ۆەرەششاگيننىڭ ءبىراز كارتيناسىن بۇرىن ينتەرنەتتەن كورىپ, ءار سۋرەتتىڭ تاريحىنا ازداپ قانىققانىم بار. سودان بولار, كارتينالارى الدىندا ۇزاعىراق تۇرىپ قالدىم. ءوز كوزىڭمەن كورگەننىڭ اسەرى قاشاندا بولەك قوي. كوز الدىمدا بايىرعى بەينەلەر قۇددى قوزعالىسقا ەنگەندەي, ەسكى داۋىرگە ەرتىپ اكەتكەندەي كۇي كەشتىم. اسىرەسە «سوعىس اپوفەوزى» تۇسىندا تۋرا جارتى ساعاتتاي ايالدادىم.
بۇل سۋرەتتى ۆەرەششاگين 1871 جىلى سالىپتى. ەنى – ەكى مەتردەي, بيىكتىگى ءبىر جارىم مەترگە جۋىقتايتىن كولەمدى كارتينا. قۇلازىعان دالا, بۇلتسىز اسپان, قۋراعان تال-داراقتار. قاق ورتادا – پيراميدا سەكىلدى ەتىپ ءۇيىپ قويعان ادامنىڭ باس سۇيەكتەرى. ۇيىلگەن سۇيەك ۇستىندە جەمتىك ىزدەگەن قارعالار اينالا ۇشىپ ءجۇر. كوز ۇشىندا قامالدىڭ قيراعان قابىرعالارى كورىنەدى. مۇندا باتىرلار دا, جەڭىمپازدار دا جوق, تەك سوعىستىڭ سالدارى عانا بار. سۋرەتتى كورگەن ادامنىڭ تەبىرەنبەۋى, تولقىماۋى مۇمكىن ەمەس.
العاشىندا سۋرەت «تەمىرلاننىڭ تريۋمفى» دەپ اتالعان ەكەن. كەيىن «سوعىس اپوفەوزى» دەپ وزگەرتىپتى. سوعان قاراعاندا اۆتور باستاپقىدا باس سۇيەكتەردەن مۇنارا تۇرعىزۋدى تەمىرلان ياكي اقساق تەمىردىڭ سۇيىكتى ءىسى سەكىلدى كورسەتۋگە تىرىسقان سىڭايلى. ەل اراسىندا ايگىلى قولباسشىنىڭ وزىنە قارسى سوعىسقاندار, باس كوتەرگەندەر مەن اۋىر كۇنا جاساعانداردىڭ باسىن الىپ, وسىنداي مۇنارا تۇرعىزىپتى دەگەن اڭگىمە وقتا-تەكتە ايتىلىپ قالادى. الايدا ونى دالەلدەيتىن تاريحي دەرەك جوق. سوعان قاراعاندا جاۋلارى نە جاقتىرمايتىن جاندارى ونىڭ اتىن قاتىگەز بيلەۋشى رەتىندە تاريحتا قالدىرۋعا ۇمتىلسا كەرەك.
دەگەنمەن تاريحي دەرەكتەردە مۇنداي جاعدايدىڭ قاشقاردا بولعانى ايتىلادى. قاشقار بيلەۋشىسى ءۋاليحان تورە وزىنە قارسى شىققانداردىڭ باسىن الىپ, وسىنداي مۇنارا تۇرعىزىپتى. ءۋاليحان تورە نەمىس ساياحاتشىسى ادولف شلاگينتۆەيتتىڭ باسىن الىپ, باس سۇيەكتەر مۇناراسىنىڭ ۇشار بيىگىنە قويىپتى. بۇل دەرەكتى العاش بولىپ 1858 جىلى قاشقارعا بارعان جاۋجۇرەك قازاق شوقان ءۋاليحانوۆ جەتكىزگەن ەدى. كىم بىلەدى, بالكىم باتاليست سۋرەتشىگە شوقان جەتكىزگەن وقيعا اسەر ەتكەن بولار.
باتاليست دەپ تۋىندىلارىنا سوعىس تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن سۋرەتشىنى اتايدى. الەمدە باتاليست سۋرەتشى كوپ-اق, سونىڭ ءبىرى – وسى ۆەرەششاگين. ءوزى كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن وفيتسەر. كونستانتين فون-كاۋفمان ورتالىق ازيانىڭ ءبىراز قالاسىن باسىپ الىپ, تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ءھام ورتالىق ازياداعى ورىس اسكەرىنىڭ قولباسشىسى بولعان سوڭ پراپورششيك شەنىندەگى وفيتسەر ۆەرەششاگيندى الدىمەن 1867–1868, كەيىن 1869–1870 جىلدارى ءوزى باسقاراتىن وڭىرگە الدىرىپ, «تۇركىستان سەرياسى» توپتاماسىن سالدىردى. وسى توپتامانىڭ ءبىراز سۋرەتى ترەتياكوۆ گالەرەياسىندا ءتىزىلىپ تۇر. «بارلاپ تۇر», «توسىننان شابۋىل جاسادى», «قامال قابىرعاسىنىڭ جانىندا. كىرسىن», «ولجالارىن تانىستىردى», «تويلاپ جاتىر», ت.ب. كارتينالارى كوزگە ءتۇستى.
كاۋفمان تۇركىستان ءوڭىرىن وركەنيەتتەن ادا, ال جۇرتىن جابايى, جاۋىز ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقانى بەلگىلى. وسى ماقساتتا تىكەلەي تاپسىرماسىمەن 1871–1872 جىلدارى 6 تومنان تۇراتىن «تۇركىستان البومىن» جارىققا شىعاردى. ۆەرەششاگيننىڭ «تۇركىستان سەرياسى» توپتاماسى دا سول ۋاقىتتاعى ساياساتقا ساي سالىندى. كاۋفمان سول ارقىلى اسكەرىنىڭ قۋاتىن, الەۋەتىن تاريحتا قالدىرعىسى كەلدى. سولاي بولدى دا. ورىس اسكەرلەرى بۇقار امىرلىگىنە قاراپ كەلگەن سامارقاندى العاندا قاندى شايقاستىڭ بەل ورتاسىندا ۆەرەششاگين دە ءجۇردى. باتاليست بولۋدىڭ قيىندىعى دا سوندا, كارتينانىڭ شىنايى شىعۋى ءۇشىن سوعىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋىڭ كەرەك. جالپى, ۆەرەششاگين بىرنەشە رەت سوعىسقا قاتىسسا, اجالىمەن دە سوعىستا ءجۇرىپ جۇزدەستى, مينادان مەرت بولدى.
ءبىر قىزىعى, سوعىس تۋرالى سۋرەتتەر سالعان ۆەرەششاگين سوعىستى جەك كورىپتى. سونىڭ ايعاعى – «سوعىس اپوفەوزى». كارتينانىڭ راماسىنا «وتكەن, بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى بارلىق ۇلى جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ قۇرمەتىنە ارنالادى» دەپ جازىلعان ەكەن. ءبىر قاراعاندا اۆتور جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ وكتەمدىگىن, ۇستەمدىگىن ماداقتاپ تۇرعانداي. الايدا سالقىن اقىلمەن قايتا وقىساڭ, سۋرەتشى سوعىستى ماداقتاماي, كەرىسىنشە ونى اشكەرەلەپ تۇرعانىن بايقايسىڭ. سوعىستىڭ ادامزاتقا اكەلەتىن قاسىرەتىن بەينەلەۋگە تىرىسقانىن كورەسىڭ. راس-وتىرىگىن كىم بىلگەن, وسى كارتيناسىنان كەيىن سۋرەتشى «بۇدان بىلاي سوعىس تاقىرىبىنداعى كارتينالاردى سالمايمىن. سەبەبى سالعان دۇنيەمدى جان-تانىممەن سەزىنەمىن, ءاربىر جارالى مەن ءاربىر مەرت بولعان جاننىڭ قاسىرەتىن جۇرەگىمنەن وتكىزىپ, سول ءۇشىن كوز جاسىمدى توگەمىن» دەپتى. وسى ءسوزىنىڭ ءوزى ونىڭ سوعىستى دارىپتەمەگەنىن, كەرىسىنشە زاردابىن تەرەڭ سەزىنگەنىن اڭعارتقانداي.
سوعىستىڭ جاقسىسى جوق. ءبىزدىڭ دە تالاي بابامىز ەلدى, جەردى قورعايمىن دەپ جاۋعا قارسى شايقاستى. «سوعىس اپوفەوزىن» كورگەندە مىنا سۇراق ويدان شىقپاي قويدى. ەن دالادا قانشا قازاقتىڭ باسى قالدى ەكەن؟
