اتام قايدا قالدى ەكەن؟

جىلدار ءوتىپ, زامان تۇزەلگەن سايىن 1941-1945 جىلدارداعى سۇراپىل كەزەڭنىڭ جاڭعىرىعى دا جاساڭعىراي بەرەتىن سياقتى. قىزىل قىرعىننىڭ ورتاسىنا تۇسكەن اتالارىنىڭ تاعدىرى نە بولعانىن سانالى ۇرپاق جان-تانىمەن بىلگىسى كەلىپ, وعان سۇراۋ سالۋىن 70 جىلدان ارتىق ۋاقىت وتسە دە قويا المايدى ەكەن. ۇرپاعىنىڭ تالماي سۇراۋ سالۋى­­نىڭ ارقاسىندا ەسىمى جاڭ­عىرىپ, رۋحى ەسكە ءتۇسىپ جاتقان مايدانگەردىڭ ءبىرى – نيگمەتجان حا­شيمجانوۆ ەسىمدى وزبەك ازاماتى. قايدا قالعانى, قاشان قازا بولعانى بەلگىسىز بولعان ونىڭ ەسىمىن قايتا تىرىلتكەن قىزىنان تۋعان جيەنى يكرام حاشيمجانوۆ. ەندى وسى اڭگىمەنى باسىنان باستاپ ايتايىق. نيگمەتجان حاشيمجانوۆ كوپ بالالى وزبەك وتباسىندا 1908 جىلى شىمكەنت قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى حاشيمجان بيجانوۆ ساۋدامەن اينالىسىپ, ءوز ەسەبىن جىبەرمەي, مىعىم تۇرمىستى دوڭگەلەنتىپ وتىرعان. ال شەشەسى جاناليەۆا ءاليا ەلگە تانىمال, اقىلدى ايەلدەردىڭ ءبىرى بولىپتى. نيگمەتجان پىسىق, العىر بالا بولىپ وسەدى. 1920 جىلى اكەسى ونى شىمكەنتتەگى جەتىجىلدىق وزبەك مەكتەبىنە وقۋعا بەرەدى. بۇل مەكتەپكە ءارتۇرلى جاستاعىلار قابىلداناتىن. نيگمەتجاندارمەن وقىعانداردىڭ اراسىندا ءتىپتى كۇيەۋگە شىققان قىز­دار دا وقىپ جاتادى. 3-4 سىنىپتارعا بارعاندا ولار مەكتەپكە بالالارىن قۇشاقتاپ تا كەلىپ وتىراتىن. توڭكەرىسكە دەيىن مولدادان وقىپ, ساۋاتىن اشقان العىر جاس بۇل مەكتەپتى 1925 جىلى, بەس جىلدا اياقتاپ شىعادى دا, تاشكەنتتەگى قازاق ورمان-شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا تۇسەدى. زاماننىڭ قيىن, تۇرمىستىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي بەلسەندى جاس بۇل وقۋ ورنىن 1929 جىلى جاقسى اياقتايدى. ەندى وسى بىلىممەن ءبىر جەرگە قىزمەتكە كىرىپ, جۇمىس ىستەسە دە جارايتىن ەدى. الايدا, وقۋعا قۇمار, بىلىمگە قۇشتار نيگمەتجان ودان ءارى وقۋ ءۇشىن سۋلاندىرۋ ينجەنەرلەرىن دايىندايتىن ورتالىق ازيا ينستيتۋتىنا تۇسەدى. بىراق بۇل جىلدارى ەلگە جاپپاي كەلگەن قىزىل تەررور, بولشەۆيكتىك اپەرباقاندىق ساۋداگەردىڭ بالاسى بولعان نيگمەتجاننىڭ وقۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. جاپپاي جۇرگىزىلگەن «تازالاۋ» جۇمىستارى» ومىربايانداعى «الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنا قاتتى ءشۇيىلىپ, ساۋداگەردىڭ بالاسىنىڭ ودان ءارى وقۋىنا مۇمكىندىك بەر­مەيدى. سول كەزدەگى سولاقاي ءتارتىپ ءومىر­گە كەلمەي جاتقان بالالاردى وزدە­رىنىڭ «الەۋمەتتىك شىعۋ تەگىن» «دۇرىس تاڭداماعاندىعى» ءۇشىن دە كىنالايتىن بولعان عوي. اپەربا­قان­دىقتىڭ مۇنان اسقان شەگى جوق بولسا دا وعان ەشكىم قارسى شىعا المايتىن. ارينە, نيگمەتجان بۇدان ەشتەڭە جوعالتقان جوق, كەرىسىنشە كەڭەس وكىمەتى بولاشاق جاقسى ينجەنەردىڭ ومىرگە كەلىپ, سوتسياليستىك قۇرىلىستى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ارقىلى وزىنە زيان كەلتىردى. 1931 جىلى نيگمەتجان ورتا ازيا سۋ قۇرىلىسى ترەسىنە تەحنيك بولىپ ورنالاسادى. ودان وسى مەكەمەمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن سۋلاندىرۋ جاراقتارىن زەرتتەۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قىزمەتكە اۋىسادى. وسى جىلداردا ول ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگى بولعان بۋزاحراعا ۇيلەنەدى. ەكەۋىنىڭ كىندىگىنەن ومىرگە ماكسۋدا, باشورات, راسيدا جانە مامۋرا ەسىمدى قىزدار مەن تەلمان اتتى ءبىر ۇل ومىرگە كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ماكسۋدا مەن مامۋرادان باسقاسى جاس كەزدەرىندە شەيىت بولعان. سۋلاندىرۋ جۇيەسىندە جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەن نيگمەتجان ينس­تيتۋتقا وقۋعا مۇمكىندىك بەرمەسە دە ءبىلىمىن جالعاستىرعىسى كەلىپ, پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمنىڭ كەش­كى بولىمىنە تۇسەدى. مۇندا ستۋدەنت­تىڭ بىلىمگە قۇشتارلىعى كوزگە ءتۇسىپ, ونى بىردەن ەكىنشى كۋرسقا قا­بىلدايدى. سول, 1936 جىلدان باستاپ ول شىمكەنتتەگى كيم اتىنداعى وزبەك ورتا مەكتەبىنە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاسادى. نيگمەتجاننىڭ قۇجاتتارىندا كيم دەگەننىڭ باس ارىپتەرمەن جازىلعانىنا قاراعاندا ول سول جىلدارى كەڭىنەن قولدانىلاتىن «كوممۋنيستيچەسكي ينتەرناتسيونال مولودەجي» دەگەننىڭ اببرەۆياتۋراسى ەكەنى كورىنىپ تۇر. قازىرگى ادامدار بىلە بەرمەگەنىمەن, ول كەزدە «كيم» دەگەن قۇران سوزىندەي جاتتالاتىن. 1937 جىلى شىمكەنتتە پەدا­گوگي­كالىق ينستيتۋت اشىلعان بو­لا­تىن. بۇل ۋاقىتتا «تازالاۋ» دەگەن ناۋقان اياقتالىپ, ەندى «حا­لىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋ» دەگەن قاندى ناۋقان باستالعان ەدى. ساياساتقا ارالاسىپ كورمەگەن, وقۋ-ءبىلىمدى تەك كەڭەس وداعى جىل­دارىندا العان نيگمەتجان بۇل ناۋقاننان قورىقپاي, وسى ينستيتۋتتىڭ كەشكى بولىمىنە اۋىسادى. ال مەكتەپتەگى ىسىنە بايلانىستى ن.بۋرناش دەگەن ديرەكتوردىڭ بەرگەن مىنەزدەمەسىندە: «توۆ.حاشيمجانوۆۋ نەوبحوديمو زانيماتسيا پوۆىشەنيەم كاك پەداگوگيچەسكوي تاك ي پوليتيچەسكوي كۆاليفيكاتسي» دەپ جازىلىپتى. بۇل دا سول سويقان زاماننىڭ سۇراپىل كورىنىستەرىنەن سىر شەرتەتىن ءبىر دەرەك. الدىمەن وزبەك مەكتەبىنىڭ ديرەكتورلىعىنا دا سىرتتان كەلگەن «قىزىل كوميسسارلاردىڭ» ءبىرىن تاعايىنداپتى. بۇل دا جەرگىلىكتى حالىقتارعا سەنىمسىزدىك بىلدىرگەننىڭ ءبىر بەلگىسى. ەكىنشىدەن, ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمىنە ساياسي ساۋاتىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ باعا بەرۋ – ءبارىن دە كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ قۇرساۋىنا بۇرۋدان تۋعان سولشىلدىق ەكەنى كورىنىپ تۇر. 1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا ن.حاشيمجانوۆتى كوپپەن بىرگە سوعىسقا اكەتەدى. ءبىلىمدى, ورىسشانى جاقسى تۇسىنەتىن ءارى كەڭەستىك ۇلتتىق رەسپۋبليكا وكىلى بولعاندىقتان نيگمەتجاندى سوعىس جىلدارىندا اشىلعان قىسقا مەرزىمدىك وفيتسەرلىك كۋرسقا جىبەرەدى. بۇل جەردەن جاقسى بىتىرگەندەردىڭ قاتارىندا وعان لەيتەنانت اتاعى بەرىلىپ, 1942 جىلى مايدانداعى ارمياعا جىبەرىلەدى. پۋلەمەت ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولعان جاس وزبەك جىگىتى ستالينگراد قىرعىنىنا قاتىسادى. وسى جەردەن ۇيىنە ەكى حات كەلەدى. باسقا حابار بولماعان سوڭ جارى مەن بالالارى قايعىرىپ جۇرگەندە سىرتىندا «كاز سسر, گ.پەتروپاۆلوۆسك» دەگەن جازۋى بار حات 1943 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا كەلىپ, قاتتى قۋانتادى. وندا نيگمەتجان جارالانىپ, ەمدەلۋ ءۇشىن قىزىلجارداعى گوسپيتالعا جىبەرىلگەنىن, ءبىرشاما ەمدەلگەن سوڭ قايتادان مايدانعا كەتەتىنىن ايتقان ەكەن. بۇل ەسىل ەردىڭ سوڭعى حاتى بولادى, ودان كەيىن ەشقانداي حابار بولماعان. تەك 1944 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا شىمكەنتتەگى نيگمەتجاننىڭ ۇيىنە بەلگىسىز ءبىر ادامنان حات كەلەدى. ونى جازعان تاجىك كسر-ءنىڭ ستاليناباد (كەيىن دۋشانبە بولدى) قالاسىندا تۇراتىن اسراروۆ ۆاحيت ەسىمدى ازامات ەكەن. ول ءوزىنىڭ نيگمەتجانمەن مايداندا بىرگە بولعانىن ايتىپ, ونىڭ قازىرگى ادرەسىن سالىپ ءجى­بەرۋدى وتىنەدى. الايدا, بۇل حاتقا نيگمەتجاننىڭ ايەلى ءتۇرلى سەبەپپەن جاۋاپ جازبايدى. نيگمەتجاننىڭ ارتىنان ىزدەۋ سالىپ, ونىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ جولىنا ءتۇسىپ جۇرگەن جيەنى يكرام اكرام­ ۇلى ەكەنىن جوعارىدا ايتقانبىز. ول قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ مۇشەسى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وزبەك مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن بىلىكتى ازامات. وسى وتانداسىمىز اتاسىنان ءبىر دەرەك بولار ما ەكەن دەپ ۆاحيت اقساقالدى ىزدەپ دۋشانبە قالاسىنا دا بارىپ قايتادى. وكىنىشكە قاراي, ادرەستە كورسەتىلگەن ءۇي بۇزىلىپ, ورنىنا باسقا عيماراتتار تۇرعىزىلىپتى. جاقىندارىنان ۆاحيت اقساقالدىڭ ءبىلىمدى ادام بولعانىن, تاجىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەر­گەنىن, ءتىپتى ونىڭ پرورەكتورى بول­عانىن دا بىلەدى. وكىنىشتىسى ول كىسى 2008 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. يكرام اكرام ۇلى اتاسىنان ءبىر دەرەك بولار ما ەكەن دەپ رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنە دە ساۋال جولدايدى. ول جەردەن كەلگەن جاۋاپتا لەيتەنانت ن.حاشيمجانوۆتىڭ 1943 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا بەلارۋس مايدانىنداعى 11-ارميانىڭ قۇرامىنا جىبەرىلدى دەگەننەن باسقا ەش دەرەك جوقتىعى ايتىلعان. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن ەمەس پە, وفيتسەر بولعان اتاسى تۋرالى اڭگىمەنى بارلىق جەردە ايتىپ, ونىڭ الدىنان وقىعان شاكىرتتتەرىن دە تاپقان يكرام ەسىل ەردىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋدا ۇلكەن تابىستارعا دا جەتەدى. 2000 جىلى نيگمەتجاننىڭ وتباسى تۇرعان شىمكەنتتەگى «پيونەر­سكايا» كوشەسى قۇرمەتتى ۇستاز, وتان قورعاۋدا شەيىت بولعان ن.حاشيم­جانوۆتىڭ اتىنا بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گا­زەتىنە اتاسى تۋرالى ايتقانىن مەن­شىكتى ءتىلشى ل.دوبراتا ماقالا ەتىپ جازىپ شىعادى. وسى ماقالانى وقى­عان استانا تۇرعىنى قايرات جا­قىپ­­باەۆ دەگەن ازامات حابارلاسىپ, اتا­سىنان ءبىر دەرەك تاپقىسى كەلسە «وبد مەموريال» سايتىنا كىرىپ, اتى-ءجونىن جازىپ ساۋال بەرۋ ءجونىن­دە كەڭەس بەرەدى. بىلىكتى ازامات­تىڭ ايتقا­نىن ىستەگەن يكرام اتاسى نيگ­مەت­جاننىڭ 1944 جىلدىڭ 3 ناۋرى­زىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسى گومەل وبلىسى, بۋدا-كوشەلەۆسك اۋدانىن­داعى چەبوتوۆيچسكي دەرەۆنياسىن جاۋدان ازات ەتۋدە اۋىر جارالانىپ, قايتىس بولعاندىعى تۋرالى دەرەك تابادى... وسى دەرەكتى بەلارۋس رەسپۋب­لي­كاسى بۋدا-كوشەلەۆسك اۋدانى­نىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا جىبە­رىپ, اتاسىنىڭ قاي جەردە جەرلەن­گەنىن سۇرايدى. بۇل ساۋالعا اتالمىش كوميسسارياتتان جاۋاپ كەلىپ, حاشيمجانوۆ نيگمەتجاننىڭ بۋدا-كوشەلەۆسك قالاسىنداعى لەنين جانە گولوۆاچەۆ كوشەلەرىنىڭ قيى­لى­سىنداعى «باۋىرلاستار زيراتىنا» جەرلەنگەنىن, بۇل تۋرالى وسىندا قويىلعان اسكەريلەردىڭ №1894 پاس­پورتىنا ەنگىزىلىپ, اۋداندىق «ەسكە الۋ» كىتابىنا جازىلعانىن ايتادى. الايدا, ونىڭ ەسىمى «باۋىرلاستار زيراتىنداعى» ەسكەرتكىش تاسقا جازىلماپتى. ەندى, ارتىنان ىزدەۋشىسى تابىلعان سوڭ «پوسلە نانەسەنيا فاميلي ۆاشەگو دەدۋشكي نا نادگروبنۋيۋ داننوي براتسكوي موگيلى, ۆام بۋدەت سووبششەنو دوپولنيتەلنو», دەپ­تى يكرامنىڭ اتىنا كەلگەن اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك ۆ.پەترۋسەۆ قول قويعان حاتتا. ءسويتىپ, تالماي ىزدەستىرۋدىڭ ارقاسىندا اتاسىنىڭ قابىرىن تاپقان جىگىت ەندى ونىڭ باسىنا بارىپ قايتقىسى كەلىپ وتىر. بۇل ىستە وعان شىمكەنتتىك مەتسەنات دۋلات ءابىشتىڭ «ايعاق» كومپانياسى قارجىلىق كومەك بەرمەكشى. يكرامنىڭ ءوزى وسىن­داي مۇمكىنشىلىككە قول جەت­كىزىپ, باسقا ەلدەردىڭ بارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتا بىلگەن پرە­زيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتى عوي, تەك سونىڭ ارقاسىندا عانا ءبىز جوعىمىزدى تاۋىپ, بارىمىزدى تۇگەندەپ جاتىرمىز دەپ ريزا بولىپ وتىر. مىنە, اتاسى تۋرالى تالماي دەرەك ىزدەپ, اقىرى ونىڭ قايدا قازا بولعانىن تاپقان سانالى ۇرپاقتىڭ ءىسى وسىلاي اياقتالىپتى. شىمكەنت. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».