عىلىمي ەكسپەديتسيا ساپاردان ورالدى

كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن» اتاپ ءوتۋ شارا­لا­رى­نىڭ شەڭبەرىندە جاسالعان ەكسپەديتسيا تۋرالى بريفينگ ءوتتى. ونى ەكسپەديتسياعا قاتىسقان مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزدى. عالىمدار ەكسپەديتسيانىڭ «قازاق حاندارىنىڭ جولدارىمەن» دەپ اتالىپ, ول ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 3 تامىزىندا باستالعانىن اتادى. ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان اتالمىش ۇجىمنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتىنا توقتالدى. «بيىلعى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس, ءبىز قازاق حاندارىنىڭ تۇرعان, وردالارىن تىككەن, ەلدى باسقارعان تاريحي ورىندارىن, جۇرگەن جەرلەرىن,  جەرلەنگەن توپىراقتارىن, باستارىنا سالىنعان كەسەنەلەرىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, ولار تۋرالى عىلىمي, تانىمدىق كوزقاراس­تارىمىزدى, ناقتى پىكىرلەرىمىزدى حالىققا جەتكىزدىك. ولارعا ەلدىڭ نازارىن اۋدارۋ – ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بولدى, – دەدى ول.  – ەكسپەديتسيا قۇ­رامىنا مەملەكەت تاريحى ينس­تيتۋتىنىڭ جاس عالىمدارى ەنگىزىلدى. الدىن الا جاسالعان كارتاعا سايكەس, ءبىز ساپارىمىزدى ۇلىتاۋ اي­ماعىنان باستاپ, وڭتۇستىك قازاق­ستان, تۇركىستان, تاراز ءوڭىر­لەرىنە دەيىن جەتىپ, ودان اقتو­عاي, بالقاش اتىراپتارىنان اقمولاعا قايتا بەت تۇزەدىك. ساپارىمىزدىڭ ۇزاقتىعى 10 كۇنگە سوزىلىپ, جالپى ۇزاقتىعى – 4,5 مىڭ شاقىرىم­داي بولدى». «ءبىز قازاق دالاسىنىڭ قازىر­گى زامانداعى وزگەرىستەرىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, ونى حاندىقتار زامانىنان بىلەتىن تاريحي دەرەكتەرمەن سالىستىرۋدى دا ماقسات ەتتىك. قازاق دالاسىن كە­زىندە سۋرەتتەگەن ساياحاتشىلار, وقىمىستىلار كوپ بولعانىن بىلەسىزدەر. سونىڭ ىشىندە ۆاتي­كاندا تابىلعان كارتادا دا ەجەلگى ۇلى دالا سۋرەتتەلىپ, ونىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن جازىپ كەتكەن جەرلەرى بار. ءبىز وسى اتاۋلار مەن جەر-سۋلاردى كەزدەستىرەرمىز بە دەگەن ءۇمىتتى دە ەسىمىزگە تۇتتىق», – دەي كەلىپ, بۇركىتباي اياعان ەكسپەديتسيا ۇلىتاۋ ايماعىندا جوشى حان, الاشا حان كەسەنەلەرىندە, دومباۋىل ەسكەرتكىشتەرىندە بولعانىن ايتتى. ولاردىڭ ورنالاسقان جەرىنىڭ كارتاسىن جاساپ, سۋرەتكە, بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ العاندارىن جانە ماڭىن­داعى ەلدى مەكەندەردەن, اتاقتى ورىنداردان قانشالىقتى الىس­تىعىن انىقتاعاندارىن جەتكىزدى. تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قازىرگى جاعدايىنا قاتىستى ءتيىستى ورىن­دارعا اقپارات بەرۋ دە عالىم­داردىڭ ويىندا بار ەكەن. سونىمەن قاتار, وسىنداعى ەدىگە مەن توقتامىستىڭ اتىنداعى بيىكتەردى دە كورىپ, ولاردىڭ تابيعي كەلبەتى, ورنالاسقان ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى دا عىلىمي ساراپتاما جاسايتىندارىن جەتكىزدى. ۇلىتاۋدان ءارى ەكسپەديتسيا قىزىلورداعا باراتىن سارا جولمەن جۇرمەي, بەتپاقدالا ارقىلى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنە شىعىپ, سوزاققا تۋرا ءتۇسىپتى. كۇننىڭ ىستىعى, ءشول دالا, جولسىز ساپار وتە اۋىر بولدى, – دەدى بۇركىتباي عەلمان ۇلى. – ۇمىتىلماي ەستە قالاتىن وسى ساپاردا ۇلى بابالارىمىزدىڭ وسىناۋ جولدارمەن اتتىڭ ۇستىندە, اشىق اسپاننىڭ استىندا تالاي جۇرگەنىن ۇنەمى ەسكە الىپ, قيىندىقتاردى ءوز باسىمىزبەن سەزىنىپ  وتىردىق. بىزگە ساپار سونىسىمەن دە قۇندى بولدى». سوزاق وڭىرىندە ساۋران, سى­عاناق قالالارىنىڭ ورىندارىن كورگەن ەكسپەديتسيا ءارى قاراي قاراتاۋ ارقىلى تۇركىستان ءوڭى­رىنە وتەدى. سىعاناقتىڭ قازاق حان­دىعىنىڭ العاشقى استا­ناسى بولعان تاريحىن  كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. جانىبەك پەن كەرەي, بۇرىندىق, قاسىم حاندار­دىڭ ورداسى وسى قالادا بول­عانى ايتىلدى. ودان ءارى شۋ وزە­نى ارقىلى تاراز جەرىنە وتكەن عىلىمي ساياحاتشىلار ايشا ءبيبى, بابادجا قاتىن, قارا حان جانە ت.ب. كەسەنەلەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتقان ەكەن. وسى جەردەن ەكسپەديتسيا حانتاۋعا وتەدى. «بۇل ءبىر تاۋ ەمەس, كوپتەگەن بيىك شوقىلاردىڭ ۇشتاسقان جەرى. كەزىندە م-ح.دۋلاتي كەرەي مەن جانىبەك نوعاي ورداسىنان ايىرىلا كوشكەندە, وسى حانتاۋداعى قوزىباسىعا كەلىپ قونىستانعانى تۋرالى ايتىپ كەتكەن. سول جەردى ءوز كوزىمىزبەن كورە وتىرىپ, ونىڭ گەولوگيالىق ورنالاسۋىن بولاشاقتا عىلىمي كارتاعا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», – دەدى ب.اياعان. ساپار بارىسىندا ەكسپەدي­­تسيا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەي­­­حانوۆتىڭ تۋعان جەرى – قاراعاندى وبلىسىنداعى اقتوعاي اۋدانىنا دا سوققان ەكەن. مۇندا الەكەڭ­نىڭ اتا-اناسىنا, تۋىستارىنا ءوز قولىمەن ورناتقان زيراتتارى, ولاردىڭ باسىنا وتىرعىزعان اعاشى بار. وسى توڭىرەكتە بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ بەلگىلەرى دە ورنالاسقان. ەكسپەديتسياعا قاتى­­سۋشىلار ولاردى دا كورىپ, وزدە­رىنە قاجەتتى دەرەكتەردى جيناپ العان­دارىن دا ورتاعا سالدى. سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى, كوكشەتاۋ جەرىندەگى ءۋالي حان كەسەنەسىنىڭ جاعدايىمەن تانىس­قاندارىنان دا  حاباردار ەتتى. «ەندى وسى ساپاردان كورگەن­دەرىمىزدىڭ ءبارىن جيناقتاپ, ارنايى عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزەمىز بە دەپ وتىرمىز. وعان دەيىن قولداعى ماتەريالداردىڭ بارلىعىن فوتوالبوم جانە كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى جوسپارلاپ قويدىق», – دەدى بۇركىتباي اياعان. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».