ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا 4-5-6 ناۋرىزدا ورىس دراماتۋرگى ۆالەنتين ەجوۆتىڭ «بۇلبۇلدار ءتۇنى» شىعارماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, تەاتر جانە كينو رەجيسسەرى تالعات تەمەنوۆ ساحنالاعان «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار» اتتى ليريكالىق درامانىڭ پرەمەراسى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. تومەندە رەجيسسەردىڭ وسى تۋرالى جانە مۇنان دا باسقا الداعى شىعارماشىلىق جوسپارلارى باياندالعان سۇحباتتى ۇسىنىپ وتىرمىز.
– تالعات دوسىمعالي ۇلى, ەلوردا تەاترىندا العاش رەت قويىپ وتىرعان مىنا سپەكتاكلىڭىزدىڭ «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار» دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى ساعىنىش سازىنداي كىسىنىڭ جۇرەگىن ەرەكشە اسەرگە بولەپ كەتەدى ەكەن... وسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– بىلتىر كۇزدەن بەرى ەلوردا تەاترىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. وسى ارالىقتا اقتاۋ قالاسىندا ءوتكەن قازاقستان, رەسەي, باشقۇرتستان, تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان تەاترلارى قاتىسقان حالىقارالىق تەاترلار فەستيۆالىندە ءادىل قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولدىم. سول جولى جاستار تەاترىنىڭ «رەۆيزورى», ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى تەاتردىڭ «جالىن جۇتقان جاننا د ارك» سپەكتاكلدەرى باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. ىلە-شالا قازاقستاننىڭ اتىنان ماسكەۋدە وتكەن ۇلكەن حالىقارالىق فەستيۆالعا قاتىسۋعا تۋرا كەلدى. مۇنان كەيىن ءوزىمنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىم جالعاسىپ, شىعارماشىلىققا قولىم ەندى عانا ءتيىپ جاتقان جايى بار. بۇل مەنىڭ وسى تەاترداعى العاشقى دۇنيەم. بىراق مۇنداعى نەگىزگى وينايتىن اكتەر قۇرامىن, تۇگەل بولماسا دا كوپشىلىگىن وتە جاقسى بىلەمىن. ءبىرازى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارعان جىلدارىمدا وزىمنەن ءدارىس العان شاكىرتتەرىم. ال وسىعان دەيىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىن باسقاردىم. سوندىقتان قازىرگى قازاق ساحناسىنداعى كىمنىڭ قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلگەنى, قاي بيىككە شىققاندىعى, قانداي سپەكتاكلدەر قويىلىپ جاتقانى ماعان قۇپيا جاعداي ەمەس. مەن ءۇشىن بۇل تەاتر بوتەن دەپ ايتا المايمىن, ال بىراق مىنا سپەكتاكل وسىنداعى العاشقى تۋىندىم.
– ەستۋىمىزشە, بۇل سپەكتاكل بۇرىن دا قويىلعان كورىنەدى. مۇنى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا جاڭعىرتىپ قايتا ساحنالاۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تەاتر زەرتتەۋشى عالىم اعامىز اشىربەك سىعاي تارجىمالاعان «بۇلبۇلدار ءتۇنىن» مۇنان بۇرىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا ساحنالادىم. بىراق مۇنداعى كوپ دۇنيەنى وزگەرتۋىمە تۋرا كەلدى. مىنا جوبا العاشقى نۇسقادان مۇلدە بولەك دەپ ايتۋىما بولادى. مىسالى, باستى كەيىپكەر پەتر ءبوروديندى مەن پەرنەبەك بورانباەۆ دەپ, قازاق جاۋىنگەرى رەتىندە الۋدى ءجون سانادىم. ونىڭ ۇستىنە مۇنداعى ءتۇيىندى تۋعان جەرگە دەگەن الابوتەن ساعىنىش پەن اڭساۋ سارىنى جەڭىپ شىعادى. نەگىزگى كەيىپكەرىم – قاراعاندىنىڭ قارقارالى ءوڭىرىنىڭ جىگىتى. شايتانكولىمدى ساعىندىم دەيدى ول, قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ بەبەۋلەگەن قوڭىر ءۇنى كەرەمەت ءبىر ادامعا شەكسىز كۇش سىيلايدى. ويتكەنى, تاريحتان ەرلىك ونەگەسى وشپەستەي قانشاما اپا-اعالارىمىزدى بىلەمىز. بىلايشا ايتقاندا, بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ وتىرعاندىق ەمەس. باستى كەيىپكەر – قازاق. وسى ورايدا ادامزاتقا ورتاق قاسيەت – ماحاببات پەن جاۋىزدىق, ادامگەرشىلىك پەن سىيلاستىق, وشپەندىلىك پەن سۇيىسپەنشىلىك, ساعىنىش پەن مەيىرىمدىلىك ارپالىسى جىرلانادى. قويىلىمداعى باستى كەيىپكەر پەرنەبەك بورانباەۆتى وتاندىق كينو ونەرىندە بىرنەشە باستى رولدەردى سومداپ جۇرگەن جاس اكتەر – ءابىلمانسۇر سەرىكوۆ بەينەلەسە, نەمىس قىزى ينگانىڭ بەينەسىن سومداۋدا اقمارال تاناباەۆا جاس تا بولسا ءوزىن تاماشا قىرىنان تانىتا الدى. سونداي-اق, بۇل سپەكتاكل ارقىلى كورەرمەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ت.مەيراموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى ا.وماروۆ, ن.وتەۋىلوۆ, «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى س.قاشقاباەۆ, ق.قىستىقباەۆ سياقتى سۇيىكتى اكتەرلەرىنىڭ ونەرىمەن قاۋىشادى.
مەنىڭ ءوز اكەم دە سوعىسقا قاتىسقان ادام. ۆولوكولام تاسجولى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر شەكسىز كوپ, مىنە, سونىڭ كۇردەلى سوقپاعىندا ءوز اكەمنىڭ ءىزىنىڭ سايراپ جاتۋى مەنى بۇل تاقىرىپقا جەتەلەگەن سەبەپتىڭ ءبىرى. ول كىسى مايداننان مۇگەدەك بولىپ ورالدى. لاعىنەت اتقىر سوعىستان قاسىرەت شەكپەگەن بىردە-ءبىر قازاق شاڭىراعى جوق دەسەك, سول ەرلىكتىڭ ورەندەرىنە, ءبىزدىڭ الاڭسىز بولاشاعىمىز ءۇشىن كۇرەسكەن اپالارىمىز بەن اكەلەرىمىزگە مىنا سپەكتاكل ارقىلى ەسكەرتكىش ورناتىپ, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتكىم كەلدى.
– كوپتەگەن تاريحي تۋىندىلاردى ساحنالاۋدا رەجيسسەر مىندەتتى تۇردە سول وقيعانى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن ارنايى ماماندار مەن كەڭەسشىلەردىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ, كوپ ماعلۇماتقا قانىعۋىنا تۋرا كەلەدى. وسى سپەكتاكلدە كىمدەردىڭ كومەگىنە جۇگىندىڭىزدەر؟
– ارينە, ءبىر جاعىنان قورعانىس ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ءوزى ۇلكەن كومەك بەرىپ جاتىر. فويەدەن باستاپ, اسكەري تورلار, بوساعان سناريادتاردىڭ جاشىگى, ەتىكتەر, كيىمدەر, ت.ب. جاعىنان قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تيگىزگەن قولعابىسى وتە-موتە شەكسىز. ونىڭ ۇستىنە مينيسترلىكتىڭ ۇسىنۋى بويىنشا باۋىرجان ەسىمدى اسكەري ازامات ساربازداردىڭ ساپتا قالاي ءجۇرۋ, كومانديردىڭ الدىندا ءوزىن قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىن, اسكەري بۇيرىقتار مەن ءتارتىپتىڭ قالاي ورىندالاتىنىن كورسەتۋدە. اكتەرلەرىمىز سونىڭ ءبارىن لەزدە قاعىپ الىپ, قازىر ءبارى ويداعىداي جەمىسىن بەرگەن سياقتى.
– قاتىسۋشى ارتىستەردىڭ سانىن سپەكتاكلدىڭ ءساتتى ءبىر شىققان جەرلەرىمەن ساباقتاستىرۋعا بولا ما؟ وعان قانشا ادام قامتىلدى؟
– باس-اياعى 35-40 اكتەر قاتىستى. ەندى بۇل سپەكتاكلگە كورەرمەننىڭ اعىلىپ كەلەرىنە كۇمانىم جوق. ءتىپتى, بيلەت تاپپاي سارسىلعان جۇرتتى كوزىڭىز شالىپ قالسا, تاڭعالماڭىز. سپەكتاكلگە بيلەت تابىلماۋ اكتەر مەن رەجيسسەر ارمانىنىڭ 100 پايىزعا ورىندالعانىن كورسەتەدى.
– سوعىس تاقىرىبى دەگەنىمىزبەن دە, وسى قويىلىمدا الدىڭعى قاتارعا نەنى, قانداي يدەيانى الىپ شىققىڭىز كەلدى؟
– حح عاسىرداعى ەڭ زۇلمات سوعىستا ميلليونداعان ادامنىڭ كوزى جويىلدى. سوعىس – قايعى-قاسىرەت, بىراق ادام بالاسىنىڭ سوناۋ اداماتا حاۋانادان جارالعالى بەرگى تاريحىنداعى نەگىزگى دۇنيە, بۇل – ماحاببات تاقىرىبى. بۇل جەردە ەكى الەمنىڭ جۇرەگى تابىسادى. ءبىرى نەمىس قىزى دا, ال ەكىنشىسى – كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتى, قازاق جىگىتى. ەكى ءتۇرلى فيلوسوفيا. سوتسياليزم مەن كاپيتاليزمنىڭ قاقتىعىسىنا قاراماستان, قويىلىمداعى «ماحابباتتا شەكارا بولمايدى» دەگەن قاعيدا وي تۇبىنە جۇرتتى تارتىپ الىپ كەتەدى. جەر بەتىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە ادامدار بىردەي قۋانادى, بىردەي قايعىرادى, بىردەي مۇڭايادى, بىردەي عاشىقتىق عالاماتى مەن عاداۋاتىن سەزەدى, بىردەي جىلايدى, بىردەي كۇلەدى. مىسالى, ءولىم مەن ءومىر الما-كەزەك اۋىسىپ جاتقان الاپات سوعىستىڭ ىشىندە قاردىڭ ىشىنەن ءوسىپ شىققان ۇلپىلدەك گۇلدەي بولىپ كورىنەدى. ويتكەنى, ماحاببات بار جەردە, ءومىر بار. ال ءومىر بار جەردە تىرشىلىك, ەرتەڭگە دەگەن سەنىم نىعايادى. سوندىقتان جەر بەتىن قانشا جەردەن سوعىس ءورتى جايپاسىن, بىراق اللانىڭ ادامعا سىيلاعان ەڭ قىمبات دۇنيەسى – ماحاببات جوعالىپ, ءبىرجولا جويىلىپ كەتپەيدى. سول ءۇشىن مەن ماحاببات ماڭگىلىك دەگەندى وسى سپەكتاكلدىڭ باستى ارقاۋىنا اينالدىرعىم كەلدى. ادامگەرشىلىك پەن ادامي قۇندىلىقتاردى العا وزدىردىم. تىلەكتەس مەيراموۆ سومداعان پولكوۆنيكتىڭ بەينەسى وسى رەتتە بۇگىنگى ادامدارعا ءتۇرلى وي سالىپ وتەدى. ءوزىنىڭ ساربازىنىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىنا الاڭداعان ونىڭ ءوز باسىن ولىمگە تىگۋى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءمارت ازاماتقا عانا ءتان مىنەز. ال ادامگەرشىلىك ارى تارازىعا سالىنعاندا ۇلتقا ءبولىنۋ سياقتى تۇيتكىلگە توردەن ورىن جوق. گۋمانيزم, دوستىق, باۋىرمالدىق, ادامگەرشىلىك, اق-ادال, پاكتىك دەگەنىڭىز ادامزاتتىڭ بارىنە ءتان قاسيەت. بىزدە وسى بار. ءارى قاراي قيانداتا قيسىنعا سالساق, قازاق جىگىتىن بوساتقان پولكوۆنيكتىڭ ءوزى سىبىرگە ايدالىپ كەتەدى. ال پەرنەبەك پەن نەمىس قىزى ينگانىڭ اراسىنداعى تازا ماحاببات ساقتالىپ قالادى.
ميۋنحەندە ءبىر قازاق كىسىنىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعانىمداعى ويلارىم ماعان مازا بەرمەيدى. 90-شى جىلدار ەدى. نەمىستەردىڭ تۇتقىنىنان امەريكانىڭ اسكەرلەرى كەلىپ بوساتقان الگى كىسى ەلىنە قايتۋدىڭ ورنىنا گەرمانيادا قالىپ قويادى. ءوزى مايدانعا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالىسىنان اتتانعان ەكەن. سول جاقتا نەمىس قىزىنا ۇيلەنگەن. ءۇش بالاسى بار ەكەن. بىرەۋى امەريكادا, ەكىنشىسى شۆەتسيادا. قىزى ميۋنحەندە تۇرىك ءجىگىتىنە تۇرمىسقا شىعىپتى. شىن مانىندە سول ۋاقىتتا وسىنداي سەبەپتەرمەن ەلگە ورالماي قالعان قانشاما جانداردىڭ كەيىن ەلىم دەپ جۇرەگى ەزىلمەدى دەيسىڭ.
– ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي حالىقپەن قاۋىشىپ جاتقان دۇنيەلەردى ايتپاعاندا, جالپى, نەگە وسى بىزدە ەكىنءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارنالعان سپەكتاكلدەر جوقتىڭ قاسى؟
– ءبىرىنشى سەبەبى, وسى تاقىرىپقا ارنالعان پەسالاردىڭ تاپشىلىعىنان بولسا كەرەك. س. ءجۇنىسوۆتىڭ ءبىر تۋىندىسىن بىلەمىن. وندا سوعىس كەزىندەگى بالالاردىڭ تاعدىرى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعان. سونىمەن قاتار, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءبىراز بەلگىلى شىعارمالارى بار. «ەرتە قايتقان تىرنالار», «انا – جەر-انا» سياقتى, بۇلار سوعىستىڭ لەبى بەتكە ايقىن سەزىلىپ تۇراتىن تۇشىمدى تۋىندىلار. مىسالى, باياعىدا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى» ساحنالاندى. بۇلار سوعىسقا ارنالعانمەن, ونداعى قيان-كەسكى شايقاستاردى ساحنادا بەينەلەۋ وتە قيىن, ەكىنشىدەن, ولاردى تۇگەل كورسەتۋ تاعى باستى مىندەت ەمەس. قاي جەردە قانداي دۇنيە بولسىن, بىزگە ەڭ الدىمەن كەرەگى – وي-ۇجدان تازالىعى, ادام تاعدىرى, ءومىرى, ونىڭ الەمگە دەگەن كوزقاراسى, مۇڭ-قايعىسى مەن قۋانىشى.
«قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ» دەمەكشى, مەن دە «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار» سپەكتاكلىندە باستى كەيىپكەردىڭ ادامي بولمىسىن كورسەتۋگە كوبىرەك ءمان بەردىم.
– مۇنان كەيىن تاعى قانداي الدا تۇرعان جوسپارلارىڭىز بار؟
– قۇداي قالاسا, جازدا وسى استانادا كينو تۇسىرگەلى وتىرمىن. ويتكەنى, شاكەن ايمانوۆ وتكەن عاسىردىڭ 60-شى-70-ءشى جىلدارى الماتىنىڭ ادەمى ءبىر كەزەڭدەرىن «ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» مەن «تاقيالى پەرىشتە» فيلمدەرىنە كوركەمدىك ءۇشىن پايدالانىپ, قالانىڭ سونداعى تاماشا ساۋلەتىن سانامىزعا ماڭگىلىككە شەگەلەپ كەتتى. ول قۇندىلىق ءوز الدىنا ال الماتىنىڭ سول كەزەڭى, قازىرگى قابانباي باتىر كوشەسىنىڭ بويىنداعى اباي اتىنداعى تەاتر مەن الماتى قوناقۇيىنىڭ, اباي كوشەسى بويىنداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عيماراتتارى تاسپاداعىدان تاريحقا اينالدى. بۇگىن سونى كورىپ وتىرعان ادام كەشەگى وتكەن شاقتارىن ساعىنادى, قىزىعادى. ويتكەنى, مۇنداعى ءاربىر تەرەكتىڭ تۇبىندە ولاردىڭ جاستىعى, ماحابباتى, دوستارىنىڭ ەلەسى جاتقانداي. سول سەكىلدى وسى استانانىڭ قازىرگى كۇنىن تاريحقا قالدىرا الماساق, 30-50 جىلدان كەيىن وسى بۇگىنگى قالتقىسىز قالپىن جۇرت تابا الماي قايمىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان استانانىڭ قازىرگى كەسكىن-كەلبەتىن ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن كوركەم دۇنيە ارقىلى تابىستاۋدى موينىمىزعا الىپ وتىرمىز. وسى ماقسات جۇزەگە اسسا, مەن ءوز ميسسيامدى ورىنداعان بولار ەدىم. اتى «ءبىزدىڭ قالانىڭ كىشكەنتاي حانزاداسى» دەپ اتالادى. جەتى جاسار بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋشى بالا مەن قارتتار ۇيىندە تۇرىپ جاتقان جەتپىس جاستاعى قاريا ويدا-جوقتا كەزدەسىپ قالادى. مۇندا دا سيۋجەتكە ۇلكەن ادامي قاسيەتتەر ارقاۋ بولادى. ءوزىنىڭ تۋعان بالالارى اكە-شەشەلەرىن قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ جاتقان كەزدە سول شالدىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني نەمەرەسىن تاپقانىن كورسەتەدى. بۇل – بۇگىنگى ۇلكەن الەۋمەتتىك جانايقاي, بۇگىنگى قوعامنىڭ قازىرگى اۋىر دەرتى.
– قالانىڭ ساۋلەتىن, كەلبەتىن قوعامداعى كوكەيكەستى مۇنداي ماسەلەمەن كوركەم دۇنيەدە قالاي قاتار قويىپ باياندايسىز؟
– مۇنىڭ وتە نانىمدى شىعارىنا سەنىمدىمىن. ودان كەيىنگى جوسپارلاردى ايتساق, ماسكەۋ قالاسىنا گاسترولدىك ساپارىمىز بار. تۇركياعا فەستيۆالعا بارۋىمىز كەرەك. قازان, ۋفا قالالارىنا دا سونداي ماقساتتا ساپار شەكپەكپىز. سوندىقتان الدىمىزداعى جۇمىسىمىز ۇشان-تەڭىز. ەڭ باستى شارۋا – الداعى ۋاقىتتا وسى تەاتردى ۇلكەن ءبىر عيماراتقا كوشىرسەك, كەرەمەت بولار ەدى. بۇل دا وسى قالاداعى نەگىزگى ميسسياما جاتادى. كوپپەن ىستەلەتىن جۇمىس دەگەنىمىزبەن دە, ەرتە, مە, كەش پە, كوزىم ءبىر جەتەتىن اقيقات – استاناداعى قازاق كورەرمەندەرىنە جاڭا, ۇلكەن ءبىر عيمارات سىيلاۋىمىز كەرەك.
– قازىر بۇل عيمارات قاي جەردەن بوي كوتەرەتىنىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– ءيا, ورنالاساتىن جەرى بەلگىلى. بىراق وكىنىشكە قاراي, قازىر الەمدىك دەڭگەيدە مۇنايدىڭ باعاسىنىنىڭ تومەن ءتۇسىپ كەتۋى, ەكونوميكالىق داعدارىستار وسىعان زاردابىن تيگىزىپ, قاتتى اسەر ەتىپ جاتىر. بۇل تىعىرىقتان قازاقستاننىڭ قينالماي شىعاتىنى, كوپ ۇزاماي, قۇداي قالاسا, جاڭا عيماراتقا كوشەرىمىز اسپانداعى ايداي انىق نارسە.
– قازىرگى قازاق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىنا تەز توسەلىپ كەتە الدىڭىز با؟
– بۇرىن قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جينالىس وتكىزەتىن عيماراتى بولعان مۇنىڭ ءىشى, ارينە, ونەر تالابىنا ساي ەمەس, وتە تار. سول سەبەپتى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ سانالاتىن قالاداعى قازاقتىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى تەاترى وسى بولعاندىقتان, سوعان سايكەس مۇنداعى ءبىر ءزاۋلىم عيمارات قازاق تەاترىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مىسالى, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ عيماراتى تەك قانا قازاقستاننىڭ عانا تاريحىنداعى, مادەنيەتىندەگى قۇبىلىس ەمەس, ول الەمدىك ونەر سالاسىنداعى جەتىستىك دەپ باعالانۋدا. ونەر عيماراتتارىنىڭ ىشىندەگى گيمالايىمىز, بيىك شىڭىمىز.
– قازاق دراما تەاترىن باسقا ساحنالاردان ءبولىپ تۇراتىن وزىنە ءتان ايرىقشا بەلگىلەرى بولۋى كەرەك پە؟
– «استانا وپەرانىڭ» ءبىر مەزگىلدە ساحناسىنا پالەنباي ءجۇز ادام قاتار سياتىن بولسا, دراما تەاترلارىنا 100 ادام تولىپ شىعاتىنداي اۋقىم كەرەك. ويتكەنى, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسى سونداي. قويىلاتىن شىعارمانىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى بيىك بولۋى كەرەك. بۇگىنگى ماسەلە وسىندا. قازاقستاندا اكتەرلىك تە, رەجيسسەرلىك تە كۇش-قۋات جەتكىلىكتى. بىزگە كەرەگى قازىر ۇلكەن, ادەمى ساحنا. ۋاقىت وتەدى, كەتەدى. بىراق, ۇلكەن ونەر وشاقتارى ءبىر مەملەكەتتىڭ عانا ماقتانىشى بولۋمەن شەكتەلمەيدى, ول بارشا ونەرسۇيەر جۇرتتىڭ ورتاق ءۇيى رەتىندە ساقتالىپ قالاتىن قۇندىلىق. بۇل ۇيگە قازىر جاپون دا, نەمىس تە, قىتاي دا, ءبارى قاتار كەلىپ تاماشالايدى. ورتاق ءۇي دەگەن ۇعىمدى وسىدان شىعارىپ ايتىپ وتىرمىن.
– الماتىعا سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز, ونەردەگى قولتاڭباڭىز ءوز الدىنا, ال ەندى ەلورداعا تالعات تەمەنوۆ نە الىپ كەلدى, قانداي جاڭاشىل باستامالارمەن, يدەيالارمەن كەلىپ وتىر دەيدى حالقىڭىز.
– مىسالى, تەمىرجولدىڭ ەكى رەلسى بولادى دەسەك, سول سياقتى بۇگىنگى ونەردە كينو مەن تەاتردى قاتار الىپ كەلە جاتقان جانمىن. ارينە, جيناعان تاجىريبەمىز, كاسىبي بىلىكتىلىگىمىز بەن شەبەرلىگىمىز قالىپتاسقان كەزدە كورەرمەنگە جاقسى دۇنيەلەر سىيلاۋ قاجەت. ەڭ نەگىزگىسى, بۇگىنگى كۇنگى جاستاردى تارتاتىن, ادامگەرشىلىك, تازالىق, دوستىققا ادالدىق, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كۇرەسى, ءومىر مەن وشپەندىلىكتىڭ تەكەتىرەسى سەكىلدى سان الۋان تاقىرىپقا جەكە-جەكە تۋىندىلار كەرەك. مەن وعان تولىقتاي دايىنمىن دا. ءبىر كەرەگىن الگىندە ايتىپ ءوتتىم, ول عيمارات دەسەك, ەكىنشىسى, ۋاقىتقا ىلەسە الۋ دەگەن تالاپ تاعى بار. مەن قۇرى بەكەر, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىراتىن جانداردان ەمەسپىن. استانا شىعارماشىلىق دەڭگەيى وتە بيىك سپەكتاكلدەرگە مۇقتاج, كەشىكتىرمەي سولاردى قويسام ەكەن دەگەن ارمانىم بار. استاناعا كەلگەن كورەرمەنگە قازاقستانداعى تەاتر ونەرىنىڭ وتە بيىك دەڭگەيدە ەكەنىن دالەلدەسەم بە دەيمىن.
– وسىعان قانشا ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– وعان قازىر مۇندا كۇش تە, دارىن دا, كاسىبي ماماندار دا بار. ارينە, كەزىندە ءىرى-ءىرى عۇلاما اكتەرلەر ءومىر سۇرگەن م.اۋەزوۆ تەاترى اسقاق, ءبىز ءۇشىن قىمبات كۇيىندە ساقتالىپ قالا بەرەدى. بىراق تا قازىرگى زاماننىڭ تالابى باردى قاناعات تۇتۋدى كەشپەيدى. كەشەگى ءىسىڭ بۇگىننىڭ قاجەتىن بۇتىندەي الا ما دەگەن ساۋال تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز استانامىزعا جازيرالى كەڭ دالانىڭ كىندىگى ارقانى قالاپ وتىرعاندا, مۇندا قازاقتىڭ تەك ساياسي ەليتاسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, شىعارماشىلىق توبى دا جينالۋى زاڭدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, الدىمىزدا ۇشان-تەڭىز جۇمىس اتقارۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. ونەردى بيىكتەتۋ ارقىلى استانا رۋحىن اسقاقتاتۋ ازاماتتىق پارىزىمىز. جالپى, ەلوردا يدەياسى قازىر قازاقتىڭ رۋحىنا اينالىپ كەتكەن ۇلكەن ماسەلە. تۇرا تۇرايىق, اسىقپايىق دەگەن ىلبىگەن تىرشىلىكتى ءوز باسىم ۇناتا قويمايمىن. ەۆرەي حالقى: «بۇگىنگى بىتىرەتىن جۇمىستى ەرتەڭگە قالدىرما», دەيدى ەكەن. بۇگىنگى جاس بۋىنعا كورسەتەتىن تۋىندىنى ءبىر كۇن كەشىكتىرىپ, ەرتەڭ كورسەتىپ جاتساڭ, كەشىگەسىڭ. اسىرەسە, ءار كۇندى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدى ءار كۇنى كۇتىپ كورەرمەنىمىز وتىر. تەاترعا كوبىنە 14 پەن 60 جاستىڭ اراسىنداعىلار كەلسە, ال كينو ونەرىندە نەگىزگى كورەرمەننىڭ دەنى 12 جاستان ءارى قارايعىلار. قازىر تەلەديداردى قوسىپ قالساڭىز نە كورەي, تۇرىك, بولماسا ورىس, ءۇندى فيلمدەرى قارا شەگىرتكەدەي قاپتاپ كەتتى. تەك كورسەتىلمەيتىن – قازاقتىڭ ءتول دۇنيەسى. بۇل ۇلتتىق ستراتەگياعا كەلىپ تىرەلەدى. ويتكەنى, ۇلت, مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن تەك قانا ەكونوميكامىز بەن ساياساتىمىزدى جوندەۋگە كۇش سالىپ قويماي, ەڭ الدىمەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحانياتىن, ونىڭ وي-ءورىسىن تاربيەلەپ, ءپاتريوتيزمىن وياتۋىمىز كەرەك.
– قازاق تەاترلارى رەجيسسۋراسىندا ۇلتتىق سيپاتتاعى ءداستۇرلى ۇلگىلەر كوبىرەك ساقتالعان. ال ءسىز ءوزىڭىزدى مىنا رەجيسسەرلەردىڭ قايسىسىنا جاتقىزاسىز: ەكسپەريمەنتتى ۇلگىلەرگە جاقىن, قازىرگى زامانعى تىم تاۋەكەلشىل, مودەرن باعىتىن ۇستانعان, ۇلتتىق سيپاتتاعى ءداستۇرلى ۇلگىدەگى...رەجيسسەر.
– تەك تاريحي تۋىندىلاردى عانا ساحناعا شىعارا بەرسەك, بىرجاقتى كەتىپ قالامىز. سوندىقتان تاريحي تاقىرىپ بولا ما, ميۋزيكل بولا ما, كومەديا, دراما, تراگەديا بولا ما, قاي دۇنيە بولسىن, ساحنالىق تۋىندىلاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى, كاسىبي بيىكتىلىگى باسقالارعا قاراعاندا جوعارى تۇرۋى ءتيىس. مەن نەگىزى وسى ءداستۇرلى جولدى جانىما جاقىن تۇتامىن. ونەر بىرنەشە جانرعا, مىسالى, مودەرن, كلاسسيكالىق, ەكسپەريمەنتتى دۇنيەلەر بولىپ بولىنەدى دەسەك, مەنىڭ بولمىسىم ءداستۇرلى بوياۋعا جاقىن. ويتكەنى, قازىرگى كەزەڭدە ساحنادا نەشە ءتۇرلى الاباجاق, كورەرمەننىڭ بۇگىنگى تالعامىنان شىعۋىمىز كەرەك دەگەننىڭ ءجون-جوسىعى وسىلاي بولادى ەكەن دەپ, ارقالاي ەكسپەريمەنتتەرگە اۋەس بولا بەرمەۋ كەرەك. ءوز باسىم, مىسالى, انانىڭ ءالديى, بەسىكتىڭ جىرى, اجەلەر اڭگىمەسى, ەرتەگىسى دەگەندەردى ءداستۇرلى ۇلگى دەپ سانايمىن, ال بۇگىن مودەرن كەرەك ەكەن دەپ, جاڭا تۋعان بالاعا داڭعىرلاعان باتىستىڭ داڭعازا مۋزىكاسىن قويۋ جاراسپايدى. ويتكەنى, تاربيە بەسىگى اجەنىڭ ەرتەگىسى مەن انانىڭ الديىندە ساقتالعان ءبىزدىڭ ەلدە جاس نارەستە بەسىك جىرىنىڭ تاماشا ۋىزىنا قانىپ كوز ىلەدى. ال قۇلاق تۇندىرار شاڭ-شۇڭ مۋزىكامەن جاس ءسابي تۇگىلى ۇلكەن ادامنىڭ ءوزى ۇيىقتاي المايدى. تەاتر دا وسى تۇرعىدان كەلگەندە انا ءالديىن تاڭدايدى. تەاتر ونەرى دەگەنىمىز ساحنادان ايتىلار ءسوز, يدەيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, انا ءتىلىنىڭ وشاعى, مەكتەبى. قازاق ءتىلى قۇلاققا قالاي جاعىمدى اسەر ەتەدى. مۇنداعى ءاربىر سويلەم اندەتىپ تۇرادى. قازاقتىڭ باسقا ۇلتتان ايىرماشىلىعى سوندا. ادەبي تاماشا قۇندىلىقتار قارا سوزبەن نەمەسە اق ولەڭمەن جازىلعان نوتالار وسى تەاتردا ورىندالادى. وسىعان قوسا تەاتر ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ, يدەولوگيانىڭ وتانى. كوشەگە شىعىپ ادام: «حالقىم مەنىڭ, بىرىگەيىك» دەپ جارياعا جار سالسا, بىرەۋلەر: «ءاي, مىناعان نە كورىنگەن, اقىل-ەسى دۇرىس پا؟» دەپ ادىرايا, نە بولماسا مۇسىركەپ, تۇسىنبەي قاراۋى مۇمكىن. ال ساحنادان ايتىلعان ءسوز بەن ونەردىڭ مىنبەرىنەن شىرقالعان جىردىڭ اسەرى الابوتەن. ساحنا ءسوزى قاشاندا ەلدىڭ جادىندا, بالانىڭ ەسىندە ماڭگى قالادى. سوسىن سپەكتاكلگە كىرەر الدىنداعى ءسات پەن كورىپ شىققاننان كەيىنگى كورەرمەننىڭ اسەرى ەكەۋى ەكى ءتۇرلى. كورەرمەننىڭ ساناسىندا ەرتەڭگى كۇنىنە دەگەن ءبىر ءۇمىت ساۋلەسى جىلت ەتپەسە, ول ونەر ەمەس. ساحنانىڭ مىندەتى ادامدى وزگەرتۋ, جاقسىلىققا, ادامگەرشىلىككە, دوستىققا تارتۋ, ماحابباتقا جەتەلەۋ. سوندىقتان ساحنا كيەلى ورىن سانالادى. كورەرمەننەن ءبىر ەلى بولسا دا ونىڭ تابالدىرىعى بيىك تۇرادى. مۇندا اكتەر بيىك مىنبەرگە شىعا الۋى ءتيىس. بۇل دا, قازاقشا ايتقاندا, تاربيەنىڭ ءبىر ءتۇرى. بالا شاقتا اكەلەرىمىز, اپالارىمىز ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن. بالانىڭ ساناسى سوڭعى جاعىن تىڭداۋعا قاۋقارى جەتپەي قامسىز ۇيقىعا بالبىراپ باتىپ كەتەتىن. ال تۇسىندە سول ەستىگەن شىعارماسىنداعى كەيىپكەرلەرگە ەلىكتەپ, ءوزى كەيىپكەرگە اينالاتىن. ويتكەنى, بالا سەزىمى سەنگىش, اڭعال, ال تەاتردى الساق, ول ءۇلكەندەرگە ارنالعان ەرتەگىنىڭ بەسىگى سياقتى.
– تەاتر ونەرى تاپ وسى قازىر ادامداردىڭ جانىن مازالاعان دەرتتى قاۋزاي الىپ ءجۇر دەپ ويلايسىز با؟
– بارلىق تەاتر تابا الدى دەپ ايتا المايسىڭ. ويتكەنى, قازىر بىزدە رەسپۋبليكامىزدا بارلىعى 54 تەاتر بولسا, سونىڭ ۇشتەن ەكىسى قازاق تەاترلارى بولىپ سانالادى. ال سول ونەر وشاقتارىنىڭ الدىندا ءۇش پروبلەما تۇرسا, سونىڭ ءبىرى دراماتۋرگيانىڭ تاپشىلىعى, ەكىنشىسى, وي-ءورىسى قالىپتاسقان, تالانتتى رەجيسسەرلەردىڭ ازدىعى, ءۇشىنشىسى, وبلىستىق تەاترلارعا اكىمدەر نەگىزىنەن كوبىنە ءبىر جينالىس وتكىزۋ ءۇشىن بارادى. ال ويدا-جوقتا ءبىر اكىمنىڭ سپەكتاكلدى كەلىپ كورۋى ءبىز ءۇشىن جاڭالىق. ءوز باسىم وسى 20 جىلدىڭ ىشىندە ءوز اقشاسىنا تەاترعا كەلىپ بيلەت ساتىپ الىپ جاتقان بىردە-ءبىر ءمينيستردى, نە باسشىنى كورگەن ەمەسپىن. مۇمكىن قازىر «استانا وپەرا» تەاترىنا بارۋشىلار كوپ شىعار. بىراق وندا دا كەيبىرەۋلەر ءسان ءۇشىن, ەكىنشىدەن, بىرەۋلەر كەلىنشەگىنىڭ ۇستىندەگى كويلەگىن كورسەتۋ ءۇشىن الىپ باراتىن سياقتى. بىراق شىن مانىندە ونەردىڭ ەكىنشى اتى حالىق دەسەك, سول حالىقتىڭ وكىلى اكىم-قارالارعا قاراتا ايتايىن, جاقسى سپەكتاكل كورگەننەن بۇزىلىپ كەتىپ جاتقان اكىم-قارالاردى ەستىگەن جوقپىن ءوز باسىم. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تەاتردىڭ ەسىگىن اشپايتىندار. ونى از دەسەڭىز, ءبىزدىڭ پارلامەنتتە وتىرعان دەپۋتاتتاردىڭ كەيبىرىنەن سۇراساڭ: «وسى استانادا ون جىلدان بەرى تۇرىپ جاتىرمىن» دەيدى, بىراق تەاتردىڭ قاي جەردە ەكەنىن بىلمەيدى. بۇل قازىرگى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ولار ءۇشىن ەكىنشى سورتتى ونەر بولىپ ەسەپتەلۋىندە. بۇل تەك قازاق ءتىلدى جاي قازاقتارعا عانا كەرەك دۇنيە بولىپ سانالۋىندا. باي قازاقتار باس سۇقپايدى, ول ستۋدەنتتەر, وننان-مۇننان كەلىپ قالعان جاندارعا عانا ارنالعان ورىن دەگەن جاداعاي پىكىر بار. بۇل ولاي ەمەس. مىسالى, ليتۆادا كىشكەنتاي-كىشكەنتاي تەاترلار وتە كوپ. ول تەاترلاردىڭ بيلەتتەرى الدىن الا قانشاما كۇن بۇرىن ساتىلىپ كەتەدى. ونەردىڭ جاسالۋى عيماراتتىڭ ۇلكەن, كىشىسىمەن ولشەنبەيدى. سوندىقتان مەنىڭ ويىم, ەگەر اكىمدەر تەاترعا كوڭىل اۋدارسا, قول استىنداعى قانشاما شەنەۋنىك تەاتردىڭ ەسىگىن جارىسا اشقان بولار ەدى. قازاقشا سويلەمەيمىز, دەيمىز. قازاقشا قالاي سويلەيمىز, ەگەر تەاترعا باس سۇقپاساق. انا ءتىلى تۋرالى نەشە ءتۇرلى جوسپارلار, زاڭدار قابىلدانىپ جاتىر. بىراق سولاردىڭ 90 پايىزى حالىققا جەتپەيدى. ونى جەتكىزەتىن ءبىر-اق جول بار. ول مىنا ساحنا, تەاتر ونەرى. قازاق ءتىلىنىڭ جوقتالاتىن, جىرلاناتىن بەسىگى وسى ساحنا.
– ادامي قۇندىلىقتار ازايىپ بارادى دەگەن الاڭداۋشىلىق العا وزىپ بارادى. ال تەاتر ونەرى وسىمەن قالاي كۇرەسىپ جاتىر؟
– جالپى, كەز كەلگەن دەرتتىڭ داۋاسى بولۋعا ءتيىس. باس اۋىرسا ءدارى ىشەدى, بالتىر سىزداسا بالشىققا سالادى دەمەكشى, رۋحانياتتىڭ ەمى ونەر دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, قوعام بۇگىن قانداي دەرتكە شالدىققان, قوعام, مەنىڭشە, ەگويزم, قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەپ كەتۋشىلىككە تاپ بولدى. بۇل ءبىر ادامنىڭ تراگەدياسى ەمەس, جالپى ادامزات بالاسىنىڭ ورتاق قاسىرەتى. مۇنى ەندى نەمەن ەمدەۋ كەرەك دەپ جانتالاسىپ جاتقان جانايقايلار بار. مۇنىڭ ەمى ءبىر-اق نارسە, ول رۋحنياتپەن عانا ەمدەلەدى. مىسالى, نەمىس حالقى نەمەسە جاپوندار سوعىستان كەيىن مورالدىق, ەكونوميكالىق جاعىنان ويسىراپ زارداپ شەككەندە الدىمەن رۋحى سىندى. بىراق سول كەزدە كىم كەلدى؟ مارتەبەلى ونەر كەلدى. اتىس-شابىس كوبەيىپ بارا جاتقان امەريكانىڭ رۋحىن كوتەرگەن ونەر ەدى. گولليۆۋد دۇنيەگە كەلدى. حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن ءىرى-ءىرى تۋىندىلار جاسالدى. وسى ارقىلى ەڭسەسىن كوتەرىپ, بويىن تىكتەدى. بۇل ونەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ميسسيا. رۋح دەگەن ءنارسە بۇيرىققا دا, زاڭعا دا باعىنبايدى. رۋحى مىقتى ادامنىڭ المايتىن بيىگى بولمايدى.
– ونەر سالاسىنداعى كوپتەگەن قايراتكەرلەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالدىق. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– حالىق بار جەردە تالانتتار تۋماي قويمايدى. كەشەگى قىزىل يمپەريانىڭ كەزىندە قازاقتىڭ قايراتكەرلەرى ەلدىڭ بولاشاعىن ويلادى, باسقا-باسقا, تەك ءبىر عانا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوزى ءالىپبيىمىزدى جازىپ كەتتى. ءالى كۇنگە سول ءىلىممەن سۋسىنداپ وتىرمىز. بۇگىنگى كۇنگە سونداي اقاڭ سەكىلدى پاتريوتتار كەرەك. ءالىپبي بولعاندا, وقۋلىقتىڭ ەمەس, رۋحانياتىمىزدىڭ الىپپەسىن, ارىمىزدىڭ الىپپەسىن قايتا جازىپ بەرەتىن جاندار كەرەك. ويتكەنى, ماڭگىلىك ەل دەگەن ۇلى يدەيانى ەلباسىمىز بىزگە ۇسىنىپ وتىر. ولاي بولۋ ءۇشىن ماڭگىلىك رۋحانيات, ار بولۋى كەرەك. سوندا عانا ۇلت, حالىق رەتىندە ماڭگى جاسايمىز.
«بىزدە پرەزيدەنت سايلاۋى وتكەلى جاتىر» دەگەن حاباردىڭ ءوزى تىنىشتىعى وزگەرگەن الەمدى تۇسىنىككە شاقىرعان ۇندەۋ سەكىلدى اسەر قالدىرادى. جۇمىستان قولى تيمەي جۇرگەن وتباسىلار سول كۇنى بالا-شاعاسىمەن, جارىمەن جاراسىپ, سايلاۋعا بارا جاتادى. وسى جاعىنان قازاقستان مەرەكەلى تىرلىكتى دارىپتەپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلەسى جىلى بولۋعا ءتيىس سايلاۋدى بيىلعا جىلجىتۋى وتە قۇپتارلىق شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل كوپكە ۇلگى بولاتىن ساياسي وقيعا ءارى اۋىزبىرلىكتىڭ بەلگىسى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
