باياۋ جارىلاتىن بومبا

شىمكەنتتىڭ ىرگەسىندە جاتقان سارى فوسفوردىڭ مول قالدىعى وسىلاي دەگىزەدى شىمكەنت قالاسىنان نەبارى بەس-التى شاقىرىم جەردە زالالى قاتەرلى سارى فوسفوردىڭ مول قورى جاتقانىن كوپشىلىك تۇيسىنە بەرمەيدى. ميلليونداعان توننا سارى فوسفور 32 گەكتار اۋماقتا سۋ استىندا جىنىن العان باقسىداي ءۇنسىز جاتىر. ازىرگە... 2001 جىلى قوڭىر كۇزدە شىمكەنتتە وتكەن وندىرىسشىلەر فورۋمىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, كەشەگى كسرو-ءنىڭ قۇرمەتتى حيميگى, وسى سالا بويىنشا قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر بەلگىلى عالىم ءورازالى بالابەكوۆ: “مەن ەشكىمدى قورقىتقىم كەلمەيدى. بىراق, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەكولوگيالىق اپاتتىڭ بولۋى ىقتيمال قاۋپىندە تۇرمىز”, –دەگەن ەدى. ءتىسى عىلىممەن سارعايعان عالىم ايتقان فوسفور قانشالىقتى قاۋىپتى؟! امەريكا فيلمدەرىن ساراپتاپ وتىرساڭىز ۆەتنامداعى قانقۇيلى سوعىستار ءجيى كور­سەتىلەدى. بۇل – ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋىر ءىزى قالعان سوعىستاردىڭ ءبىرى. الىپ امەريكا كىشكەنتاي ۆەتنامدى جەڭە الماي قويعان. جاۋجۇرەك پارتيزاندار امەريكالىقتارعا ويران سالعاننان كەيىن لىپ ەتىپ يت تۇمسىعى باتپاس ورمانعا ءسىڭىپ كەتەدى. ال, ونىڭ ىشىنە كىرىپ, ىزگە ءتۇسۋ امەريكالىقتاردىڭ دارمەن­سىز­دىگىمەن اياقتالاتىن. اقىرى, پارتيزانداردى جويۋدىڭ امالىن امەريكا عالىمدارى تاۋىپ بەردى. قۇنى جارتى ميلليارد دوللار تۇراتىن الىپ ۇشاق سارى فوسفوردان جا­سال­عان بومبانى نۋ ورمان ىشىنە تاستادى. اشىق اۋادان قۋات الىپ, لاپىلداپ جانعان سارى فوسفور   تەمپەراتۋرانى 1800-گە دەيىن كوتەر­گەن. ونى ءسوندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. مۇنداي الاپات ءورت, حيميالىق ۋلى گازدان ءتىرى ادامنىڭ قۇتىلىپ شىعۋى نەعايبىل-تىن. نۋ ورماندا ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قولىنا قارۋ العان ۆەتنامنىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرى, ولاردىڭ وتباسىلارى, ىلبىگەن قارت, ەتەگىنە سۇرىنگەن ايەل, ۇرەيى ۇشقان بالا-شاعا تىنىس الاتىن اۋانى ورتكە اينالدىرعان سارى فوسفوردان اجال تاپتى. ۆەتنام پارتي­زان­دارىنا بۇيرەگى بۇرىپ, ارا-تۇرا كومەگىن بەرىپ جۇرگەن كسرو كوسەمدەرى ءتىلىن تىستەپ قالدى. بۇل اقش-تىڭ كەڭەس وداعىنا كورسەتكەن سەسى دە بولاتىن. وسىدان كەيىن-اق كسرو كوسەمدەرى سارى فوسفور وندىرىسىنە ۇلكەن ءمان بەرە باستادى. ەكولوگيالىق اپات قاۋپى بار ءوندىرىس وشاقتارىن رەسەيدە سالۋ ارينە, كوسەمدەر ءۇشىن ءتيىمسىز. وداقتاس دەسە دە وتار ەلدەرىنە تاڭداۋ سالىنادى. سول زاۋىتتاردىڭ دەنى شىمكەنت پەن تارازعا شوعىرلاندىرىلدى. بەس زاۋىت شىمكەنتتەن بولەك تاراز, جاڭاتاس, قاراتاۋدا جۇمىسىن باستادى. 1966 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا شىمكەنتتە العاش رەت سارى فوسفور الىندى. ال, 1976 جىلى الىپ قۇرى­لىستىڭ ەكىنشى كەزەگى باستالدى. كەيىنىرەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى فوسفور ءوندىرىسىنىڭ وشاعى جۇمىسىنا كىرىستى. “فوسفور” زاۋىتىنىڭ نەگىزگى بۋىندارىندا 10 مىڭعا دەيىن ادامدار جۇمىس ىستەدى. ال, باسقا قۇرىلىمدار مەن كومەكشى شارۋاشىلىقتاردى قوسقاندا زاۋىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 20 مىڭعا دەيىن جەتەتىن. اسا ماڭىزدى ستراتە­گيالىق نىسان بولعاندىقتان, جۇمىسشى­لار ءۇش كەزەك جۇمىس جاسايتىندىعىن ەسكەرسەك, فوسفور زاۋىتى كۇندىز-ءتۇنى ءبىر تىنباي جۇمىس ىستەگەندىگىن بايقاتادى. ساراپشى مامان­داردىڭ ايتۋى بويىنشا كاسىپورىن 200 ملن. دوللار تابىسپەن جىلدى قورىتىندىلايتىن. پارتيا شەنەۋنىكتەرى بار جۇمىسىن ءبىر ساتكە جيىپ قويىپ, فوسفور زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن قىراعى باقىلاۋعا الاتىن. شىمكەنت قالاسىنىڭ ءدال تۇبىندە سارى اجالدىڭ كۇشەيىپ, كوبەيۋىنە سول پارتيا سەركەلەرىنىڭ بارىپ كەل, شاۋىپ كەل اپەرباقان ارەكەتتەرى سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى. ءبىز بۇعان وسى ماسەلەگە جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا كوز جەتكىزە تۇستىك. ماسەلەن, سارى فوسفور رۋدادان ايىرىلاتىن ءبىر پەشتىڭ استىندا ءتورت ۆاننا استاۋ بولادى. ونىڭ ەكەۋى ىستىق, ەكەۋى سۋىق. ارقايسىسىنا ەلۋ توننادان تازا ءونىم قۇيىلادى. سىناماسى 99,99 بولعان ونىمدەر جاپونيا, ەۋروپا ەلدەرىنە ساتۋعا جونەلتىلەدى دە, ال رۋدا توپىراعى ارالاسقان كىرلەۋىتتەرى فوسفور قىشقىلىن ايىرۋعا, تىڭايتقىشتار دايارلاۋ جانە كىر جۋعا ارنالعان ۇنتاقتار ايىرۋعا جۇمسالادى. زاۋىت كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس جاساپ جاتقاننان كەيىن استاۋلار تەز تولىپ قالادى. قويمالار جونەلتىلۋگە دايىن سارى فوسفورعا تولى. ال, پەشتى توقتاتساڭ ايقاي ءوز الدىنا, جاۋاپتى باسشىلاردىڭ پارتيالىق بيلەتى ستول ۇستىنە قويۋى مۇمكىن. تسەح باستىقتارى مۇندايدا قۋلىققا بارادى. بيىكتىگى ون مەتردەي قورشاۋ قازان شۇڭقىر بەتوننان قۇيىلعان. استىنا بالشىق, بەتون ۇستىنە كلەنكا توسەگەن. سۇيىقتىق اعىپ, ەكولوگيالىق قاۋىپ توندىرمەس ءۇشىن جان-جاعى بەتوندالعان قورشاۋعا استاۋداعى دايىن ءونىمدى اعىزىپ جىبەرەدى. نەگىزى, فوسفور مولاسى اپاتتىق قاۋىپ قاتەرگە, قالدىق ونىمدەرگە ارنالعان. ءبىر جۇمىس كەزەگىندە 200 مىڭ تونناعا دەيىن سارى فوسفور ايىرىلاتىندىعىن ەسەپكە الساق 32 گەكتار القاپتاعى فوسفور مولاسىندا قانشا ءونىم جاتقاندىعىن شامالاعانمەن, ناقتى ەسەبىن ەشكىم بىلمەيدى. ءبىر ەسەپتە سىناماسى 70 پايىزعا دەيىن دەگەن دەرەكتەر ايتىلادى. سارى فوسفور سۋ نەمەس كەروسين استىندا جاتپاسا اۋادا تەز تۇتانادى. ال, جانعان جاعدايدا ونى ءوشىرۋ وتە قيىن. سۋدىڭ بۋلانۋى ارقاسىندا كەيدە اۋاعا حيميالىق ءتۇتىن شىعاتىن ۋاقىتتارى بولادى. ءتۇتىنىن جۇتقان ادامنىڭ اعزاسى ءب ۇلىنىپ, بۇيرەگى ىستەن شىعادى. كەڭەس وداعى كەزىندە بۇل دەرەكتەر بارىنشا بۇركەمەلەنەتىن. “قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە حيميا ونەركاسىبىن جوبالاۋ ينستيتۋتى” جشس (قازنيحيمپروەكت) ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆ.كارپەنكو وسىعان بايلانىستى مىنا دەرەكتەردى حابارلاعان. ۆىپولنەننايا وتسەنكا سوستويانيا فوسفور­سودەرجاششيح وتحودوۆ ۆ شلامونا­كوپيتەلياح پوزۆولياەت سدەلات سلەدۋيۋششيە ۆىۆودى: 1.ۆ شلاموناكوپيتەليا, كرومە رەگلامەن­تيرۋەموگو سوستاۆا شلاموۆ س سودەرجانيەم ەلەمەنتنوگو فوسفورا 0,5-5% نەودنوكراتنو سكلاديروۆاليس شلامى س سودەرجانيەم فوسفورا دو 70% 2.سكلاديروۆاننىە فوسفورسودەرجاششيە شلامى, پو سودەرجانيۋ ەلەمەنتنوگو فوسفورا وتليچايۋتسيا كاك پو مەستۋ راسپولوجەنيا, تاك ي پو يا زالەگانيا. پو سوستويانيۋ نا اپرەل 2004 گودا ۆ شلاموناكوپيتەلياح فاكتيچەسكي ناكوپلەنو 359,0 تىس.م3 فوسفورسودەرجاششەگو شلاما, چتو سوستاۆلياەت پريمەرنو 532,5 تىس.ت., يز كوتورىح: شلاموناكوپيتەل  №1-8,0 تىس.م3/11,9 تىس.ت. شلاموناكوپيتەل  №2-12.0 تىس.م3/17,8 تىس.ت. شلاموناكوپيتەل  №3-24,0 تىس.م3/35,6 تىس.ت. شلاموناكوپيتەل  №4-90,0 تىس.م3/133,5 تىس.ت. شلاموناكوپيتەل  №5-35,0 تىس.م3/51,9 تىس.ت. شلاموناكوپيتەل  №6-190,0 تىس.م3/281,8 تىس.ت. توقسانىنشى جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنەن ءال كەتىپ, تامىرى ءشىرىپ قۇلاعاندا فوسفور زاۋىتىنىڭ باسىنا دا الاعاي دا بۇلاعاي زامان تۋعان. نارىق زاڭ­د­ى­لىعى دەگەندى ەشكىم بىلمەيدى, بۇرىنعى بايلانىستار ۇزىلگەن. 1995 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك جونىندەگى كوميتەتىمەن كەلىسىم-شارت جاساسۋ ارقاسىندا “دونەكس ينتەرپرايزەس” فيرماسى قابىلداپ العان ەدى. ەكى جىل ىشىندە فيرما جالاقىعا, كرەديتورلىققا, تاعى باسقا قارىزداردىڭ ورنىن جاپتى. الايدا, “كوگىلدىر وتىن” مەن ەنەرگيانىڭ تۇراقسىزدىعى تەحنولوگيالىق پروتسەستەردىڭ باياۋلاۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان. ءبىر جىلدا 11 ملن. دوللار شىعىن شەككەن “دونەكس” 1997 جىلى فوسفور زاۋىتىن تاستاپ شىقتى. ودان كەيىن بىلەگىن سىبانىپ كەلگەن “قازماركەتينگ” فيرماسىنىڭ كۇشى ءبىر ايعا عانا جەتكەن. 1997 جىلى ۇكىمەت فوسفور ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋعا جاعداي جاساۋ مەن قارجىلىق جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا قاۋلى قابىلداپ, “قازفوسفور” بىرلەستىگىن قۇرادى. تارازدىڭ بىرنەشە حيميالىق كاسىپورىن­دارىنىڭ باسىن قوسقان بىرلەستىك قۇرامىنا شىمكەنتتىك “فوسفور” اق-تا كىرۋى كەرەك بولاتىن. الايدا, “قازفوسفوردىڭ” شىم­كەنتتەگى زاۋىتتى اياعىنان تۇرعىزۋعا قارجىلىق مۇمكىندىگى كوتەرمەگەن. 1998 جىلى فوسفور ءوندىرىسى “وڭتۇستىك” ااق قاراۋىنا بەرىلدى. ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا جۇمىستارىن ناقتىلاپ, جۇمىس­شىلارعا قارىزىنىڭ ءبىر بولىگىن جاپقان “وڭتۇستىك” تە جۇمىستى ءارى قاراي اكەتە المادى. سەبەپ – قارجى تاپشىلىعى. مامىر ايىندا زاۋىت جۇمىسشىلارى وبلىستىق اكىمدىككە جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ جونىندە ارنايى حات جازىپ, جاعدايدى بايانداعان. “وڭتۇستىك” جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىنا قارىز 500 ملن. تەڭگەنىڭ 60 ملن.-ىن عانا تولەي العان. سوعان قاراماستان, فوسفوردى ەل اۋماعىنان تىس جەرلەرگە ساتىپ, پايدا تاپتى. ونىسىن كاسىپورىندى وڭالتۋ جانە جۇمىسشىلار قارىزىن وتەۋگە جۇمساۋ ورنىنا ءوز ماقساتتارىنا جۇمسادى دەلىنەدى. مۇنىڭ اقىرى ەرەۋىلگە ۇلاسا جازداپ, 1998 جىلدىڭ تامىزىندا وتكەن اكتسيونەرلەر وتىرىسىندا “وڭتۇستىكپەن” كەلىسىم-شارت ۇزىلگەن. جولى بولماعان كاسىپورىن اشىق تەندەرگە قويىلدى. ءۇش ۇمىتكەردىڭ قاتارىندا “وڭتۇستىك” ااق-دا بولدى. سوعان قاراعاندا قارىزدى وتەۋگە اسىقپاعانىمەن, ۇلكەن فوسفور قورى بار زاۋىتتا اقشاعا اينالدىرۋعا بولاتىن جاعداياتتاردىڭ بولعانى عوي. تەندەردە “تەكستيمە ەكسپورت يمپورت گمبح” توبى اتىنان تۇسكەن نەمىس كومپانياسى “فيشەر ي ليمبەرگەر” فيرماسى ۇتىپ الادى.نەمىستەر “شىمكەنتفوسفور” جاق باقىلاۋ اكتسياسىن 2 ملرد. تەڭگەگە باعالاپ, جىل اياعىنا دەيىن بارلىق قارىزداردىڭ ورنىن جاۋىپ, 30 ملن. دوللارعا كاسىپورىندى قوسۋعا نيەتتەنەدى. الايدا, نەمىستەردىڭ ابجىلدىگى بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ توبىنا ۇناي بەرمەيدى. جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنان جاسالعان قارسىلىقتىڭ ءتۇبى قىلمىستىق ەلەمەنتتەردىڭ ارەكەتتەرىنە ۇلاسقان سىڭايى بار. بۇل جىلدار قاراقشىلىق شابۋىلدىڭ, رەكەتتىڭ كۇشەيىپ تۇرعان شاعى. نەمىس ماماندارى ورنالاسقان قوناقۇيگە جانالعىش جىگىتتەر كەلىپ, شەكارادان كەتۋگە مەرزىم بەرگەن. ارينە, بىرەۋلەردىڭ جۇمسا­ۋىمەن. از ۋاقىتتان سوڭ “فيشەردىڭ” باسشى­لىعىنان زاۋىتقا فاكس كەلەدى. وندا كومپانيا باسشىلىعى ينۆەستور بولا المايتىندىعىنىڭ سەبەبىن فيرما قىزمەتكەرلەرىنە جاسالعان مورالدىق جانە فيزيكالىق قورقىتۋلاردىڭ سەبەبىمەن بايلانىستىرادى. وسىلايشا دايىن ينۆەستوردان ايىرىلعان زاۋىت تەندەردە ەكىنشى ورىندا بولعان “وڭتۇستىك” ااق ەنشىسىنە قايتادان وتەدى. ءبىر قىزىعى, “فيشەرگە” 2 ملرد. تەڭگەگە باعالانعان زاۋىت “وڭتۇستىكتىڭ” ۋىسىنا 700 ملن. تەڭگە تۇسەدى. بىراق, “وڭتۇستىك” ۋادە ەتكەن قارجىسىن تابا الماعان. وسىدان كەيىن “فوسفور” اق بانكروت دەپ تانىلدى. بانكروت دەپ تانىلعاننان كەيىن بەلگىلى ەمەس پە, زاۋىت مۇلكى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ءتىپتى, بۇل جاعدايدى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا تىركەسە دە بولاتىنداي. ويتكەنى, اينالدىرعان ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە الەمدەگى ەڭ ۇلكەن فوسفور زاۋىتى ۇرلانىپ ءبىتتى. بۇگىندە زاۋىت ورنىندا شاعىن كاسىپ­ورىندار ءوز الىنشە جۇمىس جاساپ جاتىر. جالاقىلارىن الا الماي, فوسفور زاردابىنان دەنساۋلىعىنان ايىرىلعان, زاۋىتتىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىتىن ۇزگەن مىقتى مامانداردىڭ كوپشىلىگى وزگە رەسپۋبليكالارعا كوشىپ كەتتى. سارى فوسفوردى زالالسىزداندىرۋعا, وندەۋگە ينۆەستورلاردى دا تابۋعا بولادى ەكەن, نارىققا كىرۋگە ىنتالىلار بار. الايدا, 1990 جىلداردان باستاپ, بۇرىنعى زاۋىت باي­لىعىنىڭ, رۋدا, فوسفور قالدىقتارىنىڭ يەسى زاڭ جۇيەسىندە مەملەكەت مەنشىگىنە وتكەن­دىكتەن, ويداعى شارۋانى ىسكە اسىرا الماي كەلەدى. 2004 جىلى كەنتاۋداعى ءوندىرىس ورىندارىن ارالاعاندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى كارىم ءماسىموۆ فوسفور زاۋىتىنىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, مەملەكەتتىك تۇرعىدا كومەك بولاتىندىعىن قاۋلىمەن بەكىتتىرىپ ەدى. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ءوزى كوتەرگەن ماسەلەگە ازىرگە قايتا اينالىپ سوقپاي ءجۇر. بۇگىندە وبلىس اكىمىنىڭ ۇيعارىمىمەن بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ اۋماعى كاسىپكەرلەردىڭ ءوندىرىس ورىندارىنىڭ وشاعىنا اينالعان. ينفراقۇرىلىم ساقتالعان. وندىرىسكە قاجەتتى جاعداي تۋعى­زىلعان. الايدا, وسى ايماقتا ءبىر رەت ءورت بولعاندا كاسىپكەرلەر جاندارىن قويارعا جەر تاپپاي كەتتى. ۋلى اق ءتۇتىن اجال ەكەنىن ەستى جان تۇسىنەدى. بۇل ماڭايدان ەكى وزەن وتەدى. بادام جانە سايرام سۋ. فوسفور زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا حيميالىق ەرتىندىلەر سۋعا ارالاسىپ كەتىپ, تالاي ءىرى قارالاردىڭ ءتىسى سوياۋداي بولىپ ءوسىپ, مال بولۋدان قالعانى تالاي رەت باسپاسوزدە جازىلعان بولاتىن. قازىر دە باقىلاۋ از. ونىڭ ۇستىنە توعىس سۋ قويماسى جەكەنىڭ قولىندا. سارى فوسفور جاتقان اۋماقتاعى سۋ كەلەتىن قۇبىردى كەسىپ السا, ياكي سۋدى از بەرسە اۋامەن توتىققان فوسفور عالامات ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراتادى. شىمكەنت قالاسىنىڭ وزىندە ميلليونعا تارتا ادام بار. وعان جاپسارلاس جاتقان سايرام, تولەبي, تۇلكىباس اۋداندارىن قوسىڭىز. بۇل ماسەلەنى اكىمدەردىڭ ءبارى بىلەدى. مينيسترلىكتەر دە حاباردار. بىراق, ەشقايسىدا موينىنا جاۋاپكەرشىلىكتى العىسى كەلمەيدى. ۋاقىتىندا وبلىستى باسقارعان سەناتور بولات جىلقىشيەۆ ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە اتسالىسىپ ءجۇر. قازىر شىمكەنت پەن جامبىلداعى زاۋىتتار ايماعىندا ارقايسىندا 1 ملن. توننادان سارى فوسفور قالدىعى جاتىر. شالا ايىرىلعان, زالالى اۋىر 10 تونناداي فوسفور قالدىعىن قوسساڭىز 12 توننا بولاتىن سارى اجال ادام ۇرەيىن ۇشىرادى. پروبلەما ورتاق. بۇل ماسەلەگە ەرتە دەپ قاراي بەرۋگە بولمايدى. ۇكىمەت شەشىم قابىلداپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى ارقىلى تەندەر وتكىزىپ, ينۆەستور كىرگىزبەسە سارى فوسفوردىڭ زالالى اتوم بومباسىمەن پارا-پار اپات اكەلۋى مۇمكىن. 2008 جىلى جامبىل وبلىسى اسا ستانساسىنان سارى فوسفور تولتىرىلعان 15 تسيستەرناسى بار پويىز بىرنەشە مىڭداعان شاقىرىمداردى باسىپ ەۋروپاعا بەت العاندا, ۋكراينانىڭ لۆوۆ وبلىسى اۋماعىندا اپاتقا ۇشىراعانى بەلگىلى. “قازفوسفاتتىڭ” 15 تسيستەرناسىنىڭ التاۋى رەلستەن شىعىپ كەتىپ, ءورت شىققان. ۋكراينا مەملەكەتى ۇلكەن كۇش شىعارىپ, ءورتتى اۋىزدىقتاعانىمەن اۋادا سارى بۇلتتار پايدا بولىپ ۇلگەرگەن ەدى. ونىڭ سوڭى جۇزدەگەن ادامداردىڭ جاپپاي ۋلانىپ, اۋرۋحانالارعا تۇسۋىنە ۇلاستى. اپاتتىڭ سەبەبىن انىقتاۋ, اۋرۋلارعا جاردەم بەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. سول كەزدە وسى ماسەلەنى قازىپ, زەرتتەپ جازعان ۋكراينالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ اۋزىنان “بۇل - ەكىنشى چەرنوبىل” دەگەن سوزدەر دە شىعىپ قالدى. كەيىنىرەكتە, اپات ۇرەيلەندىرگەن رەسەي, بەلورۋسسيا مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ سارى فوسفورىنىڭ ءوز ەلى اۋماعىنان وتۋىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, تاسىمالداۋدىڭ ءتۇرلى امالدارى, جولدارى قاراستىرىلعاندىعى بەلگىلى. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ وسىنداي اپاتتاردان ساباق المايتىندىعى كورىنىپ قالا بەرەدى. قازاقتىڭ جەرى قىپ-قىزىل اقشا بولىپ تۇرعاندا, كوزى قارايعان اكىمدەر, جەر بولىمدەرى شىمكەنتتەگى تروتۋارلاردىڭ ۇستىنە دەيىن ساتىپ ۇلگەرگەن ەدى. قىزدى-قىزدىمەن توقتاي الماعان قالا اكىمى سارى فوسفور تۇنشىق­تىرىلعان التى مولا بار جەردى “قاينار” جشس-ىنە ساتىپ جىبەرگەن. التى فوسفور قالدىعىن جيناۋ قويماسىنىڭ كولەمى 530 مىڭ توننا. ايتسە دە ايگىلى “كاۆكاز تۇتقىنى” كينوكومەدياسىنداعى كەيىپكەردىڭ اۋزىنان شىققان “دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءادىل, ەڭ گۋمانيستىك سوت” وكىلدەرى وسىنى نانتەپكى قىلىپ ءجۇر. بىرەۋى زاڭ بىتكەننىڭ ءبارىن بەلدەن باسىپ, قالتالى كاسىپكەردىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرسە, ەكىنشى سۋديا فوسفور قالدىعىنىڭ جەكە قولعا ءوتۋى زاڭسىز, نەگىزگى يەسى – مەملەكەت ەكەندىگىن ايتىپ شەشىم شىعاردى. باس يە بولماعاننان كەيىن ءبىزدىڭ ءادىل سۋديالارىمىز سارى اجالمەن وسىلايشا ويناپ ءجۇر. سوندا ويىندى وسىلدىراتىن اپات كۇتۋ كەرەك پە؟! عايىپتان تايىپ قازان شۇڭقىرداعى فوسفور قالدىقتارى ىرگەدە اعىپ جاتقان بادام وزەنىنە قۇيىلسا ادام ءۇشىن دە, مال ءۇشىن دە ورنى تولماس اپات ورىن الادى. فوسفور زاۋىتىنىڭ ىرگەلەس جەرىنەن ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن “وڭتۇستىك” ەركىن ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. ماقتا كلاستەرىن دامىتۋ ءۇشىن قۇرىلعان ۇلكەن ءوندىرىس ورنىندا جەڭىل ونەركاسىپتى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىكتەر بار. الۋان سالىقتاردان بوساتىلعان ايماققا شەتەل ينۆەستورلارى كەلىپ جاتىر. شەتەلدە زاڭدىلىق قاتتى ساقتالادى, بىزدەگىدەي ءبىرىن-ءبىرى تەرىسكە شىعاراتىنداي بوس­بەلبەۋ ەمەس. سارى فوسفوردان كۇمان شىق­قان جاعدايدا, وسى ينۆەستورلاردى ارقانعا باي­لاپ تۇرعىزا المايسىڭ. مەملەكەت بەدەلىنە سىن. وسىنىڭ ءبارىن كىم ەكشەپ, جونسىزدىكتەردى كىم قالپىنا كەلتىرەدى؟ وڭتۇستىكتىڭ ءۇش سوڭعى اكىمى بولات جىلقىشيەۆ, ومىرزاق شوكەەۆ جانە نۇرعالي ءاشىموۆ مىرزالاردىڭ ءدال قازىرگى قىزمەت قۇزىرلارىنا وسى تۇيتكىلدەردى تارقاتۋ كىرەدى. ال, ولار نەگە ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ ءۇنسىز؟! وڭتۇستىك – اگرارلى وبلىس. ەگىستىككە, باۋ-باقشاعا قاجەتتى تىڭايتقىشتى قىمبات باعامەن وزبەكستاننان تاسىمالدايدى. ال, وڭتۇسىككە عانا ەمەس قازاقستانعا تولىق جەتەتىن فوسفور تىڭايتقىشىن, تاعى باسقا كەرەكتەردى وسى زاۋىتتان ارزان باعاعا دايىنداپ الۋعا بولار ەدى. فوسفور قورىنىڭ مول قازىناسى وزىمىزدە وتىرىپ, سىرتتان فوسفور تىڭايتقىشتارىن تاسىمالداي­تىنىمىز قانداي قيسىنعا سيادى؟ ماسەلەن, جىلدا ماقتا ەككەندىكتەن ماقتاارالدىڭ جەرى توزدى, كۇلگە اينالۋ قاۋپى بار. ءمىرزاشول دىم تاتىرماس شولگە اينالۋى مۇمكىن. ەل اعالارى وسىنى دا قاپەرىنە الۋ كەرەك قوي. “جەردەن پايدا تابۋ ءۇشىن ونىڭ بويىنداعى جوعىن بەرۋ كەرەك” دەيدى ەكەن قىتاي دانالىعى. ءدال قازىر قازاقستان جەرلەرى فوسفور تىڭايتقىشىنا زار بولىپ, ەرنى كەزەرىپ ءتىلىم-ءتىلىمى شىعىپ جاتىر. بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنىندا, وندىرىستەر شوعىرلانعان جەردە سارى فوسفور اتتى بومبا جاتقانىن ايتتىق. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, ول اۋامەن توتىقسا قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكولوگيالىق اپات ورىن الادى. ال, قاۋىپتىڭ الدىن الۋ جايباراقاتتىقتى كوتەرمەيدى. ينۆەستورلار بار, ارناۋلى ماماندار بار, سارى فوسفوردى زالالسىزداندىرۋدان مەم­لەكەتكە تۇسەتىن قىرۋار پايداسى جانە بار. ەندىگى كەشەۋلەتۋدىڭ باعاسى اسا قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.