قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ورگانيكالىق ەگىنشىلىك زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور نازيرا سلياموۆا قازىر ورگانيكالىق ەگىنشىلىك اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر باعىتى عانا ەمەس, ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋعا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا تىڭ جوبالار ازىرلەنىپ جاتىر.
– زەرتحانادا ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى مەن دارىلىك شوپتەردى وندىرۋدە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, داقىلداردى زاماناۋي زەرتتەۋ ءادىسى ىسكە اسىرىلادى. بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى وندىرىلگەن ءونىم كولەمىمەن ەمەس, ونىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى الەمدە جىل سايىن شامامەن 4 ميلليون تونناعا دەيىن پەستيتسيدتەر قولدانىلادى. حيميالىق تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردى تۇراقتى قولدانۋ سالدارى ازىق-ت ۇلىك قۇرامىنا كەرى اسەر ەتەدى. اعزادا جينالىپ قالعان زياندى زاتتار جۇيكە, ەندوكريندىك جانە يممۋندىق جۇيەلەردىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال. اسىرەسە بالالار اعزاسى مۇنداي اسەرلەرگە وتە سەزىمتال كەلەدى. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە ءتۇرلى جاساندى قوسپالار, كونسەرۆانتتار مەن بوياعىشتار كەڭىنەن پايدالانىلادى. بۇل دا تاعامنىڭ تابيعيلىعىن تومەندەتىپ, دەنساۋلىققا قوسىمشا قاۋىپ تۋدىرادى. كەيىنگى كەزدە حيميالىق پرەپاراتتاردى كوپ پايدالانۋ سالدارىنان بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە 10,6 مىڭنان 18,3 مىڭ تونناعا دەيىن وسكەن. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە 6 مىڭ توننادان استام ەسكىرگەن جانە قاۋىپتى پەستيتسيدتەر قالدىعى بار ەكەنى الاڭداتادى. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاعام ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنەن ۇلكەندەر مەن بالالار اراسىندا اللەرگيا, اسقازان-ىشەك اۋرۋلارى, يممۋنيتەتتىڭ السىرەۋى جيىلەپ بارادى, – دەيدى پروفەسسور.
قازىر ينستيتۋت عالىمدارى كليماتقا بەيىمدەلگەن, ەكولوگيالىق قاۋىپسىز اگروتەحنولوگيالاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ماقساتى – قاۋىپسىز ازىق-ت ۇلىك جانە تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.
– ورگانيكالىق ونىمدەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وندىرىسىندە سينتەتيكالىق حيميالىق زاتتاردىڭ قولدانىلمايتىندىعى. وعان قاتاڭ شەكتەۋ قويىلعان. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن يمپورتتىق ءونىمنىڭ قۇرامىندا, اسىرەسە سويا, جۇگەرى, راپس نەگىزىندەگى ونىمدەردە گمو كومپونەنتتەرى بولۋى مۇمكىن. كوبىنەسە قايتا وڭدەلگەن تاعامداردىڭ قۇرامىندا كەزدەسەدى. تۇتىنۋشى ءاردايىم ءونىمنىڭ قۇرامىن تولىق تۇسىنە بەرمەيدى. تاڭبالاۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ايقىن ەمەس بولۋى مۇمكىن. عىلىمي تۇرعىدان العاندا, قازىرگى رۇقسات ەتىلگەن گمو ونىمدەرى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاۋىپسىز دەپ ەسەپتەلەدى. الايدا ولاردىڭ ۇزاق مەرزىمگە ساقتالۋى مەن بىرنەشە بۋىنعا اسەرى تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن تابيعيلىعى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. گمو ونىمدەرى كوبىنەسە وندىرىستىك تيىمدىلىككە باعىتتالعان. بۇل جاعدايدا تاعامنىڭ بيولوگيالىق قۇندىلىعى مەن ەكولوگيالىق تازالىعىنا قاتىستى سۇراقتار تۋىندايدى. سوندىقتان بۇل باعىتتا بىرنەشە نەگىزگى قادام ماڭىزدى: يمپورتتىق ونىمدەردىڭ قۇرامىنا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزىپ, گمو بار ونىمدەردى مىندەتتى ءارى تۇسىنىكتى تۇردە تاڭبالاۋ, تۇتىنۋشىلاردىڭ اقپاراتتانۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ مەن وتاندىق, ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋ قاجەت, – دەيدى پروفەسسور.
قازىرگى كەزدە زەرتحانادا عالىمدار داقىلداردى ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي, ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ مەن وندىرىسكە ەنگىزۋمەن اينالىسادى. زەرتحانا بازاسىندا ورنالاسقان 23 گەكتار سەرتيفيكاتتالعان كوپجىلدىق تاجىريبەلىك الاڭدا وسىرىلگەن ونىمدەر جوعارى ساپاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋدە اقىلدى سۋارۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ دە زەرتحاناداعى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار سەلەكتسيا سالاسىندا دا ۇتىمدى ناتيجەلەر بار.
زەرتحانادا دارىلىك وسىمدىكتەر باعىتى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. دارىلىك وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ – ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ اجىراماس بولىگى. مۇندا دارىلىك شوپتەردىڭ 23 ءتۇرىن ءوسىرۋ قولعا الىنعان. بۇل – فارماتسەۆتيكا, كوسمەتولوگيا جانە تابيعي (نۋتريتسەۆتيكالىق) ونىمدەر ءوندىرىسى ءۇشىن قۇندى شيكىزات كوزى. سونىمەن قاتار بۇل وسىمدىكتەردىڭ اگروەكولوگيالىق ماڭىزى جوعارى. ولاردىڭ كەيبىرى زيانكەستەردى تابيعي تۇردە ۇركىتەتىن فيتونتسيدتىك قاسيەتكە يە, ياعني حيميالىق پەستيتسيدتەردى قولدانۋدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرسە, كەيبىرى, كەرىسىنشە, ارالاردى, باسقا دا پايدالى جاندىكتەردى تارتىپ, سانىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەگىستىك القاپتارداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا, ەكوجۇيەنىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن نىعايتۋعا كومەكتەسەدى. بۇدان بولەك, دارىلىك وسىمدىكتەر توپىراقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, ەروزيانى تومەندەتۋگە جانە اگرولاندشافتتىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا وڭ اسەر ەتەدى. كەيبىر شوپتەر سيدەرات رەتىندە قولدانىلىپ, توپىراقتى ورگانيكالىق زاتتارمەن بايىتادى. قازىرگى كەزدە جوعارى ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق ورگانيكالىق ونىمدەرگە ىشكى نارىقپەن قاتار كورشىلەس ەلدەردەن, سونداي-اق جاپونيا, ەۋروپا ەلدەرىنەن دە سۇرانىس ءتۇسىپ وتىر. ەندىگى كەزەكتە ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, زەرتحانا ماماندارى زاماناۋي عىلىمي تاسىلدەردى جەتىلدىرۋدە. دەسە دە ۇلت دەنساۋلىعىنا جاعىمدى اسەرى مول ورگانيكالىق ونىمدەردى وندىرۋدە مەملەكەتتىك قولداۋ جانە بىلىكتى ماماندار قاجەتتىگى ايقىن كورىنىس بەرىپ وتىر.
الماتى
