تۇركى الەمى عالىمدارىن بىرىكتىرەتىن جاڭا وداق

تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى بىشكەكتە وتكەن سامميتتە تۇركى دۇنيەسىندەگى عىلىمي ينتەگراتسيانى دامىتۋعا ۋاعدالاسقان ەدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كەشە استانادا وتكەن القالى جيىن سول كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋعا جاسالعان ناقتى قادام بولعانى انىق. باسقوسۋ ناتيجەسىندە تۇركى الەمى ۇلتتىق اكادەميالار وداعى دۇنيەگە كەلدى. ال ونعا جۋىق ءتۇبى ءبىر تۋىس مەملەكەتتەردەن رەسمي دەلەگاتسيا مەن بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىم جەتەكشىلەرى قاتىسقان وتىرىس اتالعان وداقتىڭ تۇڭعىش قۇرىلتاي جيىنىنا اينالدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­­لارى وداعىنىڭ ءى قۇرىلتاي جيىن­ىن حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدى­ر­الى كىرىسپە سوزبەن باستادى. «وزدەرى­ڭىز­گە ءمالىم, قازىر دۇنيەجۇزىندە كوپتەگەن اكادەميا وداقتارى بار. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورنالاسۋ ايماعىنا, ورتاق مۇددەگە جانە تۋىستىق بايلانىستارعا نەگىزدەلگەن. وسىندا وتىرعان بىرقاتارىمىز ولاردىڭ كوپشىلىگىنە مۇشەمىز. وسىعان بايلانىستى, ءتىلى مەن تاريحى جاقىن, مادەنيەتى مەن مۇددەلەرى ۇقساس تۇركى الەمى ءۇشىن دە ورتاق عىلىمي كەڭىستىك قاجەت. سوندىقتان بۇگىنگى جيىندى بايقالدان بالقانعا دەيىنگى ايماقتا ورتاق عىلىمي كەڭىستىك قالىپتاستىرىپ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ وتىرعان تاريحي باسقوسۋ دەپ اتاۋعا بولادى», – دەدى ول. دارحان قۋاندىق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تۇركى الەمى تاۋەلسىز التى مەملەكەتتەن عانا تۇرمايدى.  «ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كوپتەگەن تۇركى حالىقتارى بار. شەكارا تاڭدامايتىن عىلىم حالىقتاردى جاقىنداستىراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل وداق كەڭىستىگىمىزدى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جيىنعا تاتارستان مەن باشقۇرت­ستان­­نىڭ قاتىسىپ, ساحا­نىڭ قولداۋ بىلدىرگەنى سونى ايعاق­تايدى», – دەدى جيىنعا توراعالىق ەتىپ وتىرعان اكادەميا باسشىسى. تۇركى الەمىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارى وداعىن قۇرۋعا موڭعوليا, ماجارستان قاتارلى ەلدەر دە قولداۋ كورسەتىپتى. ال موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سۋحەە جاگير مىرزا باسقوسۋعا ارنايى كەلىپ قاتىستى. ولاردىڭ بۇلاي قولداۋ كورسەتۋى بەكەر ەمەس. دارحان قىدىرالىشە ايتقاندا: «اتتيلاعا مەكەن بولعان ماجار­ستانسىز جانە كۇلتەگىننىڭ كوك تاسى تۇرعان موڭعولياسىز تۇركى الەمىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس». جاڭا وداقتىڭ الدىندا تۇر­عان مىندەتتەر بارىنشا اۋقىم­دى ءارى وزەكتى ەكەنى جيىن بارىسىندا ايتىلدى. سونداي ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى جايىندا دارحان قىدىرالى بىلاي دەدى: «تۇركى ەلدەرىنىڭ عىلىم اكادەميالارى ءتۇرلى سيپاتتا بولعاندىقتان, عىلىم دا قيلى باعىتتا دامۋدا. ماسەلەن, تۇركيا باتىستىق باعىتتى, كوپشىلىگىمىز كەڭەستىك جۇيەنى جالعاستىرىپ كەلەمىز. سوندىقتان, كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىن وداق ارقىلى تۇركى الەمىنىڭ عىلىمى دا بىرىزدىلەنە تۇسەر ەدى. وسىعان وراي تۇركى الەمىنىڭ عىلىمي ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجى­رىم­داماسىن ازىرلەگەن ءجون دەپ ويلايمىز». ءوز كەزەگىندە قازاقستان ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتى  مۇرات جۇرىنوۆ: «بiزدiڭ بابالارىمىز بۇرىنعى زامانداردان بەرi تۇركi حالىق­تارىنىڭ بiرلiگiن اڭساعان. وسى بiرلiكتiڭ بiرiنشi قادامى عىلىم سالاسىنان باستالىپ, رەسمي تۇردە قازiر عانا قول قويىلدى. تۇركi دۇنيەسiندە 240 ميلليونعا جۋىق تۇركi حالىقتارى تۇرادى. تۇركi مادەنيەتi مويىندالۋى كەرەك. وسى تۇرعىدا بiرلەسە وتىرىپ, بارلىق ەلدەردiڭ عالىمدارى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانسا, تۇركi الەمiنە ەنەتiن ەلدەردiڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتiگiن تيگiزەدi», – دەسە, ال باسقوسۋعا قاتىسقان باسقا دا  عالىمدار ءوز سوزدەرىندە بۇل يگىلىكتى شارانىڭ ءمان-ماعىناسىنا توقتالىپ, الدا اتقارار ىرگەلى ىستەردىڭ دە اۋقىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىدان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن الەم قارتاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولىپ, تەگىن كوك تۇركىلەردەن تاراتاتىن بىرقا­تار جاڭا مەملەكەت تاريح ساح­ناسىنا شىققان ەدى. سول ساتتەن باستاپ باعزىدا «باستىنى يدىرگەن, تىزەلىنى بۇكتىرگەن» تۇركى دۇنيەسىنىڭ الەۋەتى قايتا ارتىپ, ايبىنى اسقاقتاي باس­تادى. بۇگىندە ولار الەمنىڭ قۋاتتى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇستىنە جۇمىلا تۇسۋدە.  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسىلايشا تاعى ءبىر ۇلكەن ءىستىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىر. حالىقارالىق ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ەلەۋلى جاڭا­لىق بولىپ سانالاتىن بۇل وداق­تىڭ حاتشىلىعىنىڭ, ياعني باس­قارۋشى ورگانىنىڭ تىزگىنى اتالعان اكادەمياعا تابىس ەتىلدى.  داۋىس بەرۋ ارقىلى توراعانى سايلاۋ كەزىندە كوپشىلىك تاعى دا قازاقستان جاعىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ءسويتىپ, قازاقستان ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتى مۇرات جۇرىنوۆ وداق­تىڭ العاشقى توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسىلايشا, استانادا حالىق­ارالىق ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ەلەۋلى جاڭالىق بولىپ سانالاتىن جاڭا وداق ءوز جۇمىسىن باستادى. بەرىك سادىر, «ەگەمەن قازاقستان».