«ءبىز ۇلتتىق ءداستۇردى ءپىر تۇتقان وتباسىمىز»

– دەيدى ونەگەلى شاڭىراقتىڭ وتاناسى الما نۇرمانوۆا الما سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ اياعىندا قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحانا ءىسى فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن, ءوزى تۋىپ وسكەن امانكەلدى اۋدانىنا كەلدى. وسى اۋداندا ماماندىعىمەن ەڭبەك جولىن باستادى. سۇگىربايدى كەزدەستىرىپ, ەكى جاس شاڭىراق كوتەرگەن. ول كەلىن بولىپ تۇسكەن نۇرمانوۆتار وتباسى حالقىمىزدىڭ ادەبيەتىنە «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىمەن تاماشا ۇلەس قوسقان اقان نۇرمانوۆتاي جازۋشىنى بەرگەن تەكتى اۋلەت ەكەن. سۇگىربايدىڭ دا, المانىڭ دا اتا-اناسى سىيلاستىعى جاراس­قان قۇدالار بولدى. قايماعى بۇزىل­ماعان قازاقى سالت-ءداستۇر­دىڭ ورتاسىندا وسكەن الما مەن سۇگىربايدىڭ جاس وتباسىندا دا حالىقتىق تاربيەنىڭ شۋاعى ۇزىلمەگەن ەدى. ولار ۇيلەنگەن سوڭ سۇگىربايدىڭ اتا-اناسىمەن بىرگە تۇردى. ۇلكەندى سىيلاۋ, قايىن اتانىڭ الدىنان كەسىپ وتپەۋ, ەنەنىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ وتىرۋ سەكىلدى قانعا سىڭگەن تاربيە نۇرمانوۆتار وتباسى بەرەكەسىنىڭ تۇما بۇلاعىنداي بولىپ كەلەدى. – ءبىزدىڭ بالالارىمىز, اسىرەسە, ۇلكەندەرى بالاباقشاعا بارعان جوق. ۇيدە اتاسى مەن اجەسىنىڭ باۋى­رىندا ءوستى. جارىقتىقتاردىڭ بالاعا بەرگەن تاربيەسىنە بۇگىنگە دەيىن ريزامىن ءارى تاڭقالامىن. ەنەم بالاعا تىيىم سوزدەردى كوپ ايتاتىن. «تابالدىرىققا شىقپا», «ۇلكەنگە قارسى قاراپ وتىرما», «ادامعا قاراپ ەسىنەمە», «ءۇل­كەننىڭ ءسوزىن بولمە, جارىسىپ سويلەمە» دەگەن سەكىلدى تىيىم ءسوزدى ايتپايتىن كۇنى بولمايتىن. قاراپ وتىرسام, وسىنىڭ بارلىعى دا بالاعا تاربيە ەكەن. اتا-انا­نىڭ تيىم ءسوزى ونىڭ قۇلاعىندا قالادى, قۇلاعىندا قالعان اڭگىمە جۇرەكتەن, سانادان دا ورىن الادى. «كەلىن قايىن ەنەنىڭ توپىراعىنان جاراتىلادى» دەگەندەي, كەيىن وسى ارتىق اۋىز سوزدەردى ايتپاۋ كەرەكتىگىن بالالارىمنىڭ قۇلا­عىنا ءوزىم قۇيا باستادىم, – دەيدى الما جاقسىلىققىزى. سۇگىرباي مەن الما نۇرمانوۆتار ەكى قىز, ەكى ۇل تاربيەلەدى. 90-شى جىلدارى امانكەلدى اۋدانىنان ارقالىق قالاسىنا قونىس اۋداردى. بالالارىنىڭ بارلىعى دا وسى قالاداعى №6 قازاق ورتا مەكتەبىندە وقىدى. ارينە, ول كەزدە الما مەن سۇگىربايدىڭ بالا­لارى كومپيۋتەردى بىلگەن جوق. ولار كىتاپقا ۇڭىلەتىن. الما­نىڭ ءوزى كىتاپحاناشى بولعان­دىقتان, بالالاردىڭ كىتاپقا قىزى­عۋشىلىعىنا ىقپالى مول بولدى. بالانىڭ ۇلكەنى – ايدوسى وقۋعا وتە ىنتالى بولدى. ول جوعارى سىنىپتا «ءححى عاسىر كوشباسشىسى» تەلەجوباسىنا قاتىسىپ, جەڭىمپاز اتاندى. سونىڭ ارقاسىندا جوعارى وقۋ ورنىنا قينالماي ءتۇستى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ينستيتۋتىن جاقسى ءبىتىرىپ, وتباسىن قۇرىپ, ورال قالاسىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇر. – كىتاپحانا جۇمىسى كوزگە كورىن­بەيتىن, بىراق دامىل تاپتىرمايتىن جۇمىس. مەكتەپتە اتا-انالار جيىنى بولاتىن كۇنى مەن قانداي جاعدايدا دا سۇرانىپ كەتەتىنمىن. سىنىپ جەتەكشىسى شاقىرعان كۇنى بارماي قالعان ۋاقىتىم جوق. بالالارعا ۇستازدارى مەكتەپتە ءبىلىم بەرسە, مەن ولاردى ۇيدەن قاداعالادىم. كۇن سايىن بالالاردىڭ كۇندەلىگىن تەكسەرمەي, ولاردىڭ ساباقتى قالاي ايتقانىن سۇراماي, مەنىڭ كوزىم ۇيقىعا كەتكەن ەمەس, – دەيدى الما. سونىسىنا قاراي بالالارى تەك ساباقپەن اينالىسىپ قالعان جوق, ۇيىرمەلەرگە, سپورتقا بەلسەنە قاتىساتىن, بارلىعىنا ۇلگەرەتىن. قۇرالايى ارقالىق قالاسىنا, ودان تىس جەرلەرگە بەلگىلى بولعان «اقبوتا» بالالار بي ءانسامبلىنىڭ بەلسەندى ءبيشىسى ەدى. ءبيدى وتە جاقسى كورگەن بالاسىنا الما مەن سۇگىرباي دا قولدان كەلگەن كومەگىن جاساپ باقتى. قاراپ وتىرسا, بي دەگەن بالانىڭ نازىك, كوركەمدىك تالعامىن قالىپتاستىراتىن تاربيەنىڭ ءبىرى ەكەن. بىراق قۇرالايى ومىردە ونەردى ەمەس, مەديتسينانى تاڭدادى, الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنا گرانتپەن ءتۇستى. تاربيەلى قىز وقۋدى جاقسى وقۋىمەن قاتار, تۇرمىسقا شىعىپ تا ۇلگەردى. قۇدا-قۇداعيى كەلىنىنىڭ ءبىلىم الۋىنا تۇسىنىستىكپەن قارادى. قۇرالايدىڭ قايىن ەنەسى بوپەسىن باقسا, ءوزى ءبىلىم وشاعىنىڭ رەزيدەنتۋراسىندا وقىپ ءجۇر. ونان كەيىنگى قارلىعاشى جاقسى وقۋمەن قاتار, مەكتەپتە سپورتقا اۋەس بولدى. ول دزيۋ-دودان بولعان جارىستاردىڭ تالايىندا توپتى جاردى. ءوزى استاناداعى اۋىلشارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىردى. ومىرلىك سەرىگىن دە تاپتى, قازىر بالاسىن ءوسىرىپ, ۇيدە وتىر. الما مەن سۇگىربايدىڭ ءسۇت كەنجەسى نۇرسۇلتان دا اتا-انا كوڭىلىنەن شىعاتىنداي بالا بولىپ ءوستى. ول دا مەكتەپتە جاقسى وقىدى, سپورتپەن اينالىستى. س.سەيفۋللين اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, بۇل كۇندە ارقالىق قالاسىندا استىق ينسپەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. وتباسىندا بالانىڭ كىشىسى بولعان سوڭ, قارا شاڭىراقتا ءوزى قالۋدى ويلادى. – نۇرسۇلتانمەن بىرگە تۇرامىز. كەلىنىمىز, قاراقات اتتى نەمەرەمىز بار. نۇرسۇلتاننىڭ ءبىز ءۇشىن ار­قالىققا كەلۋىنىڭ ءوزى دە ءبىزدىڭ وتباسىندا قالىپتاسقان ۇلتتىق تاربيەنىڭ ىقپالى دەپ ويلايمىن. بالانىڭ كىشىسى اتا-انامەن بىرگە تۇرۋى كەرەك دەگەن ءسوزدى بالا كەزىنەن ەستىپ وسكەندىكتەن بولار. ەندى اتاسى ەكەۋمىزدىڭ قۇرمەتتى مىندەتىمىز بار, ول – نەمەرەلەرگە تاربيە بەرۋ, وندا دا ۇلتتىق تاربيەنى بويىنا ءسىڭىرۋ, – دەيدى الما جاقسىلىققىزى. – اتا-اناسىنان, قايىن ەنە­سىنەن ەستىگەن اڭگىمەلەرىنىڭ بار­لىعىن الما جادىندا ساقتاي بەرگەن. ول وتباسىندا اكەنىڭ ايبىنى بولۋى كەرەك, ەر ادام سىرتتىڭ ادامى, ۇيدە نەگىزىنەن انا بالا تاربيەسىمەن اينالىسۋى ءتيىس دەگەن ۇعىمدى جاس كەزىنەن ساناعا ءسىڭىردى. – قازىر ۋاقىتتىڭ ەرەكشەلىگىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ويتكەنى, اقپارات اعىنى كۇشتى. مىسالى, ينتەرنەت, ونىڭ ىشىندە بالاعا كەرەگى دە بار, كەرەك ەمەسى ودان دا كوپ. سوندىقتان ۇيدەگى تاربيە قازىعى مىقتى بولۋى ءۇشىن الدىمەن ۇلتتىق ءداستۇر-سالتتىڭ بوياۋى سولعىن تارتپاۋى ءتيىس, – دەپ اڭگىمەسىن نىقتاي ءتۇستى باقىتتى شاڭىراقتىڭ وتاعاسى سۇگىرباي ءابدىحاميت ۇلى. ايتسا ايتقانداي, ودان جامان بولعان جوق. بالالاردى زيالى ەتىپ وسىرگەن بۇل وتباسىن ارقالىقتا بارلىعى دا قۇرمەتتەپ, جاستارعا ۇلگى تۇتادى. «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋىنىڭ قالالىق ساتىسىنان ءبىرىنشى ورىندى العان ولاردى بۇگىندە وبلىس ءوڭىرى دە تانىپ وتىر. ولار وبلىستىق «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋىندا ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ولار ءۇشىن اڭگىمە بايقاۋدا, ودان وزا شاپقان باسەكەدە ەمەس, بالانىڭ, ۇرپاقتىڭ, ودان قالدى حالقىنىڭ بولاشاعىندا. دەگەنمەن, جاقسىنىڭ اتى جەتكەن جەردەگى جۇرەكتەرگە ءبىر ساۋلە ەرىپ بارعانداي بولادى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي. سۋرەتتە: سۇگىرباي مەن الما شاڭىراق يەسى ۇلى نۇرسۇلتان, كەلىنى ايدانا جانە نەمەرەسى قاراقاتپەن.