭ ينسپەكتورى الىپ جۇرمەك بولعان. بيىلعى جىل باسىنان بەرى اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى براكونەرلىكپەن بەكىرە اۋلاۋ فاكتىسى بويىنشا بىردە-ءبىر ءىستى سوتقا جولداي الماي وتىر. نە سەبەپتى؟ برا­كو­نەر­لەر شىنىمەن جويىلدى ما, الدە باسقاداي سەبەبى بار ما؟ وسى قوس وبلىستىڭ بالىق قورعاۋ پوليتسياسىنداعى 313 قىزمەتكەر جىل باسىنان بەرى برا­كو­نەرلەردەن 4,5 تونناعا جەتپەيتىن بەكىرە بالىقتارىن تاركىلەگەن. تاركى­لەنگەن با­لىقتى ءار قىزمەتكەرگە بولەتىن بولساق, ءار­قايسىسىنا تيەسىلىسى 14 كيلودان ءسال عانا اسادى. مىنە, بالىق قورىن قورعاۋ پو­ليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ برا­كو­نەر­لەرمەن كۇرەس ناتيجەسىنىڭ ءتۇرى وسىنداي. ال جايىق-كاسپي وبلىسارالىق باس­سەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسى باس­شىلارىنىڭ ارەكەتى تىپتەن شەكتەن شىق­قاندىق دەۋگە بولادى. ولار ءوز شە­شىمدەرىمەن بالىق اۋلاۋشى كاسىپ­ور­ىن­دارعا اۋلاناتىن بالىق ءليميتىن اسىرىپ جىبەرۋگە رۇقسات بەرگەن. بىراق, اۋلانعان بالىق ءۇشىن بيۋدجەتكە ءتۇسۋى ءتيىس مىندەتتى تولەمدەردى تولەتۋگە كەلگەندە جالپاق­شە­شەيلىك تانىتىپ, زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارعان. دەمەك, بۇدان براكونەرلەر جولىنا قويىلار توسقاۋىلدىڭ تەگەۋرىندى ەمەسى انىق بايقالادى. سونىمەن كاسپي تۇنىعىنا قاۋىپ قايدان كەلەدى دەيمىز. تەڭىزگە تونەتىن قاۋىپ وتە زور. براكونەرلەرمەن بىرگە با­عا­لى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كو­بەيۋىنە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى دا اسەر ەتەدى. جىل سايىن كاسپي تەڭىزىندە يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ فاكتىسى تىركەلەدى. وعان دا مىنە, 16 جىل. سونىڭ ىشىندە ماسەلەن, 2006-2009 جىلدارى 2143 بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار مەن 1293 يتبالىق قىرىلعانى جونىندە دەرەكتەر تىركەلگەن. بالىقتاردىڭ قىرىلۋىمەن كەلگەن شىعىن 206 ميلليون 678 مىڭ تەڭ­گەنى قۇراعان. بۇل وسى كەزەڭدە برا­كو­نەر­لەر كەلتىرگەن زالال كولەمىنەن اسىپ كەتىپ وتىر. جەكەلەگەن ەكولوگ-ما­مان­دار ءپى­كى­رىنە سۇيەنسەك, سۋ جانۋار­لا­رى­نىڭ بۇ­لاي­شا جىلما-جىل وپات بولۋىنا تەڭىزدەگى بارلاۋ جانە كومىرسۋتەكتى ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا شىعارىلاتىن كۇكىرت, مەتان نەمەسە وزگە ىلەسپە گازدارمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. 2006-2009 جىلداردىڭ كوك­تەمىندە “قالامقاس” جانە “قارا­جان­باس” كەن ورىندارى اۋماعىندا بەكىرە بالىق­تا­رى مەن يتبالىقتىڭ قىرىلعانى باي­قالدى. “قاراجانباس” كەن ورنىنىڭ ۇڭ­عىماسىنا تاياۋ تەڭىز سۋىنا زەرتحانالىق تالداۋ جاسالعاندا, ونداعى مۇناي ونىمدەرى كونتسەنتراتسياسىنىڭ شەكتى مولشەرى 69-دان 114,8-گە دەيىن جوعارىلاعانى انىقتالدى. اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى اۋماعىندا كاسپي تەڭىزى سۋىنىڭ استىندا قالعان 170 مۇناي-گاز ۇڭعىماسى بار. ازىرگە وسى ۇڭعىمالاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى جونىندەگى ماسەلە وڭتايلى شەشىمىن تاپقان جوق. كاسپي تۇنىعىن ساقتايمىز دەسەك, ۇكىمەت, ءتيىستى مينيسترلىكتەر بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋى قاجەتتىگى سەزىلە تۇسەدى. مارتەبە كاسپي تەڭىزى تەك قازاقستانعا عانا تيەسىلى ەمەس. ول سونىمەن بىرگە رەسەي, يران, ءازىربايجان, تۇركىمەنستان سەكىلدى كورشىلەس مەملەكەتتەرگە دە ورتاق سۋ قويماسى. سول سەبەپتەن جاعالاۋداعى مەم­لەكەتتەر اراسىندا تەڭىز مارتەبەسىن انىق­تاۋ ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل براكونەرلىككە قارسى كۇرەستى ءتيىمدى جۇرگىزۋگە كەدەرگى جاساپ وتىر. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” زاڭعا سايكەس كاسپي تەڭىزىندە ەل اۋماعىنداعى جاعالاۋدان 22,2 شاقىرىم قاشىقتىقتا (12 ميل) مەملە­كەت­تىك شەكارا انىق­تالعان. بىراق زاڭدىلىقتا مەملەكەتتىك شەكارانىڭ ناقتى قاي جەرمەن وتەتىنىن انىقتايتىن ءنورماتيۆتى قۇجات بولماي تۇر. وسىعان بايلانىستى تەڭىز شەكاراسىن زاڭسىز بۇزۋشىلارعا قاتىستى قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك كودەكستەردىڭ تارماق­تا­رىن قولدانۋدا قيىندىق تۋىنداتار جايلار ايقىندالۋدا. ەڭ باستىسى, قازاقستان تاراپىنان سۋ ايدىنىندا مەملەكەتتىك شەكارانى ايقىنداۋ كاسپي جاعالاۋىنداعى وزگە دە مەملەكەتتەرمەن كەلىسىلمەگەندىكتەن, بىرجاقتى شەشىم كۇيىندە قالۋدا. مىنە, ناق وسى ماسەلە كورشىلەس ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق شارا قولدانۋدىڭ زاڭدىلىعىنا كۇمان تۋعىزادى. قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ­شى­لارمەن ۇستالعان رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ نەمەسە ءازىربايجان ەلىنىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق وكىل­دىكتەرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ور­گاندارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى ءۇشىن تا­لابىن بەرىپ جاتسا, نەگىزسىز بولماس ەدى. بۇ­عان قوسا, كاسپي تەڭىزىنىڭ بەيتاراپ بولىگىندە براكونەرلىكپەن اينالىسقان شەتەلدىك ازاماتتاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىنىڭ بولماۋى, ۇستالعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتۋىنە جول اشىپ وتىر. وسىعان قاتىستى مىنا دەرەكتەردى ايتايىق. بيىلعى 4 ساۋىردە ەل شەكا­را­شى­لا­رىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ورتالىق ءبو­لىگىنەن ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ “شانس” كەمەسى ۇستالدى. ونىڭ ارينە, سۋ ايدىنىندا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى زاڭسىز اۋلاۋمەن اينالىسقانى تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالدى. كەمە بورتىنان 16 جاشىك براكونەرلىك اۋ قۇرالدارى, سونىڭ ىشىندە, جالپى ۇزىندىعى 3200 مەترلىك “كوللادا” قارماقتى تورى تاركىلەندى. براكونەرلەر ءدال وسىنداي توردى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا قولدانادى. مۇنداي قۇرالمەن اۋلانعان 550 كيلو بەكىرە بالىقتارى دا قوسا تاركىلەندى. الايدا, “شانس” كەمەسىنىڭ ەكيپاجى اش­ىق تەڭىزدە ۇستالعاندىقتان, وسى فاكت بو­يىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم امالسىزدان قابىلداندى. وسى­عان ۇقساس جاعداي “گوبۋستان”, “دولگا”, “نارداران” سەكىلدى كەمەلەردى ۇستاۋ بارىسىندا دا بولدى. جالپى سوڭعى 1,5 جىل ىشىندە جاعالاۋ كۇزەتى باسقار­ما­سىمەن بورتىندا تەڭىزدىڭ تابيعي باي­لىعىن براكونەرلىك ادىسپەن اۋلاۋعا لا­يىق­تالعان قۇرالدارى بار ازىربايجاندىق 6 كەمە ۇستالسا دا ونىڭ 5-ءۋىنىڭ ەكيپاجى ەشقانداي جازاعا تارتىلماي قالدى. بۇعان ولاردىڭ بەيتاراپ سۋ ايدىنىندا ۇستالعاندىعى سەبەپ بولىپ وتىر. مىنە, وسى سەبەپتەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ ءمار­تەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ال­دىمەن, ارينە, كاسپي مارتەبەسىن ان­ىقتاۋدا كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ورتاق مامىلە ءتۇزىلىپ, ناقتى شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس. ماسەلە ءدال وسىلايشا شەشىمىن تاپسا, مۇنداعى كەڭ كولەمدە ءورىس العان براكونەرلىككە قارسى كۇرەستى كورشىلەس مەم­لەكەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە ءمۇم­كىندىك تۋارى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, وزگە ەل براكونەرلەرىنە تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق ءبو­­لىگىنەن زاڭسىز بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتاردىڭ اۋلاۋىنا توسقاۋىل قويىلارى انىق. جانە كورشىلەس ەلدەردىڭ برا­كو­نەر­لەرىنە زاڭدىلىققا سايكەس قاتاڭ جازا قولدانۋعا جول اشىلارى داۋ تۋدىرمايدى. ەندىگى مىندەت – ءتارتىپ پەن ەڭبەك ماجىلىستە ايتىلعانداي, برا­كو­نەر­لىكتىڭ ورىستەۋىمەن كاسپي تەڭىزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ قورى ازايدى. بۇل –بۇلتارتپاس شىندىق. بىراق, سولاي ەكەن دەپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋدىڭ رەتى جوق. كەرىسىنشە, ەندى ونىڭ قورىن مولايتۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋ ءتيىمدى بولماق. قانداي جولدى تاڭداعان ءجون؟ قازاقستان ءۇشىن قولايلى بولاتىن الەمدىك تاجىريبە بار ما؟ عالىمدار بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتاردىڭ تابيعي جولمەن كوبەيۋىنە ىق­پال ەتەتىن ءبىر ءادىستى ۇسىنادى. ول – ونىڭ شاباقتارىن جاساندى جولمەن ءوسىرۋ. بۇل – كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە كەڭىنەن قولدانىلاتىن ءادىس. راس, قازاقستاندا دا, سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا وسىنداي ەكى زاۋىت بار. ولاردا جىل سايىن 7 ميل­ليون شاباق كاسپي تەڭىزىنە جىبەرىلەدى. مۇنىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەردە ءوسىرىلىپ, تەڭىز ايدىنىنا جىبەرىلەتىن شاباقتارمەن سالىستىرعاندا, تىپتەن از مولشەردە ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, جىلما-جىل رەسەيدە 56 ميلليون, يراندا 22 ميلليون, ءازىربايجاندا 15 ميلليون شاباق وسىرىلەدى ەكەن. بۇل –قازاقستاننىڭ ۇلەسىنەن الدەقايدا كوپ. دەگەنمەن, قازاقستان اۋماعىندا كاس­پي بەكىرەسىنىڭ شاباعى تەك ءبىر عانا اتى­راۋ وبلىسىندا وسىرىلەتىندىكتەن, 7 ميل­ليون­نىڭ از بولىپ كورىنەتىنى راس. ازىرگە ونى كوبەيتۋدىڭ ەش مۇمكىندىگى بايقال­ماي­دى. سەبەبى, اتىراۋداعى بەكىرە شاباعىن وسىرەتىن زاۋىتتاردىڭ تەحنولوگياسى ەسكىردى. ولاردى قايتا جاراقتاندىرۋ ماسەلەسى تەك ءسوز جۇزىندە قالىپ كەلەدى. جاڭا زاۋىت سالۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپپاي تۇر. ەلباسى بىلتىر اتىراۋعا كەلگەن ساپارىندا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, قۋاتى جىلىنا 30 ميلليون شاباق وسىرەتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن سالۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى كاسپي بەكىرە­سىنىڭ تابيعي قورىن ساقتاۋدى ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ال ونىڭ بالامالى ءبىر جولى – تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ. مۇنىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟ الدىمەن, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ تۇقىمىن جوعالتار بولساق, ونىڭ ءونىمىن شىعارۋ دا ەدەۋىر ازايادى. بۇدان مەملەكەت بىرنەشە ميلليون قارجىنى قۇرايتىن شىعىنعا ۇشىرايدى. دەمەك, تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋ – تابىستى, سونىمەن بىرگە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, بالىق شارۋاشىلىعىن دا­مى­تۋ­دىڭ ەڭ ءتيىمدى باعىتى. وسى ءادىس كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە قولعا الىنىپ, قازىرگى ۋاقىتتا تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ اسىرەسە, قىتايدا, اقش-تا, فرانتسيادا, گەر­مانيادا, يتاليادا, دانيا مەن جا­پو­نياد­ا ەرەكشە قارقىنمەن ورىستەي تۇسۋدە. بالىق شارۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاق­ستاننىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭ قولايلىسى – قىتايدىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنۋ. ويتكەنى, بۇل ەلدە تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى قالىپتاسقان. وسى ماسەلەگە قىتاي مەملەكەتى دەن قويۋى ەرەكشە – ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداپ, مەملەكەت تاراپىنان سالانى دامىتۋعا بەت بۇرعان كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتەدى ەكەن. ال بۇل قىتايدا اتالعان سالانى ەكونوميكانىڭ الدىڭعى لەگىنە شىعۋىنا بىردەن-ءبىر ءتيىمدى سانالاتىنى الەم ەلدەرىن دە قىزىقتىرادى. سونىمەن بىرگە, الەم ەلدەرى ىشىندە قىتاي تاۋارلى بە­كىرە ءوسىرۋدىڭ 60 پايىزدىق ۇلەسىن يەلەنىپ وتىر. ياعني, بۇل ەلدە جىلىنا 20 ميلليون تون­نادان اسا تاۋارلى بەكىرە وسىرىلەدى دەگەن ءسوز. قازاقستاندا تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ كەڭ كولەمدە دامىماي وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بۇعان نەسيە ساياساتىنىڭ جەتىلدىرىلمەگەنى كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, تاۋارلى بە­كى­رەنى وسىرۋگە ۇمتىلعاندار مەملەكەتتىك قول­داۋدى سەزىنە بەرمەيدى. ۇشىنشىدەن, تا­ۋاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى مەن ءتا­جىري­بەنىڭ جوقتىعى ويعا العان ءىستى ىلگەرى جىل­جى­تۋعا كەدەرگى جاسايدى. تورتىنشىدەن, تاۋارلى بەكىرەنى وسىرۋگە نيەت ەتكەن فەر­مەرلەر, كاسىپكەرلەر مەن بالىقشىلار تولىققاندى اقپاراتقا قول جەتكىزە المايدى. تاۋارلى بەكىرە دەگەن نە, جەكە تاۋارلى بەكىرە شارۋاشىلىعىن قالاي قۇرۋ كەرەك؟ باسقاشا ايتقاندا, بۇل نە, ونىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگى قانداي, جۇرت وسىدان بەيحابار دەسە بولعانداي. مىنە, وسى سەبەپتەر قازاقستانداعى تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋدىڭ قارقىن الۋىنا تۇساۋ سالعانداي بولىپ وتىر. وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, 2008 جىلى “كاسپي” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپو­را­تسياسى جەكە كاسىپكەر ا. كەمەلباەۆامەن بىرگە اتىراۋدا تاۋارلى بەكىرە شارۋا­شى­لىعىن دامىتاتىن جوبانى قولعا العان ەدى. الايدا, باستاپقىدا تىم ءتاۋىر قىز­ى­عۋ­شىلىق تۋدىرعان ونىڭ قۇرىل­تاي­شىلارى ءوزارا ۇلەستى بولىسۋدە كەلىسىمگە كەلە المادى. بۇل جوبانىڭ ىسكە اسىرىل­ماي, توقتاپ قالۋىنا اسەر ەتتى. سونىمەن باس پروكۋرور قايرات ءما­ميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن جايىق- كاسپي باسسەينىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ جۇمىسىنداعى زاڭدىلىقتىڭ بارىسى تۋرالى قۇقىق قورعاۋ جانە وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسى كوپ ءجايتتىڭ باسىن اشىپ بەردى. نەگىزگى ءمان-ءجاي انىقتالدى. تامىرى تەرەڭگە تارتىلىپ, جاپپاي ۇيىمداسقان قىل­مىستىق سيپاتقا يە بولعان برا­كو­نەر­لىك جويىلماي ءمىن تۇزەلمەيدى. جىل سايىن زاڭسىز جولمەن سىرتقا 600 توننا بالىق, 10 توننا قارا ۋىلدىرىق اكەتىلەدى ەكەن. بۇل ازىرگە بەلگىلىسى عانا. بۇل براك­و­نەر­لىك­تىڭ جولىن كەسۋدە قۇقىق قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە بالىق قورعاۋ ورگاندارى قىز­مەتىنىڭ ءتيىستى دارەجەدە ۇيىم­داس­تى­رىل­ماع­انىن كورسەتەدى. ويتكەنى, قىلمىستىق ورتاعا قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەرىس پيعىلدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسى بار ەكەندىگى اشىلدى. سوعان وراي كەڭەستىڭ قورى­تى­ن­دىسى بويىنشا بىرقاتار مەملەكەتتىك شە­نەۋ­نىكتەردى قىزمەتتەرىنەن بوساتۋ تۋرالى ۇس­ىنىستار قابىلداندى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.