ەگەر وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن الدەكىم گەرمانيانىڭ فەدەرالدى كانتسلەرى لاۋازىمىنا ەندى ايەل سايلانادى, وندا دا كوممۋنيستىك گدر-دە وسكەن قىزدىڭ باعى جانادى دەگەن ساۋەگەيلىك بىلدىرسە, بىلايعى جۇرتتىڭ ءبارى دەرلىك سونى ايتقان ادامعا قاتتى كۇمان كەلتىرگەن بولار ەدى. ايتكەنمەن, نەمىس ءناسىلىنىڭ باسىم بولىگى كۇتپەگەن بۇل جاعداي 2005 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىنە قاراي شىن مانىندە جۇزەگە استى.
سول كەزدەگى سانگە ونشالىقتى كەلە بەرمەيتىن دوڭگەلەك شەڭبەرلى شاشى مەن سۇرعىلت سىرت كيىمدەرىن زاماتىندا ادەمى تىگىلگەن قويۋ ءتۇستى كاستومدەرگە ايىرباستاي قويعان انگەلا مەركەل ەجەلگى تاريحي ساكسونيا جەرىنىڭ, قازىرگى زامانعى وركەنيەتتى گەرمانيانىڭ سەگىزىنشى كانتسلەرى بولىپ شىعا كەلدى.
سول 2005 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانى كۇنى بۇل ەلدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش ايەل كانتسلەر جاڭا لاۋازىمىن ادال اتقاراتىنى جونىندە انت بەردى. ول ءوزىنىڭ وسى سوزىندە: ء“وزىمنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىمدى نەمىس حالقىنىڭ يگىلىگىنە ارناۋعا, ونىڭ ءال-اۋقاتىن كوبەيتۋگە, ونى بارلىق جامانشىلىقتان قورعاۋعا, كونستيتۋتسيا مەن فەدەراتسيا زاڭدارىن ساقتاۋعا جانە قورعاۋعا, ءاربىر ادامعا ءادىل بولۋعا انت ەتەمىن”, – دەدى. ال سوڭىندا: “قۇدايدىڭ ءوزى ماعان جار بولسىن”, – دەگەندى قوسىپ قويدى. ءدىندارلار وتباسىندا وسكەن وعان بۇل ءسوز شىنىندا جاراسىپ تۇردى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزگە رەسمي ساپارى باستالىپ جاتقان كۇندەرى تۋرا 56 جاسقا تولاتىن انگەلا دوروتەيا مەركەل (قىز كەزىندەگى تەگى – كاسنەر) 1954 جىلعى 17 شىلدەدە گفر-ءدىڭ گامبۋرگ قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ اكەسى حورست كاسنەر گەيدەلبەرگ پەن گامبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تەولوگيادان ءدارىس وقىسا, اناسى گەرليندا لاتىن جانە اعىلشىن پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولاتىن. ال انگەلا ومىرگە كەلگەننەن كەيىن بىرنەشە اپتا وتكەسىن ونىڭ ليۋتەران پاستورى بولىپ سانالاتىن اكەسى وتباسىن الىپ گدر-گە كوشەدى. مۇندا تەمپلين دەگەن شاعىن قالاشىققا قونىس تەپكەن ول سەميناريا اشىپ, مۇگەدەكتەر ءۇيىن باسقارادى. مۇندا كوپ ۇزاماي گەرمانيا ليۋتەراندارىنىڭ ەكىگە جارىلىپ, گدر-ءدىڭ جەكە شىركەۋى بولۋى جولىنداعى بەلسەندى كۇرەسكەرلەردىڭ بىرىنە اينالادى. ساياساتتى ءبىر كىسىدەي تۇسىنگەن حورست كوممۋنيستىك گەرمانياداعى ءتارتىپتى ەشقاشان سىنعا المايدى, قايتا ونىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتا جۇرەدى. سونىڭ ارقاسىندا وكىمەت تاراپىنان ءوزى دە كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزەدى. ايتالىق, ەكى بىردەي اۆتوكولىككە ەگەلىك ەتىپ, باتىس جاققا قالاعان ۋاقىتىندا بارىپ-كەلىپ جۇرەدى. سوندىقتان پاستور اكەسىنىڭ دىلىنە بەرىك كوممۋنيست ەكەنىنە سەنگەن انگەلا دا وزىنە سەنىمدى بولادى. دەگەنمەن, ول ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى ايتقاندا, بىرەر اۋىز سوزبەن عانا شەكتەلىپ, كوسىلىپ ءسويلەگەندى ونشالىقتى ۇناتا بەرمەيتىن كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبىن جۋرناليستەرمەن بولعان ءبىر سۇحباتى بارىسىندا ول: “سول كەزدەگى جۇيەمەن مەن كيكىلجىڭگە كوپ كەلىپ قالا بەردىم. بىراق بۇل مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ جاقسى جاقتارى بولمادى دەگەندى بىلدىرمەيدى”, – دەگەندى تىلگە تيەك ەتكەنى دە بار. راسىندا دا وزىنە سەنگەن قىز مەكتەپتە وتە جاقسى وقىپتى. ول ماتەماتيكا وليمپيادالارىندا بىرنەشە رەت تاماشا جەڭىسكە جەتەدى. ءتىپتى 1970 جىلى ورىس ءتىلى ءپانى بويىنشا وتكەن وليمپيادادا ۇزدىك شىققان ول جۇلدە رەتىندە ماسكەۋگە ساپار شەگىپ قايتۋ قۇرمەتىنە دە يە بولادى. ءبىلىم وشاعىندا الدىمەن پيونەر ۇيىمىنىڭ, سوسىن ەرىكتى نەمىس جاستارى وداعىنىڭ قاتارىندا ەسەپتە تۇرادى.
انگەلا كاسنەر مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەرىنىڭ وزىندە-اق لەيپتسيگتەگى كارل ماركس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, وقۋدى اڭساپ ەدى. ول 1973 جىلى ورتا مەكتەپتى تامامداعان بويدا سول ارمانداعان قالاسىنا كوشىپ بارادى. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى جاستاردىڭ توبىنا قوسىلعان جوق. الايدا, وسى جىلدارى ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى سانالاتىن ديسسيدەنت قالامگەر راينەر كۋنتسەمەن تانىسقانىن كوپكە دەيىن ماقتانىش ەتىپ ءجۇردى. ال وقىپ جۇرگەنىندە, 1974 جىلى ماسكەۋ مەن لەنينگراد ستۋدەنت-فيزيكتەرىمەن بولعان تاجىريبە الماسۋ كەزىندە تاعدىر ونى بولاشاق كۇيەۋى, فوگتلاند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ۋلريح مەركەلمەن جولىقتىردى. بۇلاردىڭ بىرلەسىپ وتاۋ تىگىپ, شاڭىراق قۇرعانىن ءبىلدىرەتىن نەكەلەسۋ ءراسىمى 1977 جىلعى 3 قىركۇيەكتە تەمپلين قالاسىنىڭ شىركەۋىندە ءوتتى. بىراق بۇل وتاۋدىڭ عۇمىرى ۇزاققا سوزىلعان جوق. ارادا بەس جىل وتكەسىن انگەلا ارالارىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تۇگەل بىتكەنىن جاريالايدى. جاريالاپ قانا قويماي, بارلىق جيعان-تەرگەن مۇكامالدارىن ءوزى الىپ قالادى. ونىڭ سول كەزدەگى قۇربىسى گابريەللا وتتو بۇل جىلداردى بىلاي ەسكە تۇسىرەدى: “مەن وعان ۋلريحقا دا بىردەڭە قالدىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ەدىم, ول ءسوزىمدى بىردەن ءۇزىپ تاستاپ, ونىڭ تەگىن ساقتاپ قالعانىنىڭ ءوزى جەتەتىنىن مالىمدەدى”. راسىندا انگەلا بۇدان كەيىن دە كۇيەۋگە شىققانىمەن, سول العاشقى زايىبىنىڭ تەگىن ساقتاپ قالدى.
لەيپتسيگ ۋنيۆەرسيتەتىن 1978 جىلى ۇزدىك بىتىرگەن انگەلا مەركەل, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, شتازيمەن (گدر-ءدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى) قىزمەت جاساسۋعا كەلىسىم بەرمەگەنى سەبەپتى بىردەن جۇمىسقا ورنالاسا المايدى. ايتكەنمەن, بۇل داعدارىس ۇزاققا سوزىلمايدى, سول وقۋ بىتىرگەن جىلى ول اناۋ-مىناۋ ەمەس, گدر عىلىم اكادەمياسى فيزيكا حيمياسى ورتالىق ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە قىزمەتكە قابىلدانادى. مۇندا سونىمەن قاتار كومسومول ۇيىمىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ تا سايلانادى. ينستيتۋتتا ول كۆانت فيزيكاسى جونىندەگى عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىستى. ونىڭ عىلىمداعى مانسابى دا ءساتتى باستالدى. سونىڭ ايعاعى رەتىندە 1986 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىعادى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە “نەمىس ەرىكتى جاستار وداعىندا” جەتەكشىلىك قىزمەتتە جۇرگەن انگەلا بۇل ساتىدا دا تەز ىلگەرى ورلەۋگە بەت الادى. ول الدىمەن ەلدىڭ ۇگىت جانە ناسيحات دەپارتامەنتىنىڭ حاتشىسى دەگەن لاۋازىمعا قول جەتكىزەدى. وسىلايشا گدر-ءدىڭ ساياسي كوممۋنيكاتسيا جونىندەگى باس ساراپشىلارىنىڭ بىرىنە اينالعان حانىم عىلىمي جانە ساياسي قىزمەت جاعدايلارىمەن كەڭەستىك بلوك جاعىنداعى ەلدەرگە ءجيى ساپارعا شىعىپ تۇراتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە سول جىلدارى ماسكەۋگە دە بىرنەشە مارتە كەلىپ قايتادى.
1989 جىلدىڭ 10 قاراشاسى كۇنى تۇندە 155 شاقىرىمدىق بەرلين قابىرعاسىنىڭ قۇلاتىلۋى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كوپتەن كۇتكەن وقيعاسى بولعانىمەن, ونىڭ تالايلاردى ەستەن تاندىرىپ تاستاعانى دا شىندىق. وسى ءارى-ءسارى احۋالدى ءوزىنىڭ پايداسىنا قاراي شەشۋگە تەز جۇمىلعان ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى ەسكى تارتىپتەگى ادامدار اراسىنان بۇرىن كسرو-عا قىزمەت ەتكەندەي اقش-قا دا ادال بولاتىنداردى تاۋىپ, جاڭا ساياسي كۇشتەردى قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى. ال ارادا ءبىر ايداي مەرزىم وتكەسىن انگەلا مەركەل ءوزىنىڭ بۇرىنعى ساياسي لاگەرىن اۋىستىرىپ, باتىس گەرمانيالىق حريستيان دەموكراتياسىنىڭ “دەموكراتيالىق ءدۇمپۋ” اتتى جاڭا قوزعالىسى قاتارىنا قوسىلادى. جاڭا ۇيىمعا مۇشە بولعاننان باستاپ كوممۋنيستىك ءتارتىپتىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن اشىپ كورسەتۋگە بەلسەنە كىرىسەدى. ول ەندى گدر-دەگى كوممۋنيست ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى باسشى – پرەمەر-مينيستر لوتار دە مەزەردىڭ ۇكىمەتى قۇرامىنان تابىلىپ, مۇندا دا بۇرىنعى اتقارعان قىزمەتىنە ساي لاۋازىم الادى. بۇل جولى ول تەك باتىسگەرماندىق مانەرمەن “باسپاسوز حاتشىسى” دەپ اتالادى. البەتتە, وسىدان كەيىن انگەلانىڭ عىلىمدى ءبىرجولا جىلى جاۋىپ قويۋىنا تۋرا كەلەدى.
بىراق كوپ ۇزاماي انگەلا مەركەل ءوزى جاڭادان كىرگەن پارتياسىنىڭ دا قۇرامىنان شىعىپ, “حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنا” سانالى تۇردە وتەدى. بۇل كەزدە ونىڭ وسى پارتيانىڭ جەتەكشىسى تىزگىنىن ۇستاۋى ءۇشىن ارادا بار-جوعى ون جىلداي ۋاقىت بار ەدى. قازىر ساراپشىلار انگەلانىڭ وسىنشالىقتى باس اينالدىراتىنداي زور تابىسقا جەتۋىنىڭ قانداي قۇپيا سىرى بار ەكەنىن زەرتتەي كەلىپ, ونىڭ ءبارى اتالمىش حانىمنىڭ بارلىق ماڭىزدى ماسەلەنى بارىنشا اقىلعا سالىپ, بايىپتى شەشەتىندىگىمەن بايلانىستىرادى. قىزمەت باسپالداعى بويىمەن جىلدام وسە باستاعان ول ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەسىن, 1990 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۋندەستاگتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. “ول بارلىق ۋاقىتتا دا ۋادە بەرۋمەن بولدى, – دەدى كەيىن ونىڭ سايلاۋشىلارىنىڭ ءبىرى. – سول ءۇشىن ءبىز وعان داۋىس بەردىك. ۋادەلەر ورىندالماعان كۇيى قالدى. ءبىراق ءبىز وعان سەندىك. ويتكەنى بۇل كەزدە ەشكىمگە دە سەنۋگە بولمايتىن, ال ول بولسا تىم قۇرىعاندا ءبىزدى جاقسىلاپ تىڭداي الدى عوي”. جوعارىداعى حريستيان-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ باس حاتشىسى جانە كانتسلەر گەلمۋت كول دە وعان سەندى. سەنگەندىكتەن دە ا.مەركەلدى 1991 جىلى ايەلدەر مەن جاستار ءىسى جونىندەگى مينيستر ەتىپ تاعايىندادى. الايدا, وسى قىزمەتتى اتقارعان ءۇش جىلى ىشىندە ول ءوزىن ايرىقشا ءبىر قىرىنان تانىتا المادى. سوعان قاراماستان كانتسلەر مۇنى تاجىريبەسىزدىكتەن كورىپ, “بالاپان” دەپ اتادى. وسىدان باستاپ جۋرناليستەر انگەلانى “گەلمۋت كولدىڭ قىزى” اتاندىرىپ جىبەردى. ال 1994 جىلى قىرىق جاستاعى “قىز” گفر-ءدىڭ قورشاعان ورتا مەن تابيعاتتى قورعاۋ, يادرولىق رەاكتورلار قاۋىپسىزدىگى مينيسترى دەگەن كەزەكتى لاۋازىمىنىڭ تۇعىرىنا قوندى.
ءومىردىڭ بۇدان كەيىنگى اعىمى جاعدايدى بۇدان دا قاتتى وزگەرتىپ, ونىڭ ا.مەركەل ءۇشىن پايدالى جاقتارى از بولمادى. حريستيان-دەموكراتتار 1998 جىلعى سايلاۋدا جەڭىلىپ قالىپ, انگەلا الدىمەن ءوزىنىڭ مينيسترلىك ورىنتاعىن بوساتۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىدان كەيىن “فرانكفۋرت الگەماينە” گازەتىندە گەلمۋت كولدى سىنعا العان ماقالا جاريالاندى. دەگەنمەن, بۇل سىن ءوزىنىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتپەدى, پارتيانىڭ كوشباسشىسى ورنىندا قالا بەردى. بىراق ارادا ءبىر جىل وتكەسىن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا گ.كولدىڭ 1993-1998 جىلدار ارالىعىندا قايدان شىققانى بەلگىسىز ەكى ميلليون ماركاعا جۋىق اقشانى حدس-نىڭ قۇپيا ەسەپشوتىنا اۋدارعانىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتار باسىلىپ, داۋ قايتا ءورشىپ كەتتى. وسىدان كەيىن انگەلا مەركەل حدس باس حاتشىسىنىڭ تەز ارادا ورنىنان كەتۋى كەرەكتىگى تۋرالى جالىندى ءسوز سويلەدى. بۇل ءسوز شىنىندا دا گەلمۋت كولدىڭ پارتيا جەتەكشىسى مىندەتىن تاستاپ كەتۋىن جەدەلدەتتى. ال سول ورىن بوساعاسىن لاۋازىم انگەلاعا بۇيىردى. راس, بۇل كەزدە پارتيانىڭ توراعاسى ۆولفگانگ شويبلە بولىپ قالا بەرگەن. ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەسىن ونىڭ دا بىلىقتارىن اشىپ كورسەتكەن ماتەريالدار پايدا بولدى دا, انگەلا مەركەل تاعى “اداسقان ادامنىڭ تابانىن جالتىراتۋىن” تالاپ ەتتى. مۇنىڭ سوڭى وجەت حانىمنىڭ پارتيا جەتەكشىسى بولىپ سايلانۋىنا اپارىپ جەتكىزدى.
1998 جىلى انگەلا مەركەل ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىقتى. بۇل جولى ونىڭ تاڭداۋى پروفەسسور يواحيم زاۋەرگە ءتۇستى. كورە المايتىن كوپ جۇرت انگەلا مۇنداي قادامعا ءوز ءيميدجىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن باردى دەگەندى دە ايتتى. بىراق قالاي دەگەندە دە, ونىڭ ەندىگى تاپقان قوساعى الەمدىك اتاعى بار حيميك عالىم, بەلگىلى ازامات ەدى. ول بۇل ەكەۋى جاقىن تانىسقان 1984 جىلعا دەيىن وزىنە ەكى بالا تۋىپ بەرگەن ايەلىنەن اجىراسىپ ۇلگەرگەن-ءدى. الايدا, گەرمانيانىڭ سەگىزىنشى فەدەرالدى كانتسلەرى بولىپ وتىرعان حانىمنىڭ ەكى كۇيەۋىنەن دە بالاسى بولمادى. “مەن مۇنداي مۇمكىندىكتى جوققا شىعارعانىم جوق, – دەيدى ا.مەركەل قازىر. – بىراق ىڭعايى كەلمەدى. مەن ساياساتپەن شۇعىلدانۋعا كىرىسكەنىمدە, 35 جاستا ەدىم, سوندىقتان وزىمە بۇل سۇراقتى قويمايتىن دا بولدىم”. جۋرناليستەردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرە كەلە, انگەلا تۇيىقتان وسىلاي ادەمى شىعىپ كەتتى. سونىمەن بىرگە ول ءوزىن ناعىز شىنايى ادام رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى.
مۇنداي شىنايىلىقتىڭ نىشانىن ول 2005 جىلعى سايلاۋ بارىسىندا ءوز قارسىلاسى سوتسيال-دەموكرات گەرحارد شرەدەرمەن بولعان تەلەدەباتتا دا بايقاتتى. وسى پىكىرتالاستا ءوزىن “تەلەۆيزيا كانتسلەرى” رەتىندە تانىتىپ قالعان قىزىل ءسوزى كوپ گ.شرەدەرگە قاراعاندا, ستۋديادا قىسىلىڭقىراپ وتىرعان ءتىلى قاساڭ انگەلا جالپىلاما سوزدەرمەن ەشتەڭەگە نەگىزدەلمەگەن كوپتەگەن ۋادەلەر بەرىپ توقتالدى. الايدا, مۇنىڭ ەسەبى دۇرىس ەدى, شوۋمەن شرەدەردىڭ قاسىندا ول ەلدىڭ تاعدىرى ءۇشىن ناعىز الاڭدايتىن تۇلعا بولىپ كورىندى. ەڭ باستىسى, انگەلا وسى سايىستا ءوزىن شىنايى ساياساتكەر رەتىندە اڭداتىپ شىقتى.
شىنىندا دا انگەلا مەركەلدىڭ باسقا ساياساتكەرلەرگە ۇقساي قويمايتىن جاقتارى كوپ. سونىڭ ءبىرى – جاقىندا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا وتكەن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى كەزىندە ونىڭ شيرەك فينالدان باستاپ, گەرمانيا قۇراماسىنىڭ ويىندارىن تاماشالاعانىن ءبارىمىز كوردىك. ول ويىنداردا جاي تاماشالاپ قويا سالعان جوق, ءوز ەلى فۋتبولشىلارىنىڭ ءاربىر قيمىلىنا باعا بەرە قارادى. ءتىپتى باستەسكەندە نەمىس اياقدوپ شەبەرلەرىنىڭ ارگەنتينا قۇراماسىن ۇتاتىنىن دا ءدال بولجاپتى. وسى كەيپتاۋندا كۇيەۋىنە قاراعاندا فۋتبولعا كوبىرەك قىزىعاتىنىن ايتىپ سالدى. بۇدان باسقا, ول اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىن وتە جەتىك بىلەدى. قولى بوستا باعباندىقپەن اينالىسقاندى, كىتاپ وقىعاندى جانە ساياحاتقا شىعىپ تۇرعاندى ۇناتادى.
امەريكانىڭ Forbes جۋرنالى جاقىندا انگەلا مەركەلدى “الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ايەل” دەپ اتادى. ال مەركەل حانىم شىنىندا “ۇلكەن سەگىزدىك” ەلدەرىنىڭ ىشىندە مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ايەل بولىپ تابىلادى. الايدا, “گەرمانيانىڭ كانتسلەرى” دەگەن قىزمەت ورنى وعان بارلىق وكىلدىكتەردى بەرە بەرمەيتىنىن دە ايتادى ساراپشىلار. ءبىر جاعىنان نەمىس سايلاۋشىلارى مەركەل حانىمدى ۇكىمەت قۇرامىنا ءوزىنىڭ ساياسي قارسىلاستارىن دا ەنگىزۋگە ءماجبۇرلەسە, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ تىزگىنىن قالاي العانىن بىلەتىن ارىپتەستەرى اياقتارىن تارتىپ قالعان سياقتى. وسىلايشا ۇدايى كوپشىلىكتىڭ باقىلاۋىندا جۇرگەن مەركەل ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ ساياسي كوزقاراستارىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرا الماي كەلە جاتقان سىڭايى بار. سوندىقتان وعان ۇنەمى ىمىراعا بارۋعا تۋرا كەلەدى. بالكىم, وسىنىڭ ءوزى جاقسى شىعار...
سەرىك ءپىرنازار, استانا.
سول كەزدەگى سانگە ونشالىقتى كەلە بەرمەيتىن دوڭگەلەك شەڭبەرلى شاشى مەن سۇرعىلت سىرت كيىمدەرىن زاماتىندا ادەمى تىگىلگەن قويۋ ءتۇستى كاستومدەرگە ايىرباستاي قويعان انگەلا مەركەل ەجەلگى تاريحي ساكسونيا جەرىنىڭ, قازىرگى زامانعى وركەنيەتتى گەرمانيانىڭ سەگىزىنشى كانتسلەرى بولىپ شىعا كەلدى.
سول 2005 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانى كۇنى بۇل ەلدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش ايەل كانتسلەر جاڭا لاۋازىمىن ادال اتقاراتىنى جونىندە انت بەردى. ول ءوزىنىڭ وسى سوزىندە: ء“وزىمنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىمدى نەمىس حالقىنىڭ يگىلىگىنە ارناۋعا, ونىڭ ءال-اۋقاتىن كوبەيتۋگە, ونى بارلىق جامانشىلىقتان قورعاۋعا, كونستيتۋتسيا مەن فەدەراتسيا زاڭدارىن ساقتاۋعا جانە قورعاۋعا, ءاربىر ادامعا ءادىل بولۋعا انت ەتەمىن”, – دەدى. ال سوڭىندا: “قۇدايدىڭ ءوزى ماعان جار بولسىن”, – دەگەندى قوسىپ قويدى. ءدىندارلار وتباسىندا وسكەن وعان بۇل ءسوز شىنىندا جاراسىپ تۇردى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزگە رەسمي ساپارى باستالىپ جاتقان كۇندەرى تۋرا 56 جاسقا تولاتىن انگەلا دوروتەيا مەركەل (قىز كەزىندەگى تەگى – كاسنەر) 1954 جىلعى 17 شىلدەدە گفر-ءدىڭ گامبۋرگ قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ اكەسى حورست كاسنەر گەيدەلبەرگ پەن گامبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تەولوگيادان ءدارىس وقىسا, اناسى گەرليندا لاتىن جانە اعىلشىن پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولاتىن. ال انگەلا ومىرگە كەلگەننەن كەيىن بىرنەشە اپتا وتكەسىن ونىڭ ليۋتەران پاستورى بولىپ سانالاتىن اكەسى وتباسىن الىپ گدر-گە كوشەدى. مۇندا تەمپلين دەگەن شاعىن قالاشىققا قونىس تەپكەن ول سەميناريا اشىپ, مۇگەدەكتەر ءۇيىن باسقارادى. مۇندا كوپ ۇزاماي گەرمانيا ليۋتەراندارىنىڭ ەكىگە جارىلىپ, گدر-ءدىڭ جەكە شىركەۋى بولۋى جولىنداعى بەلسەندى كۇرەسكەرلەردىڭ بىرىنە اينالادى. ساياساتتى ءبىر كىسىدەي تۇسىنگەن حورست كوممۋنيستىك گەرمانياداعى ءتارتىپتى ەشقاشان سىنعا المايدى, قايتا ونىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتا جۇرەدى. سونىڭ ارقاسىندا وكىمەت تاراپىنان ءوزى دە كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزەدى. ايتالىق, ەكى بىردەي اۆتوكولىككە ەگەلىك ەتىپ, باتىس جاققا قالاعان ۋاقىتىندا بارىپ-كەلىپ جۇرەدى. سوندىقتان پاستور اكەسىنىڭ دىلىنە بەرىك كوممۋنيست ەكەنىنە سەنگەن انگەلا دا وزىنە سەنىمدى بولادى. دەگەنمەن, ول ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى ايتقاندا, بىرەر اۋىز سوزبەن عانا شەكتەلىپ, كوسىلىپ ءسويلەگەندى ونشالىقتى ۇناتا بەرمەيتىن كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبىن جۋرناليستەرمەن بولعان ءبىر سۇحباتى بارىسىندا ول: “سول كەزدەگى جۇيەمەن مەن كيكىلجىڭگە كوپ كەلىپ قالا بەردىم. بىراق بۇل مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ جاقسى جاقتارى بولمادى دەگەندى بىلدىرمەيدى”, – دەگەندى تىلگە تيەك ەتكەنى دە بار. راسىندا دا وزىنە سەنگەن قىز مەكتەپتە وتە جاقسى وقىپتى. ول ماتەماتيكا وليمپيادالارىندا بىرنەشە رەت تاماشا جەڭىسكە جەتەدى. ءتىپتى 1970 جىلى ورىس ءتىلى ءپانى بويىنشا وتكەن وليمپيادادا ۇزدىك شىققان ول جۇلدە رەتىندە ماسكەۋگە ساپار شەگىپ قايتۋ قۇرمەتىنە دە يە بولادى. ءبىلىم وشاعىندا الدىمەن پيونەر ۇيىمىنىڭ, سوسىن ەرىكتى نەمىس جاستارى وداعىنىڭ قاتارىندا ەسەپتە تۇرادى.
انگەلا كاسنەر مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەرىنىڭ وزىندە-اق لەيپتسيگتەگى كارل ماركس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, وقۋدى اڭساپ ەدى. ول 1973 جىلى ورتا مەكتەپتى تامامداعان بويدا سول ارمانداعان قالاسىنا كوشىپ بارادى. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى جاستاردىڭ توبىنا قوسىلعان جوق. الايدا, وسى جىلدارى ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى سانالاتىن ديسسيدەنت قالامگەر راينەر كۋنتسەمەن تانىسقانىن كوپكە دەيىن ماقتانىش ەتىپ ءجۇردى. ال وقىپ جۇرگەنىندە, 1974 جىلى ماسكەۋ مەن لەنينگراد ستۋدەنت-فيزيكتەرىمەن بولعان تاجىريبە الماسۋ كەزىندە تاعدىر ونى بولاشاق كۇيەۋى, فوگتلاند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ۋلريح مەركەلمەن جولىقتىردى. بۇلاردىڭ بىرلەسىپ وتاۋ تىگىپ, شاڭىراق قۇرعانىن ءبىلدىرەتىن نەكەلەسۋ ءراسىمى 1977 جىلعى 3 قىركۇيەكتە تەمپلين قالاسىنىڭ شىركەۋىندە ءوتتى. بىراق بۇل وتاۋدىڭ عۇمىرى ۇزاققا سوزىلعان جوق. ارادا بەس جىل وتكەسىن انگەلا ارالارىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تۇگەل بىتكەنىن جاريالايدى. جاريالاپ قانا قويماي, بارلىق جيعان-تەرگەن مۇكامالدارىن ءوزى الىپ قالادى. ونىڭ سول كەزدەگى قۇربىسى گابريەللا وتتو بۇل جىلداردى بىلاي ەسكە تۇسىرەدى: “مەن وعان ۋلريحقا دا بىردەڭە قالدىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ەدىم, ول ءسوزىمدى بىردەن ءۇزىپ تاستاپ, ونىڭ تەگىن ساقتاپ قالعانىنىڭ ءوزى جەتەتىنىن مالىمدەدى”. راسىندا انگەلا بۇدان كەيىن دە كۇيەۋگە شىققانىمەن, سول العاشقى زايىبىنىڭ تەگىن ساقتاپ قالدى.
لەيپتسيگ ۋنيۆەرسيتەتىن 1978 جىلى ۇزدىك بىتىرگەن انگەلا مەركەل, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, شتازيمەن (گدر-ءدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى) قىزمەت جاساسۋعا كەلىسىم بەرمەگەنى سەبەپتى بىردەن جۇمىسقا ورنالاسا المايدى. ايتكەنمەن, بۇل داعدارىس ۇزاققا سوزىلمايدى, سول وقۋ بىتىرگەن جىلى ول اناۋ-مىناۋ ەمەس, گدر عىلىم اكادەمياسى فيزيكا حيمياسى ورتالىق ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە قىزمەتكە قابىلدانادى. مۇندا سونىمەن قاتار كومسومول ۇيىمىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ تا سايلانادى. ينستيتۋتتا ول كۆانت فيزيكاسى جونىندەگى عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىستى. ونىڭ عىلىمداعى مانسابى دا ءساتتى باستالدى. سونىڭ ايعاعى رەتىندە 1986 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىعادى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە “نەمىس ەرىكتى جاستار وداعىندا” جەتەكشىلىك قىزمەتتە جۇرگەن انگەلا بۇل ساتىدا دا تەز ىلگەرى ورلەۋگە بەت الادى. ول الدىمەن ەلدىڭ ۇگىت جانە ناسيحات دەپارتامەنتىنىڭ حاتشىسى دەگەن لاۋازىمعا قول جەتكىزەدى. وسىلايشا گدر-ءدىڭ ساياسي كوممۋنيكاتسيا جونىندەگى باس ساراپشىلارىنىڭ بىرىنە اينالعان حانىم عىلىمي جانە ساياسي قىزمەت جاعدايلارىمەن كەڭەستىك بلوك جاعىنداعى ەلدەرگە ءجيى ساپارعا شىعىپ تۇراتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە سول جىلدارى ماسكەۋگە دە بىرنەشە مارتە كەلىپ قايتادى.
1989 جىلدىڭ 10 قاراشاسى كۇنى تۇندە 155 شاقىرىمدىق بەرلين قابىرعاسىنىڭ قۇلاتىلۋى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كوپتەن كۇتكەن وقيعاسى بولعانىمەن, ونىڭ تالايلاردى ەستەن تاندىرىپ تاستاعانى دا شىندىق. وسى ءارى-ءسارى احۋالدى ءوزىنىڭ پايداسىنا قاراي شەشۋگە تەز جۇمىلعان ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى ەسكى تارتىپتەگى ادامدار اراسىنان بۇرىن كسرو-عا قىزمەت ەتكەندەي اقش-قا دا ادال بولاتىنداردى تاۋىپ, جاڭا ساياسي كۇشتەردى قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى. ال ارادا ءبىر ايداي مەرزىم وتكەسىن انگەلا مەركەل ءوزىنىڭ بۇرىنعى ساياسي لاگەرىن اۋىستىرىپ, باتىس گەرمانيالىق حريستيان دەموكراتياسىنىڭ “دەموكراتيالىق ءدۇمپۋ” اتتى جاڭا قوزعالىسى قاتارىنا قوسىلادى. جاڭا ۇيىمعا مۇشە بولعاننان باستاپ كوممۋنيستىك ءتارتىپتىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن اشىپ كورسەتۋگە بەلسەنە كىرىسەدى. ول ەندى گدر-دەگى كوممۋنيست ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى باسشى – پرەمەر-مينيستر لوتار دە مەزەردىڭ ۇكىمەتى قۇرامىنان تابىلىپ, مۇندا دا بۇرىنعى اتقارعان قىزمەتىنە ساي لاۋازىم الادى. بۇل جولى ول تەك باتىسگەرماندىق مانەرمەن “باسپاسوز حاتشىسى” دەپ اتالادى. البەتتە, وسىدان كەيىن انگەلانىڭ عىلىمدى ءبىرجولا جىلى جاۋىپ قويۋىنا تۋرا كەلەدى.
بىراق كوپ ۇزاماي انگەلا مەركەل ءوزى جاڭادان كىرگەن پارتياسىنىڭ دا قۇرامىنان شىعىپ, “حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنا” سانالى تۇردە وتەدى. بۇل كەزدە ونىڭ وسى پارتيانىڭ جەتەكشىسى تىزگىنىن ۇستاۋى ءۇشىن ارادا بار-جوعى ون جىلداي ۋاقىت بار ەدى. قازىر ساراپشىلار انگەلانىڭ وسىنشالىقتى باس اينالدىراتىنداي زور تابىسقا جەتۋىنىڭ قانداي قۇپيا سىرى بار ەكەنىن زەرتتەي كەلىپ, ونىڭ ءبارى اتالمىش حانىمنىڭ بارلىق ماڭىزدى ماسەلەنى بارىنشا اقىلعا سالىپ, بايىپتى شەشەتىندىگىمەن بايلانىستىرادى. قىزمەت باسپالداعى بويىمەن جىلدام وسە باستاعان ول ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەسىن, 1990 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۋندەستاگتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. “ول بارلىق ۋاقىتتا دا ۋادە بەرۋمەن بولدى, – دەدى كەيىن ونىڭ سايلاۋشىلارىنىڭ ءبىرى. – سول ءۇشىن ءبىز وعان داۋىس بەردىك. ۋادەلەر ورىندالماعان كۇيى قالدى. ءبىراق ءبىز وعان سەندىك. ويتكەنى بۇل كەزدە ەشكىمگە دە سەنۋگە بولمايتىن, ال ول بولسا تىم قۇرىعاندا ءبىزدى جاقسىلاپ تىڭداي الدى عوي”. جوعارىداعى حريستيان-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ باس حاتشىسى جانە كانتسلەر گەلمۋت كول دە وعان سەندى. سەنگەندىكتەن دە ا.مەركەلدى 1991 جىلى ايەلدەر مەن جاستار ءىسى جونىندەگى مينيستر ەتىپ تاعايىندادى. الايدا, وسى قىزمەتتى اتقارعان ءۇش جىلى ىشىندە ول ءوزىن ايرىقشا ءبىر قىرىنان تانىتا المادى. سوعان قاراماستان كانتسلەر مۇنى تاجىريبەسىزدىكتەن كورىپ, “بالاپان” دەپ اتادى. وسىدان باستاپ جۋرناليستەر انگەلانى “گەلمۋت كولدىڭ قىزى” اتاندىرىپ جىبەردى. ال 1994 جىلى قىرىق جاستاعى “قىز” گفر-ءدىڭ قورشاعان ورتا مەن تابيعاتتى قورعاۋ, يادرولىق رەاكتورلار قاۋىپسىزدىگى مينيسترى دەگەن كەزەكتى لاۋازىمىنىڭ تۇعىرىنا قوندى.
ءومىردىڭ بۇدان كەيىنگى اعىمى جاعدايدى بۇدان دا قاتتى وزگەرتىپ, ونىڭ ا.مەركەل ءۇشىن پايدالى جاقتارى از بولمادى. حريستيان-دەموكراتتار 1998 جىلعى سايلاۋدا جەڭىلىپ قالىپ, انگەلا الدىمەن ءوزىنىڭ مينيسترلىك ورىنتاعىن بوساتۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىدان كەيىن “فرانكفۋرت الگەماينە” گازەتىندە گەلمۋت كولدى سىنعا العان ماقالا جاريالاندى. دەگەنمەن, بۇل سىن ءوزىنىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتپەدى, پارتيانىڭ كوشباسشىسى ورنىندا قالا بەردى. بىراق ارادا ءبىر جىل وتكەسىن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا گ.كولدىڭ 1993-1998 جىلدار ارالىعىندا قايدان شىققانى بەلگىسىز ەكى ميلليون ماركاعا جۋىق اقشانى حدس-نىڭ قۇپيا ەسەپشوتىنا اۋدارعانىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتار باسىلىپ, داۋ قايتا ءورشىپ كەتتى. وسىدان كەيىن انگەلا مەركەل حدس باس حاتشىسىنىڭ تەز ارادا ورنىنان كەتۋى كەرەكتىگى تۋرالى جالىندى ءسوز سويلەدى. بۇل ءسوز شىنىندا دا گەلمۋت كولدىڭ پارتيا جەتەكشىسى مىندەتىن تاستاپ كەتۋىن جەدەلدەتتى. ال سول ورىن بوساعاسىن لاۋازىم انگەلاعا بۇيىردى. راس, بۇل كەزدە پارتيانىڭ توراعاسى ۆولفگانگ شويبلە بولىپ قالا بەرگەن. ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەسىن ونىڭ دا بىلىقتارىن اشىپ كورسەتكەن ماتەريالدار پايدا بولدى دا, انگەلا مەركەل تاعى “اداسقان ادامنىڭ تابانىن جالتىراتۋىن” تالاپ ەتتى. مۇنىڭ سوڭى وجەت حانىمنىڭ پارتيا جەتەكشىسى بولىپ سايلانۋىنا اپارىپ جەتكىزدى.
1998 جىلى انگەلا مەركەل ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىقتى. بۇل جولى ونىڭ تاڭداۋى پروفەسسور يواحيم زاۋەرگە ءتۇستى. كورە المايتىن كوپ جۇرت انگەلا مۇنداي قادامعا ءوز ءيميدجىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن باردى دەگەندى دە ايتتى. بىراق قالاي دەگەندە دە, ونىڭ ەندىگى تاپقان قوساعى الەمدىك اتاعى بار حيميك عالىم, بەلگىلى ازامات ەدى. ول بۇل ەكەۋى جاقىن تانىسقان 1984 جىلعا دەيىن وزىنە ەكى بالا تۋىپ بەرگەن ايەلىنەن اجىراسىپ ۇلگەرگەن-ءدى. الايدا, گەرمانيانىڭ سەگىزىنشى فەدەرالدى كانتسلەرى بولىپ وتىرعان حانىمنىڭ ەكى كۇيەۋىنەن دە بالاسى بولمادى. “مەن مۇنداي مۇمكىندىكتى جوققا شىعارعانىم جوق, – دەيدى ا.مەركەل قازىر. – بىراق ىڭعايى كەلمەدى. مەن ساياساتپەن شۇعىلدانۋعا كىرىسكەنىمدە, 35 جاستا ەدىم, سوندىقتان وزىمە بۇل سۇراقتى قويمايتىن دا بولدىم”. جۋرناليستەردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرە كەلە, انگەلا تۇيىقتان وسىلاي ادەمى شىعىپ كەتتى. سونىمەن بىرگە ول ءوزىن ناعىز شىنايى ادام رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى.
مۇنداي شىنايىلىقتىڭ نىشانىن ول 2005 جىلعى سايلاۋ بارىسىندا ءوز قارسىلاسى سوتسيال-دەموكرات گەرحارد شرەدەرمەن بولعان تەلەدەباتتا دا بايقاتتى. وسى پىكىرتالاستا ءوزىن “تەلەۆيزيا كانتسلەرى” رەتىندە تانىتىپ قالعان قىزىل ءسوزى كوپ گ.شرەدەرگە قاراعاندا, ستۋديادا قىسىلىڭقىراپ وتىرعان ءتىلى قاساڭ انگەلا جالپىلاما سوزدەرمەن ەشتەڭەگە نەگىزدەلمەگەن كوپتەگەن ۋادەلەر بەرىپ توقتالدى. الايدا, مۇنىڭ ەسەبى دۇرىس ەدى, شوۋمەن شرەدەردىڭ قاسىندا ول ەلدىڭ تاعدىرى ءۇشىن ناعىز الاڭدايتىن تۇلعا بولىپ كورىندى. ەڭ باستىسى, انگەلا وسى سايىستا ءوزىن شىنايى ساياساتكەر رەتىندە اڭداتىپ شىقتى.
شىنىندا دا انگەلا مەركەلدىڭ باسقا ساياساتكەرلەرگە ۇقساي قويمايتىن جاقتارى كوپ. سونىڭ ءبىرى – جاقىندا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا وتكەن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى كەزىندە ونىڭ شيرەك فينالدان باستاپ, گەرمانيا قۇراماسىنىڭ ويىندارىن تاماشالاعانىن ءبارىمىز كوردىك. ول ويىنداردا جاي تاماشالاپ قويا سالعان جوق, ءوز ەلى فۋتبولشىلارىنىڭ ءاربىر قيمىلىنا باعا بەرە قارادى. ءتىپتى باستەسكەندە نەمىس اياقدوپ شەبەرلەرىنىڭ ارگەنتينا قۇراماسىن ۇتاتىنىن دا ءدال بولجاپتى. وسى كەيپتاۋندا كۇيەۋىنە قاراعاندا فۋتبولعا كوبىرەك قىزىعاتىنىن ايتىپ سالدى. بۇدان باسقا, ول اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىن وتە جەتىك بىلەدى. قولى بوستا باعباندىقپەن اينالىسقاندى, كىتاپ وقىعاندى جانە ساياحاتقا شىعىپ تۇرعاندى ۇناتادى.
امەريكانىڭ Forbes جۋرنالى جاقىندا انگەلا مەركەلدى “الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ايەل” دەپ اتادى. ال مەركەل حانىم شىنىندا “ۇلكەن سەگىزدىك” ەلدەرىنىڭ ىشىندە مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ايەل بولىپ تابىلادى. الايدا, “گەرمانيانىڭ كانتسلەرى” دەگەن قىزمەت ورنى وعان بارلىق وكىلدىكتەردى بەرە بەرمەيتىنىن دە ايتادى ساراپشىلار. ءبىر جاعىنان نەمىس سايلاۋشىلارى مەركەل حانىمدى ۇكىمەت قۇرامىنا ءوزىنىڭ ساياسي قارسىلاستارىن دا ەنگىزۋگە ءماجبۇرلەسە, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ تىزگىنىن قالاي العانىن بىلەتىن ارىپتەستەرى اياقتارىن تارتىپ قالعان سياقتى. وسىلايشا ۇدايى كوپشىلىكتىڭ باقىلاۋىندا جۇرگەن مەركەل ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ ساياسي كوزقاراستارىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرا الماي كەلە جاتقان سىڭايى بار. سوندىقتان وعان ۇنەمى ىمىراعا بارۋعا تۋرا كەلەدى. بالكىم, وسىنىڭ ءوزى جاقسى شىعار...
سەرىك ءپىرنازار, استانا.
