قازاقستان ز ۇلىمدىققا قارسى كۇرەسكە دايىن

كەشە استانادا ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ زورلىق-زومبىلىق پەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى وڭىرلىك كونفەرەنتسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى. جيىنعا الەمنىڭ 24 ەلىنەن كەلگەن دەلەگاتسيالار, اقش, ەۋرووداق جانە رەسەيدىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ جەتەكشىلەرى, بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس سالاسىنداعى جەتەكشى ساراپشىلار قاتىسۋدا. وڭىرلىك كونفەرەنتسيانى ەلى­مىز­دىڭ باس پروكۋرورى اسحات داۋىلباەۆ اشتى. ودان كەيىن قازاقستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءما­سى­موۆ, اقش-تىڭ ىشكى قاۋىپ­سىز­دىك مينيسترلىگى كەدەن-شەكا­را قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى گيل كەرليكوۆسكي باسقوسۋعا قاتى­سۋ­شىلارعا قۇتتىقتاۋ ارنادى. سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ كومەك­شىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى نۇرلان ەرمەكباەۆ پەن قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي ابىقاەۆ ءسوز سويلەدى. ءوز كەزەگىندە ك.ءماسىموۆ لاڭ­­كەس­تىكپەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس باعىتىنداعى جۇمىستار اۋقىمدى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتا كەلىپ: «بىزگە زورلىق-زومبىلىق جانە ەكسترەميزممەن كۇرەسۋگە دايىن سىندارلى كۇشتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى ۇنقاتىسۋ ورناتۋ قاجەت. ول ءۇشىن ۆەدومستۆولاردىڭ ارنايى قىزمەتتەرىنىڭ بايلانىستارىن نىعايتۋ مەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋدى بۇدان ءارى قاراي جالعاستىرۋ بويىنشا شارالاردى توقتاتپاعانىمىز ءجون. بۇگىندە زورلىق-زومبىلىق لاڭكەستىكپەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس بو­يىنشا بارلىعىن تەگىس قامتيتىن حالىقارالىق كونۆەنتسيا قا­بىل­دانباعان. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى قۇجات بولار ەدى. قازىرگى كەزدە قولدانىستاعى حالىق­ارالىق كەلىسىم اتالعان قاتەر­لەردىڭ تەك جەكەلەگەن قۇبى­لىس­تارىمەن كۇرەسۋگە باعىت­تالعان. وسى ز ۇلىمدىقپەن كۇ­رەسكە نەگىزدەلگەن قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا ءازىرمىز جانە ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ءاردايىم اشىقپىز», – دەدى ول. بۇعان قوسا, ك.ءماسىموۆ ەكسترەميزمگە جانە لاڭكەستىككە ادامداردى تارتۋدىڭ نەگىزگى ادىستەرىنىڭ ءبىرى ينتەرنەت ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكسترەميستەر الەمدىك جەلىنى وشپەندىلىك پەن زورلىق-زومبىلىقتى, سودىرلاردى تارتۋ مەن دايارلاۋدى, اقپارات الماسۋ, قىلمىستىق ءىس-قيمىلداردى جوسپارلاۋ جانە ۇيلەستىرۋ ءۇشىن پايدالانادى. ماسەلەن, تانىمال Facebook-تەن What’s app-قا دەيىنگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە لاڭكەستەردىڭ قارۋلى جيحادقا شاقىراتىن مالىمدەمەسىن ءبىر تاۋلىكتە 2 ميلليوننان استام ادام قاراپ شىققان. قازاقستان وسى ماتەريالداردى انىقتاپ, توسقاۋىل قويۋدا. الايدا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋدىڭ جولىن كەسۋدە ازاماتتىق قوعام ۇلكەن ءرول اتقارۋى كەرەك. ال اسحات داۋىلباەۆ ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قاۋپىنىڭ جاھاندانا ءتۇسۋى بارلىق الەم­دىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن نەعۇرلىم تەرەڭ شوعىر­لاندىرۋدى, وعان قارسى كۇرەستىڭ ءتيىمدى ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل وتە كۇردەلى مىندەت جانە الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ تاعدىرى ونىڭ ءساتتى بولۋىنا تىكەلەي بايلانىس­تى. سوندىقتان, بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ەڭ الدىمەن راديكالدىق يدەولوگيانىڭ تارالۋىن ەسكەرتۋگە جانە ونىڭ جولىن كەسۋگە, زورلىق-زومبىلىق پەن ەكسترەميزممەن كۇرەسۋگە دايىن بارلىق سىندارلى كۇشتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ءسوز كەزەگى وزىنە كەلگەندە نۇرتاي ابىقاەۆ بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ كورسەتە وتىرىپ: «قازىرگى تاڭدا سيريا مەن يراكتاعى قارۋلى قاقتىعىسقا 150-دەن استام قازاقستاندىق قاتىسۋدا, ولارمەن ايەلدەرى, بالالارى بىرگە ءجۇر. كەيبىر كەزدەردە جۋرناليستەر تاراپىنان «وسىنداي ادامداردىڭ ەلدەن كەتۋىنە توسقاۋىل جاساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ولار جولدارىن وزدەرى تاڭدايدى. اۋعانستاندا, سيريادا قازا بولعان ونداعان قازاقستاندىق سەكىلدى مەرت بولعىسى كەلسە, بۇل ولاردىڭ وزدەرىنىڭ قۇقىعى» دەگەن سوزدەر ايتىلىپ جاتادى. الايدا, ءبىزدىڭ ازاماتتار اسكەري قىلمىسكەر, تەررورشى اتانىپ, وتانىنان الىس جەردە ءومىرى قيىلىپ جاتقان جاعدايدى قالىپتى قۇبىلىس دەپ سانامايمىز. سونىمەن قاتار, رۋحاني-ادامگەرشىلىك باعىتتا اداسقان وسى ادامدار لاڭكەستىك كۇرەستە كاسىبي داعدىسىن جەتىلدىرىپ, زاقىمدانعان سانا-سەزىمىمەن قايتا ورالۋى مۇمكىن», – دەدى. سونداي-اق, ن.ابىقاەۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دايش-ءتى «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتاۋعا قارسى ەكەنىن مالىمدەدى. «دايش – ءوزىن «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتاپ جۇرگەن لاڭكەستىك ۇيىم. شىن مانىندە ولار ءتۇرلى ەلدەردىڭ ونداعان مىڭ وكىلدەرىن قامتي وتىرىپ, ءدىني ەكسترەميستىك ينتەر­نا­تسيونالعا اينالعان. اتاپ ايت­قاندا, ساياساتكەرلەر مەن جۋرنا­ليستەردىڭ دايش-كە قاتىستى «يس­لام مەملەكەتى» تەرمينىن كەڭى­­­نەن پايدالانۋى دۇرىس ەمەس دەپ سا­­نايمىز», – دەدى ۇقك ءتورا­عاسى. جيىن بارىسىندا نۇرلان ەر­مەك­باەۆ لاڭكەستىك جانە ەكسترە­ميستىك ۇيىمدارعا قاتىسى بار ادامداردىڭ مۇلكىنە تىيىم سالۋ تەتىگىن پايدالانۋدى ۇسىندى. – لاڭكەستىك پەن ەكسترەميزمدى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ۇيىم­دار مەن ادامداردىڭ بىرىڭعاي ءتىزى­مىن جاساپ, ولارعا تيەسىلى م ۇلىك­تى انىقتاۋدى جانە وعان تىيىم سالۋ ماسەلەسىن زاڭدى ءتۇر­دە بە­كى­تۋدى دۇرىس دەپ سانايمىز, – دە­دى ن.ەرمەكباەۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە حالىقارالىق ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك ۇيىمدار قارجىنى الۋدىڭ ءتۇرلى كوزدەرى مەن ولاردى اۋدارۋدىڭ ارنالارىن پايدالانا وتىرىپ, قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇيىمداستىرىلعان جۇيەسىن ساقتاۋعا قاۋقارلى بولىپ وتىر. بۇدان بولەك, ول ەكسترەميستىك قۇرى­لىمدارمەن كۇرەس بارىسىندا كوبىنەسە تەراكتىلەردى جاسا­عان ادامدار جازالانىپ, ال ەڭ قاۋىپتى بولىپ سانالاتىن ەكسترە­ميزمدى ناسيحاتتاۋشىلار مەن دەمەۋشىلەر جازاسىز قالىپ جاتاتىنىن جەتكىزدى. ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ بەلەڭ الۋىن بولدىرماۋ, ونىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ جونىندەگى ءتيىمدى ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا بايلانىس­تى وزەكتى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان كونفەرەنتسيا بارىسىندا وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى, جەتەكشى ساراپشىلار ەكسترە­ميزمدى تۋعىزۋشى سەبەپتەر مەن ال­عىشارتتاردى, راديكالدى توپتاردان بولاتىن قاۋىپتەردى, سونداي-اق, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جانە ينتەرنەتتە ەكسترەميستىك يدەيالاردى تاراتۋعا, ازاماتتاردى شەتەلدىك قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋعا ازعىرىپ كوندىرۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقىلادى. كونفەرەنتسيادا ەلىمىزدىڭ بۇۇ-نىڭ تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى نەگىزگى كونۆەنتسيا­لارىنا قوسىلعانى, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ورتالىعى قۇرىلعانى جانە ول حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قۇرىلىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتقانى ايىرىقشا اتاپ ءوتىلدى. سونىمەن بىرگە, جيىندا ەكسترەميزمگە توسقاۋىل قويۋ ءجو­نىن­دەگى ۇلتتىق ستراتەگيالار مەن جوسپارلاردى ازىرلەۋ ماسە­لەلەرىن تالقىلاۋ بارىسىندا قىزۋ پىكىرتالاس بولدى. ەكسترە­ميزم مەن راديكاليزمنىڭ ءارتۇر­لى پىشىندەرىمەن كۇرەسۋ ءجونىن­دەگى مەملەكەتتىك ستراتەگيا­لار, تەرروريزمنىڭ قارجىلان­دى­رىلۋىن, قارۋ-جاراق پەن ەسىرت­كىنىڭ زاڭسىز اينالىمىن انىقتاۋ جانە ولاردىڭ جولىن كەسۋ جونىندەگى بىرلەسكەن شارالار, راديكالدىق كورىنىستەردىڭ پروفيلاكتيكاسى سالاسىنداعى جۇمىس تاجىريبەسى مەن اقپارات الماسۋ ماسەلەلەرىنە دە باسا نازار اۋدارىلدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, باس­قوسۋدا مەملەكەتتىڭ ەكسترەميزممەن كۇرەس جونىندەگى كۇش-جىگەرىن قولداۋداعى جۇرتشىلىق پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءرولى, وسى جۇمىسقا ازاماتتىق قوعام كوشباسشىلارىن, سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ, ايەلدەردىڭ جانە ءدىني ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن بەلسەندى تۇردە تارتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى قا­تى­سۋشىلاردى كوبىرەك تولعان­دىراتىنى بەلگىلى بولدى. كونفەرەنتسيانىڭ ارنايى سەسسياسى وسى سالاداعى جۇمىستارعا يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى قول­دانۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. ءار­تۇرلى ەلدەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەلەرىنە, قوعام وكىلدەرىن تارتۋ ادىستەرىنە, ازاماتتىق قوعام باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسىنە جاسالعان شولۋ جينالعانداردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. سونداي-اق, قاتىسۋشىلارعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ىس­تامبۇلداعى زورلىق-زومبىلىق پەن ەكسترەميزمگە توسقاۋىل قويۋ جونىندەگى كون­فەرەنتسياسىنىڭ قورى­تىندىلارى تانىستىرىلدى. فورۋم جۇمىسىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قورىتىندى قۇجات قابىلداندى, ونى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ جاريا­لادى. مالىمدەمەدە دەلەگاتتار زور­لىق-زومبىلىق پەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەسكە ۇجىمدىق كۇش-جىگەر باعىتتاۋعا, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەي­تۋگە ءازىر ەكەندىكتەرىن ماقۇل­دادى. وسى ماقساتتاردا تەرروريزمگە قارسى ءتيىمدى ستراتەگيا­نى جاساۋعا باعىتتالعان جان-جاقتى قامتىلعان وڭىرلىك باع­دار­لاما ازىرلەۋ قاجەت دەپ تانىلدى. اتالعان باستامالار اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا نيۋ-يوركتە وتەتىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىندا كورىنىس تاباتىن بولادى. وسى ارادا تۇسىندىرە كەتەيىك, بۇل باسقوسۋ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا ۆاشينگتوندا وتكەن زورلىق-زومبىلىق پەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ءسامميتتىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى بولدى. فورۋمدى وتكىزۋ يدەياسىن ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ينتەگراتسيانىڭ بەلسەندى باس­تا­ماشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قا­زاقستان ۇسىنعان بولاتىن. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».