ەجەلدەن جەتكەن كوركەم مۇرا

قازاق جەرىنەن ءتورتىنشى “التىن ادام” تابىلدى كەشە گازەتىمىزدە حابارلانعانىنداي, قار­قا­رالى جاقتان جەتكەن بۇل جاڭالىق سوڭعى ۋاقىتتا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردەگى ەلەۋلى وقيعا رەتىن­دە جۇرت قۇلاعىن ەلەڭدەتىپ وتىر. تابيعاتى كور­كەم وسى ايماقتىڭ اسەم تۇسى – كەنت تاۋلارى بۇعان دەيىن دە ەجەلگى تاريحي جادىگەرلەردىڭ ءجيى تابىلۋىمەن ءمالىم ەدى. ەندى تاستان ۇيىلگەن وبالاردىڭ ءبىرى الىسقا ايان بولعالى تۇر. ساق ءداۋىرىنىڭ بەلگىلى ادامى جەرلەنگەن قورىمنان ارشىلىپ الىنعان التىن بۇيىمدار ەسىكتىڭ “التىن ادامى” ەسكەرتكىشىن ەسكە تۇسىرەرلىكتەي ارحەولوگيا عىلىمىنداعى ۇلكەن ولجاعا اينالدى. اقىن قاسىم امانجولوۆ دۇنيەگە كەلگەن تاۋ-تاستى, ورمان-توعايلى كورىكتى ءوڭىر باۋرايىنداعى اقىنبەك, الات, قارااعاش قونىستارى تۇبىنەن قازىلىپ شىعارىلعان پىشاقتار, كەسكىشتەر مەن تەسكىشتەر, سۇرگىلەر, بالتالار سياقتى ەڭبەك قۇ­رال­­دارى ەرتەدەن نازار اۋدارتسا, ودان كەيىن اشىل­عان مۇرالار ءوڭىر تاريحى تەرەڭدىگىن اي­عاق­تاپ كەلگەن-ءدى. قولا داۋىرىنەن باستاپ تەمىر قو­رىتىلعان پەشتەر ورنى سونىڭ ءبىر جۇرناعىنداي ءار تۇسىنان كەزدەسەدى. بەرتىنگى زامانداردا قولدان سوعىلعان قورعانىس قۇرىلىستار, قامالدار, ءدىني عيباداتحانالار ىزدەرى, زيراتتار كوزگە انىق شالىنادى. جانعا جايلى, تۇرمىسقا قولايلى جەر بابالارىمىزعا باعزىدان قۇتتى قونىس بولعانىنا دالەل نارسەلەر اياق اتتاعان سايىن ۇشىراسادى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. ءيا, ورتالىق قازاقستان ايماعىنىڭ وتكەن­دە­گىسى تۇنعان سىر. وعان العاش زەرتتەۋ سالعان اكادەميك الكەي مارعۇلان ءىسىن جالعاستىرۋشىلار قاي جىلداردا دا جاڭالىقسىز بولماي جاتادى. ال وسى جولعىنىڭ ءجونى دە, ءمانى دە بولەك. ءا.مار­عۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.بەيسەنوۆ باستاعان ەكسپەديتسيانىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرگى تاباندى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە ارقادا دا “التىن ادام” تابىلۋى ەلىمىز تا­ريحىنا جاڭا بەت بولىپ جازىلارى انىق. كونە قا­بىردەگى مۇردە جانىنان تابىلعان التىن اشە­كەيلەر كەزىندە ءوز ورتاسىنا, بالكي سىرت اي­ماقتارعا دا ايگىلى ءارى بەدەلدى بولعان جاننىڭ بارىنشا بەزەندىرىلىپ, قۇرمەتتەلىپ قويىلعانىن بايقاتادى. ارمان بەيسەنوۆ ءمالىم ەتكەندەي, التىنمەن اپتالعان 8 جالپاق بەلدىك, سولايشا بەدەرلەنگەن 82 ءارتۇرلى قاپسىرما, التىن­نان سو­عىل­عان اڭدار بەينەلەرى, سەرىپپەلى سىمدار, سا­قينا, جۇزىك ءتارىزدى ساندىك زاتتار, جۇزدەگەن ۇساق قابىقشا, 14 ساداق جەبەسى, تاس مونشاقتار ءور­كەن­دەگەن ساق مادەنيەتىنەن ەلەس بەرەدى. قازبا جۇ­مىس­تارى ازىرگە تولىق اياقتالا قويماسا دا تا­بى­لىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى وسىنشا. وكىنىشكە قا­راي, ەرتەدەگى ۇرىلار قول سالماعاندا مۇرا بۇدان باي بولماق كورىنەدى. قاي زاماندا دا التىن كوز قىزىقتىرماي قويعان با. قابىردىڭ تونالعانىنا قاراماستان ساقتالىپ قالعاندارىنان زور عىلىمي ءتۇيىن جاساۋعا زەرتتەۋشىلەر ۇمىتتەرى ۇلكەن. قايتالانباس شەبەرلىكپەن جاسالعان بۇيىمدار قازاق جەرىن مەكەندەگەن كونە جۇرتتاردىڭ كوركەمونەردى بيىك قادىرلەگەنىن دالەلدەيدى. – ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ قول­داۋىمەن تاسمولا ارحەولوگيالىق مادەنيەتىنە جاتاتىن تالدى وزەنى جاعاسىنداعى, كەنت تاۋلارى باۋ­رايىنداعى قازبا جۇمىستارىن ءبىرازدان بەرى جۇرگىزىپ كەلەدى. اسىرەسە, قورعاندار, وبالار باستى نازارىمىزدا. ويتكەنى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءVى-V عاسىرلارداعى ساق ءداۋىرىنىڭ ءىز-سىلەمدەرى ۇلى ۇستازىمىز الكەي اتا جازىپ, جو­باسىنا سىلتەمە جاساپ كەتكەندەي جەتكىلىكتى. ءمى­نەكي, جولىمىز بولىپ, ىزدەنىسىمىزدىڭ ءساتى جان­عان­داي. ەسىكتەن, شىعىس قازاقستاننان, اتى­راۋدان تابىلعان “ال­تىن ادامعا” پارا-پار ەرەك­شە ەس­كەرت­كىش اشىلدى. جالپى العاندا شاما­لاۋى­مىزشا كەنت توسكەيىندە ديامەترى 30, بيىكتىگى 2,1 مەتر 5 قورعان بارى انىقتالعان. بۇلاردىڭ ءبارى بول­ماسا دا كەيبىرىنەن جوعارىدا اتالعانداي قىم­بات م ۇلىكتەر تابىلۋى مۇمكىن, – دەيدى ارمان بەيسەنوۆ. ارحەولوگتاردىڭ وسىناۋ تابىسىن ەستىگەن بەتتە ولارمەن كەزدەسىپ, قۇتتىقتاعان وبلىس اكىمى سەرىك احمەتوۆتىڭ زەرتتەۋدى جالعاستىرا بەرۋگە جاعداي جاساۋعا ق ۇلىقتىلىق تانىتۋى ولاردىڭ ىزدەنىسكە ۇمتىلىسىن ۇشتاپ وتىر. ءتيىستى قارجى بولىنبەك, كولىكپەن, قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە كومەك كورسەتىلمەك. قازاقستاننان ءتورتىنشى “التىن ادام” تابى­لۋىمەن ارقالانعان الماتىلىق ارحەولوگتار كەشە كەنتتەن قىزىلاراي تاۋلارىنا قاراي بەت تۇزەپ كەتتى. بۇل جاق تا ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرگە كەندە ەمەستىگىمەن ءمالىم. ازىرگە تولىق زەرتتەلىپ بىتپە­گەن بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ اشىلماعان تىڭ بەتتەرى بار. – كەيىنگى كەزدە “مادەني مۇرا” باعدارلا­ماسى اياسىندا ايماقتىق تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ جانە قورعاۋ جۇمىستارى جانداندى. “ورتالىق قازاقستاننىڭ ەرتە تەمىر ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرى” تاقىرىبى بويىنشا تالدى قو­رىم­دارى, تاسمولا ارحەولوگيالىق مادەنيەتىنىڭ 6 ساق پاتشا قورعانى زەرتتەلدى. ولار ساق مادە­نيە­تىنىڭ ءوز كەزەڭىندە جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, ءداۋ­ىرلەگەنىنە كوز جەتكىزەدى. التاي, الاتاۋدان سا­رىارقا اسىپ, ودان دا الىسقا سوزىلعان ساق پات­شالىعىنان قالعان مادەنيەت ىزدەرى قار­قا­را­لىمەن عانا شەكتەلمەيدى. سوعان وراي ءبىزدىڭ جۇ­مىس اۋقىمىمىز كەڭەيە بەرمەكتىگى قۋانتادى, – دەپ ءسوزىن جالعاستىرعان ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى وتاندىق ارحەولوگياعا سونى سەرپىلىس ەسىپ وتىرعانىن اتادى. اقتوعاي اۋدانىنا ساپار جاز ايىندا قىزۋ قاينار ىستەردىڭ ءىرىسى ەكەن. قارقارالىدان تابىلعان قۇندى جادىگەرلەر جان-جاقتى, تياناقتى زەرتتەۋگە جىبەرىلدى. قازىرگى ءبىر قاراعاننان گورى تەرەڭگە بۇككەن سىرى كوپ بولۋى حاق. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.