«اتا-اناعا قۇرمەتپەن قاراپ, الاڭسىز قارتتىق سىيلاۋ, ۇرپاققا قامقورلىق جاساۋ – ءاربىر ادامنىڭ قاسيەتتى بورىشى».
بۇل باعىتتاعى جۇمىستى قالاي ءجۇرگىزۋ كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپتى دا ەلباسىمىزدىڭ «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋعا ارنالعان سالتاناتتى جيىنداعى سوزىنەن تابۋعا بولادى. وندا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان قابىلدانۋعا ءتيىس جۇيەلى شارالاردى اتاپ كورسەتە وتىرىپ, بارشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن وسى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسۋعا, ونەگە تۇتار جاقسى مىسالداردى كوبىرەك كەلتىرۋگە شاقىرعانى ەستە بولار.
شىن مانىندە ومىردە ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. تەك رەيتينگ قۋعان كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەلدى دۇرلىكتىرەر جايلارعا بەيىم تۇراتىنى بولماسا. سەنبەسەڭىز, اينالاڭىزعا قاراڭىزشى. اتا-انا الدىنداعى پارىزىن وتەۋ ءۇشىن باسقاعا ونەگە بولار قادامدار جاساعان جانداردىڭ كوپتىگىنە كوز جەتكىزەسىز. اتا-انانى ءسۇيۋدىڭ كەرەمەت مىسالدارىن ەستيسىز.
مەنىڭ دە جولىمدا سونداي جاندار كوپ كەزدەستى. ولار قۇراندا: «ادام بالاسىنا اكە-شەشەسىنە جاقسىلىق قىلۋدى نۇسقادىق...» («انكابۋت» سۇرەسى, 8-ايات), «...ال ەگەر ول ەكەۋىنىڭ ءبىرى نەمەسە ەكەۋى دە قولدارىڭدا قارتايسا, ولارعا «ءتۇھ» دەپ تە ايتپا» («يسرا» سۇرەسى, 23-24-اياتتار) دەلىنگەنىن بىلمەۋى دە مۇمكىن, بىراق ءىس-ارەكەتتەرى سوعان سايكەس كەلەدى. مەن ولارعا اسقان قۇرمەتپەن قارايمىن. جانە, ەلباسىمىز تاپسىرعانداي, ولاردىڭ ونەگەلى ىستەرىنەن جاستار ۇلگى السا دەگەن تىلەكپەن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
انار
قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن سەرىك ەتكەن كۇيشى قىزداردىڭ ىشىندەگى ورنى بولەك ونەرپاز انارمەن قازىرگىدەي اتى دۇرىلدەپ تۇرماعان كەزىندە تانىسىپ ەدىم. ارقالىق قالاسىنداعى مۋزىكا مەكتەبىندە شاكىرتتەرىن دومبىرا تارتۋعا باۋلىپ جۇرگەن ۇستاز قىزبەن تانىسۋعا سەبەپ بولعان ونىڭ اكەسى, بەلگىلى كۇيشى, كومپوزيتور ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ ەرەكشە تاعدىرى ەدى.
بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى, ايتباي مۇزداحانوۆ – تورعاي وڭىرىنە جاستايىنان تانىمال بولعان ونەرپاز. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر ونىڭ ونەرى تۋرالى تامسانا ايتاتىن. قولىنا تۇسكەن مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ بارىندە ويناپ, ءان ايتاتىن. اۋداندىق تەاتردىڭ سال-سەرىسى – ويىن-تويدىڭ كوركى, ورتاسىنىڭ ءسانى ەكەن. ونەردى جان-تانىمەن سۇيگەنىمەن, نەگىزگى كاسىبى ينجەنەر-مەحانيك, شارۋاشىلىقتىڭ بەلدى ماماندارىنىڭ ءبىرى.
استىق جيناۋ ناۋقانىندا اۋىل ادامدارى كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتەدى. ءبىر جولى سونداي قاربالاس كۇننىڭ بىرىندە بيدايدى جەلدەتىپ, ۇشىراتىن تەحنيكا كىلت توقتاپ, جۇرمەي قالادى. مۇندايدىڭ تالايىن كورگەن ايتباي كەزەكشى مەحانيكتەردىڭ كەلۋىن كۇتپەي, جوندەۋگە ءوزى كىرىسىپ كەتەدى. ءبىراز اينالدىرعان سوڭ گۇر ەتىپ وت العان ماشينانىڭ زىر اينالىپ تۇرعان تەگەرشىگى ايتبايدىڭ مويىن وراعىشىن ءىلىپ, تارتا جونەلەدى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا قۋاتتى ماشينانىڭ تەگەرشىكتەرىنىڭ اراسىنا مويىن وراعىشپەن قوسا ايتبايدىڭ ەكى قولى دا تارتىلىپ كەتەدى...
بۇل جاي كۇيشى ايتباي ءۇشىن زور اپاتقا تەڭ ەدى. جارقىلداپ جۇرگەن ساحناسىنان قۇزعا قۇلاعانداي بولعاندا, اۋەنسىز, كۇيسىز تەرەڭنەن الىپ شىققان قىزى انار ەكەنىن ايتقان-دى كۇيشى بىزگە. جاراقاتىن ەمدەتۋگە, تۇرمىستىق قيىندىقتاردى جەڭۋىنە جارى, دوستارى, بالالارى كوپ كومەكتەستى, ارينە. بىراق ونەرسىز ءومىرىن «سۇرقاي كۇندەر تىزبەگى» دەيتىن اكەسى شىن مانىندە ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن دومبىرا تارتۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندى انار. سولاي بولعانىمەن وڭ قولى شىنتاعىنان كەسىلىپ, سول قولىنىڭ ءۇش ساۋساعى عانا قالعان اكەسىنە دومبىرا ۇسىنۋعا جۇرەگى داۋالامادى.
وسى جەردە اكەسىنىڭ قۇرداسى ابدىسالىق نۇرجانوۆ انارعا كومەككە كەلدى. ول كىسىنىڭ كەسەك سويلەيتىن, ءادىلىن ايتاتىن كىسى ەكەنىن جۇرت بىلەتىن. سول مىنەزىنە سالىپ: «ەڭسەڭدى كوتەر! سەن دومبىرانى قالايدا قولىڭا قايتا الۋىڭ كەرەك, دومبىرا تارتپاساڭ ءومىرىڭنىڭ ءمانى جوق دەمەۋشى مە ەدىڭ؟» دەپ قايراۋىنان كەيىن ول انار باۋىرىنا باسىپ تۇرعان دومبىراعا قول سوزادى...
سول كۇننەن قىزىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن كۇيشى ا.مۇزداحانوۆتىڭ تاعدىرمەن تايتالاسقان ونەر جولى باستالادى. اليۋميني سىمنان جاسالعان ىلمەكتى وڭ قارىنا بايلاپ, ەكى شەكتى شەرتۋدى يگەرەدى. سول قولدىڭ ءۇش ساۋساعى پەرنە بويلاپ جۇگىرگەنىمەن, مىڭ ءيىرىمدى كۇيدى ناقىشىنا كەلتىرە الماي قينالعاندا, قاسىندا وتىرعان انار ءىلىپ الىپ كەتەتىن بولدى. اكە جۇرەگىندەگى اۋەندى جۇرەگىمەن ۇعىپ, نوتاعا ءتۇسىردى. ەڭ باستىسى, وڭاشا وتىرعاندا عانا دومبىرا شەرتەتىن اكەسىنە بيىك ونەرپازدىق رۋحتىڭ قايتا ورالۋىنا سەبەپشى بولدى. ەكەۋى دومبىرالارىن ۇستاپ, اۋەلى وتباسىنىڭ, سوسىن اۋىلداستارىنىڭ, اقىرى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ الدىنا شىعىپ, ونەر كورسەتتى.
اكە شىعارماشىلىعىنىڭ ناسيحاتشىسىنا اينالعان انار 2008 جىلى ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ 30 كۇيى مەن 10 ءانىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, «بابالار ءۇنى» دەگەن كىتابىن جارىققا شىعاردى. جاسى 70-كە تولعاندا تۋعان ەلىندە شىعارماشىلىق كەشىن ۇيىمداستىردى. اكەسىنىڭ بىرنەشە كۇيى اناردىڭ ءوز رەپەرتۋارىنا ەنگەن, تاعى بىرنەشە كۇيىن وركەسترگە ءتۇسىرىپ, ولاردى استانا فيلارمونياسىنىڭ ۇلت اسپاپتار وركەسترى ورىنداپ ءجۇر.
تۇرسىنگۇل
جىل سايىن, حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى – 8 ناۋرىز قارساڭىندا ەلباسىمىزدىڭ ايەلدەر قاۋىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋى وتەدى. اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل كەزدەسۋگە كانديداتۋرالار ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ەسەلى ەڭبەگىمەن, عىلىمداعى, ونەردەگى, سپورتتاعى بىرەگەي جەتىستىكتەرىمەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ ىشىنەن ىرىكتەلەدى. بەلگىلى وفتالمولوگ عالىم, قازاق كوز اۋرۋلارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تۇرسىنگۇل كوپجاسارقىزى بوتابەكوۆا – سونداي ءبىر كەزدەسۋدىڭ قاتىسۋشىسى.
ەلباسىنىڭ ىقىلاستى قابىلداۋىنداعى جاي-ماشۋاق اڭگىمە بارىسىندا قاتىسۋشىلار اشىلىپ, تاعدىرىنىڭ بەتبۇرىستى ساتتەرىن, ءومىرىنىڭ جۇرەك تەبىرەنتەر سىرلارىن ايتاتىن جايلار كەزدەسەدى. سونداي ءبىر اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىن تۇرسىنگۇلدەن ەستىگەن ەدىك. كەيىن ول كىسىنى ارنايى ىزدەپ بارىپ, سۇحباتتاسىپ, اتا-انا الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشتى وتەۋدىڭ تاعى ءبىر كەرەمەت مىسالىن ايعاقتايتىن اڭگىمەگە قانىقتىق.
...وتباسىنداعى التى بالانىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان, ءىنى-سىڭلىلەرىن وقىتۋ, تاربيەلەۋ تۇرسىنگۇلدىڭ ءومىر بويعى مىندەتىنە اينالادى. سەبەبى, سوعىستان كەيىنگى اش-جالاڭاش جىلداردىڭ زاردابىنان اكە ەرتەرەك كوز جۇمىپ, كۇيەۋىنە ارقا سۇيەپ ۇيرەنگەن انا جەر تىرەپ قالادى.
جارىنان ايىرىلۋ, التى بالانى قالاي جەتكىزەم دەگەن ۋايىم جانىن جەگىدەي جەپ, دەنساۋلىعى كۇرت قۇلدىراعان اناسىنىڭ جانارى سۋالىپ, جەر سيپالاپ قالعاندا تۇرسىنگۇل ورتا مەكتەپتىڭ 9 سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن ەكەن. ءوزى ءۇشىن باستى شەشىمدى دە سوندا قابىلدايدى. جاسىپ وتىرعان اناسىن جۇباتۋ ءۇشىن: «اپا, ۋايىمداماڭىز. مەن كوز اۋرۋىن ەمدەيتىن دارىگەردىڭ وقۋىن وقىپ, ءسىزدى ەمدەپ جازامىن», – دەيدى سەرت بەرگەندەي نىق سويلەپ.
ول سوزىندە تۇرادى. الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كوز اۋرۋلارى بويىنشا ماماندانادى. بارلىق قادامدارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان ول الەمنىڭ جارىعىن سىيلاعان اناسىنا ەندى ءوزى جارىق ساۋلە سىيلاۋ ءۇشىن نەبىر قيىن شەشىمدەر قابىلداۋىنا تۋرا كەلەدى. بۇگىندە «كەيبىر ەم-شارالاردى جاساۋ ءۇشىن قالاي تاۋەكەلگە بارعانمىن» دەپ وزىنە ءوزى تاڭعالاتىن كەزدەرى بار. مىسالى, كلينيكالىق ءولىم جاعدايىندا جاتقان اناسىن قۇتقارۋ ءۇشىن ونىڭ جۇرەگىنە ادرەناليندى تىكەلەي ەگۋدى ءوزى جۇزەگە اسىرعان. ال ەڭ باستىسى, اناسى جارىق دۇنيەنى ەمەن-جارقىن كورۋى ءۇشىن ونىڭ كوزىنە وپەراتسيا جاسايدى. بىرنەشە اۋىر سىرقاتتارمەن جاعدايى كۇردەلەنە تۇسكەن ادامعا ونداي وپەراتسيا جاساۋعا مەديتسينالىق امالدار جاقسى دامىعان, تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر مول قازىرگى كەزدىڭ وزىندە رۇقسات ەتىلە بەرمەيدى.
«سوندا مەنى قولداپ, كومەك كورسەتكەن ارىپتەستەرىمە باسىمدى ءيىپ, تاعزىم ەتەمىن, – دەيدى تۇرسىنگۇل. – ارينە, تاپ قازىر مەن ول ءىسىمنىڭ شەكتەن شىققان تاۋەكەل ەكەندىگىن تۇسىنەمىن. بىراق, مەن اناما بەرگەن ۋادەمدى ءبىر ءسات ەسىمنەن شىعارعان ەمەسپىن. ول – مەنىڭ بۇكىل ءومىرىمنىڭ شامشىراعى سياقتى بولدى. ارىپتەستەرىم دە سونى بىلەتىن. سوندىقتان مەنى ەشتەڭە دە توقتاتا المايتىنىن ولار جاقسى ءتۇسىنىپ, بارىنشا قولدادى.
ەسەسىنە ەڭبەگىم جاندى... انام بالا-شاعاسىنىڭ, نەمەرەلەرىنىڭ بەت-ءجۇزىن كورۋ باقىتىنا يە بولدى. باقىتتى ەكەنىن ايتىپ, اق باتاسىن بەردى».
ءادىلحان
شيپاجايعا الدىن الا حابارلاپ قويساق تا بولمەلەرىمىز دايىن ەمەس ەكەن. قۇربىم ەكەۋمىزدىڭ بولىنۋىمىزگە تۋرا كەلدى.
ءوز بولمەمە كىرە بەرگەنىمدە ءبىر جىگىت قارسى شىقتى. تەرەزە جاقتاعى توسەكتىڭ ۇستىندە بىزگە جالتاقتاي قاراپ, شۇيكەدەي عانا قارت انا وتىردى. قارسى ۇشىراسقان جىگىت وسى كىسىنىڭ ۇلى, ءوزىمىز سياقتى مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءادىلحان بيجانوۆ ەكەن. اناسىنا جاقىن بولۋ ءۇشىن سول ماڭنان پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتقانىن اپاي ايتىپ بەردى.
از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اپانىڭ اقتوبەلىك ەكەنىن, ونكولوگيالىق ينستيتۋتتان ەم الىپ شىققانىن, كەلەسى سەانسقا دەيىن كۇش جيناۋ ءۇشىن بالاسى وسى شيپاجايعا جاتقىزعانىن ءبىلدىم. شۇكىر, بالالارىنا قادىرلى. اسىرەسە, ءادىلحانىنىڭ ورنى بولەك. ءومىر بويى قاس-قاباعىنا قاراۋمەن كەلەدى, وتقا كۇيىپ, سۋعا تۇسۋگە ءازىر. سول نيەتى ءۇشىن-اق ريزا ق ۇلىنىنا. مىنە, قازىر دە ناۋقاسى جانىنا باتسا دا, سول ۋايىمداماسىن دەپ سىر بەرمەي ءجۇر.
«ونكولوگيانىڭ» قارماعىنا ىلىككەن ادامنىڭ قۇنارلى تاماق جەپ, بەلگىلەنگەن ءدارى-دارمەكتى ۋاقتىلى قابىلداۋى كەرەكتىگى تۇسىنىكتى عوي. بايقايمىن, اپامىز ءدارىسىن ءبىر ىشسە, ءبىر ىشپەيدى. تاماققا دا تابەتى جوق سياقتى, ءتىپتى, ۋىلجىپ پىسكەن جەمىس-جيدەكتەن دە اۋىز تيەدى دە قويادى. ءدارى ءىشۋى كەرەكتىگىن ەسكە سالعان ماعان: «سەن, قىزىم, بالاما ايتىپ قويما. سونىڭ كوڭىلىنە قاراپ قانا ءجۇرمىن. ايتپەسە, ءبىر كۇن تۇرعىم جوق...», دەپ كۇرسىندى.
ۇلى اناسىن جەتەكتەپ ءۇش مەزگىل تاماققا اپارادى, قىدىرتادى. ۇستەل باسىندا شۇيىركەلەسىپ, ۇزاق اڭگىمەلەسەدى. بىزبەن ءبىر ۇستەلدە اكادەميك ءو.سۇلتانعازيننىڭ ۇيىندەگى رايحان اپامىز بەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى ب.ساباليەۆتىڭ ۇيىندەگى روزا اپامىز وتىراتىن. شەشەسىن جاس بالاداي جەتەكتەپ جۇرگەن ءادىلحاندى كورگەندە اپالار: «مىناداي ۇلى بار انا شۇيكەدەي كەمپىردىڭ ارمانى جوق» دەيدى ريزا بولىپ.
قارت انا قانشا سىر بەرمەسە دە, قينالىپ ءجۇردى. بالا ەمەسپىز, ىشتەي ءبىر جاماندىقتى سەزدىم. سىر بەرمەي, الدارقاتا سويلەسىپ وتىرعانىمدا: «قىزىم, ساعان ءوتىنىشىم بار... اماناتىم... – دەدى انا باياۋ ۇنمەن. – مەن ەلگە جەتە المايتىن سياقتىمىن. ءادىلحانىم... قينالاتىن بولدى... مەنىڭ مۇرشام بولا ما... بىلمەدىم. سەن... مەنىڭ انالىق باتامدى جەتكىز. ەكى دۇنيەدە ريزامىن».
مەنىڭ جۇباتۋ سوزدەرىمە باسىن شايقاپ, ارقامنان قاقتى. قولىمنان كەلگەنى – اناسى از دا بولسا بالاسىمەن بىرگە بولسىن دەپ ويلاپ, ءادىلحان تۇستە كەلگەنىندە: «مەن قۇربىمنىڭ جانىنا بارىپ تۇرا بەرەمىن. ءسىز اناڭىزدىڭ قاسىنا كەلىپ تۇرىڭىز», – دەدىم. ول ىڭعايسىزدانىپ, كەلىسپەدى.
كەلەسى ءتۇنى اپا اۋىرىپ شىقتى, تاڭەرتەڭ ءبىر اياعى ءىسىپ كەتكەنىن كورىپ, دارىگەرلەردى شاقىرتتىم. ادىلحانعا دا حابارلادىم. ءسويتسەم, اناسى وعان ءوزى دە حابارلاسىپ, مۇندايدىڭ ارتى جاقسى بولمايتىنىن ايتىپتى. بايقايمىن, ءادىلحان ابدىراپ, ساسقالاقتاپ تۇر. «انامنىڭ ءبىر اياعى عانا ىسكەن عوي... ايتىڭىزشى, جامان جاعداي ەكى اياق بىردەي ىسكەندە بولاتىن شىعار؟» – دەيدى بىرەسە ماعان, بىرەسە دارىگەرگە ۇمىتپەن قاراپ.
بىراق ونىڭ ءۇمىتى اقتالمادى.
«اناسى ۇزىلەردە ۇلىنا قاراپ, بىردەڭە دەگىسى كەلىپ ەدى, بىراق ەشتەڭە ايتا المادى, – دەدى «جەدەل جاردەممەن» بىرگە بارعان شيپاجاي مەدبيكەسى. – ول كىسىنىڭ نە ايتقىسى كەلگەنىن ۇلى دا تۇسىنبەي ابدەن قينالىپ كەتتى...».
ارينە, اناسى وعان باتاسىن بەرىپ, ەكى دۇنيەدە ريزا ەكەنىن ايتقىسى كەلدى... اناسى سونى ايتا المايمىن با دەپ, اماناتتاپ تاپسىرىپ ەدى عوي...
ساندىبەك
ۆاگون كۋپەسىنە باس سۇققان ورتا جاستارداعى ازامات: «جوعارى سورەدەگى ەكى ورىننىڭ بىرەۋىن تومەنگى ورىنعا ايىرباستايسىزدار ما؟ قاسىمدا انام بار ەدى...» دەپ بىزدەرگە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى.
سول كەزدە ارتىنان جەتكەن اناسى: «ۋايىمداما, بالام. بۇل جولعا مەن تىكەمنەن تىك تۇرىپ تا بارۋعا ريزامىن», دەپ بالاسىنا مەيىرلەنە قارادى.
...كۇلتاي اپامىز تاعدىر تاۋقىمەتىن ابدەن تارتقان كىسى ەكەن. اكەسى, اناسى, وزىنەن ۇلكەن اپكەسى جانە ءتورت-بەس جاسار بۇل «ارعى بەتتەن» ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا وتكەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, شەكارانىڭ اشىلۋىن سارعايا كۇتكەن ءنوپىر حالىق, قاقپا اشىلعاندا بەرى قاراي لاپ قويادى. يۋ-قيۋ, الاساپىران جاعدايدا اكە-شەشەسىنەن اداسىپ قالادى...
شىرقىراپ جىلاعان بالانى الدەكىم جەتەكتەپ ءبىر كەڭسەگە اكەلەدى, سودان قولدان-قولعا ءوتىپ ءجۇرىپ, بىرەۋلەردىڭ ۇيىنە, بالالار ۇيىنە, تاعى بىرەۋلەردىڭ ۇيىنە تاپ بولادى... تىم ەرتە تۇرمىس قۇرىپ, وندا دا باعى جانبايدى. جاسىراتىن نەسى بار, قورلىقتى دا, زورلىقتى دا باستان كەشەدى. بالالارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى شەتىنەي بەرگەن سوڭ, «قوينى قۇتسىز» دەپ كۇيەۋى دە تاستاپ كەتەدى. تاعدىر تەپەرىشىن, ادامداردىڭ قياناتىن كوپ كورۋىن: «تۋىسىمنىڭ, ىزدەۋشىمنىڭ جوقتىعىنان عوي» دەپ ويلاپ, ەس بىلگەلى اكە-شەشەسىن, اپكەسىن اڭساۋمەن كۇن كەشەدى...
ساندىبەك – بالالار ۇيىندە وسكەن ەكەن, بۇرىن اتى دا باسقا بولىپتى. قاشىپ كەتىپ, اۋىلداعى الىس اعايىنىن ساعالاپ كەلگەندە ولار جىلى قاباق تانىتا قويماعان سىڭايلى. قارا سۋىقتا اۆتوبۋس كۇتىپ دىردەكتەپ تۇرعان بالانى كۇلتاي اپا ۇيىنە ەرتىپ اكەپ قوندىرادى... انا مەن بالا وسىلاي تانىسىپ, تابىسادى. بالاسى قۇجات الاتىن كەزدە اتىن ساندىبەك دەپ وزگەرتەدى, ءوزى ەركەلەتىپ «ءسانتاي» دەپ اتايدى. سەبەبى, وزىنەن ۇلكەن اپكەسىنىڭ اتى ءسانتاي ەكەنى ەسىندە, تىم قۇرىعاندا اتىن اتاپ جۇرەيىن دەگەن...
اناسىنىڭ جۇرەگىندەگى مۇڭنىڭ سىرىن بىلگەن ساندىبەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, تەلەباعدارلامالارعا, گازەت-جۋرنالدارعا اناسىنىڭ تۋىستارىن سۇراستىرىپ, حات جازعانىمەن ىزدەۋى ناتيجە بەرمەگەن. ولاردى تابۋعا اناسى قالاپ قويعان ەسىمى سەبەپشى بولىپتى. وسكەمەننەن كاتونقاراعايعا باراتىن ساپارىندا جولدا تۇرعان ءبىر بالالى ايەلدى ماشيناسىنا مىنگىزەدى. «ەسىمىم ساندىبەك, انام ەركەلەتىپ «ءسانتاي» دەپ اتايدى», – دەگەنىندە, جولاۋشى كەلىنشەك: «مەنىڭ انامدى دا اكە-شەشەسى سولاي اتاعان ەكەن», – دەيدى. ول كىسىنىڭ «ارعى بەتتەن» كەلگەنىن ايتقاندا ساندىبەك ەلەڭ ەتە قالادى...
كۇلتاي اپامىزدىڭ شىن اتى كۇلباعيلا, ال ءسانتايدىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان اتى ءساندىبالا ەكەنىن, شەكارادان وتەردە اكە-شەشەسى سىڭلىسىنەن كوز جازىپ قالعانىن جولاۋشى كەلىنشەكتىڭ جاسى جەتپىستەن اسقان اناسى جىلاپ وتىرىپ ايتىپ بەرىپتى. مۇنى ەستىگەن ساندىبەك اۋىلىنا قۇستاي ۇشىپ جەتىپ, قيلى زامان اجىراتقان اپاسىمەن قاۋىشتىرۋ ءۇشىن اناسىن الىپ, قايتا جولعا شىققان بەتى ەكەن...
كۋپە ەسىگىنىڭ الدىندا كۇلتاي اپامىزدىڭ: «بۇل جولعا مەن تىكەمنەن تىك تۇرىپ تا بارۋعا ريزامىن», دەۋىنىڭ سىرىن ەندى ۇقتىق.
كامال الپەيىسوۆا,
(قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ
«مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋعا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىنەن).
وتكەن كۇزدە تەلەارنالاردىڭ بىرىنەن بالالارىنىڭ قارتايعان اتا-اناسىن قاراۋسىز قالدىرعانى تۋرالى بەرىلگەن سيۋجەت كوپشىلىككە قاتتى اسەر ەتتى. كورگەندەر كورمەگەندەرگە ايتىپ, كەيبىرەۋلەر ونى ءارى قاراي قۇبىلتا جەتكىزىپ, سول سيۋجەت بىرنەشە كۇن بويى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. سول كەزدە ءبىر جيىنعا قاتىسۋعا تۋرا كەلدى. مۇلدە باسقا ماسەلەنى تالقىلاۋعا ارنالعان جيىندا قاتىسۋشىلار كەنەتتەن وسى تاقىرىپقا ويىسىپ, سيۋجەتتەگى جاعداي ءبىراز ءسوز بولدى. كەلتىرىلگەن مىسالدار, سويلەۋشىلەردىڭ ەموتسياسىن بىلدىرەتىن تەڭەۋلەر ناقتى ادامدارعا قاتىستى ايتىلعانىمەن, قوعامدا جالپى, وسى تەكتەس قايىرىمسىز جايتتاردىڭ قىلاڭ بەرۋى سەكەم الدىرىپ, الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانداي. ارا-تۇرا بولسا دا: «الدەقانداي كۇن تۋادى دەپ, ءبىر بولمەلى ءۇي الىپ قويدىم», «قارتايعاندا كەرەك بولار دەپ, اقشا جيناپ ءجۇرمىن», دەگەن سوزدەردىڭ ەستىلىپ قالۋى دا سول الاڭداۋشىلىقتىڭ ومىردەگى بەلگىسى سياقتى. بۇل كوڭىلدىڭ اسەم ورنەگى سەتىنەگەندەي اسەر قالدىرىپ, ويلانتاتىنى راس. ەكىنشى جاعىنان, ماسەلەنى قايتا-قايتا قوزداتا بەرسە, وسىندايدا تابىلا كەتەتىن جاعىمسىز مىسالداردى تىزبەكتەپ ايتا بەرسە, تالداپ, قورىتىندى جاساۋعا ەمەس, كورگەنىن ىستەۋگە بەيىم كەيبىر ويسىز جاستار «باسقالار دا سويتەدى ەكەن عوي», دەپ ونى قايتالاماسىنا كىم كەپىل؟ جاھاندانعان زاماندا مۇنداي فاكتىلەر سىرتقا تاراپ, ءبىز تۋرالى ۇل مەن قىزى قۋاتى قايتقان اكە-شەشەسىن دالاعا تاستايتىن ەل سياقتى ۇعىم قالىپتاسۋى دا مۇمكىن عوي. كونستيتۋتسيامىزدا «بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارى مىندەتى» جانە «كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابىلەتتى بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتى» (27-باپ) دەپ جازىلعان. ۇرپاق تاربيەسىندە: «اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە تاپسىراتىن قاتىگەز ۇرپاق پەن بالاسىنان جەريتىن كوكەك انا بىزدە ەشقاشان بولماعان. بۇل – ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە قايشى, سالتىمىزدا جوق ارەكەت» (ن.ءا.نازارباەۆ) دەگەن ۇستانىم باسشىلىققا الىنىپ وتىرعان ەلدە مۇنداي ۇعىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى, ارينە.بۇل باعىتتاعى جۇمىستى قالاي ءجۇرگىزۋ كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپتى دا ەلباسىمىزدىڭ «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋعا ارنالعان سالتاناتتى جيىنداعى سوزىنەن تابۋعا بولادى. وندا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان قابىلدانۋعا ءتيىس جۇيەلى شارالاردى اتاپ كورسەتە وتىرىپ, بارشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن وسى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسۋعا, ونەگە تۇتار جاقسى مىسالداردى كوبىرەك كەلتىرۋگە شاقىرعانى ەستە بولار.
شىن مانىندە ومىردە ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. تەك رەيتينگ قۋعان كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەلدى دۇرلىكتىرەر جايلارعا بەيىم تۇراتىنى بولماسا. سەنبەسەڭىز, اينالاڭىزعا قاراڭىزشى. اتا-انا الدىنداعى پارىزىن وتەۋ ءۇشىن باسقاعا ونەگە بولار قادامدار جاساعان جانداردىڭ كوپتىگىنە كوز جەتكىزەسىز. اتا-انانى ءسۇيۋدىڭ كەرەمەت مىسالدارىن ەستيسىز.
مەنىڭ دە جولىمدا سونداي جاندار كوپ كەزدەستى. ولار قۇراندا: «ادام بالاسىنا اكە-شەشەسىنە جاقسىلىق قىلۋدى نۇسقادىق...» («انكابۋت» سۇرەسى, 8-ايات), «...ال ەگەر ول ەكەۋىنىڭ ءبىرى نەمەسە ەكەۋى دە قولدارىڭدا قارتايسا, ولارعا «ءتۇھ» دەپ تە ايتپا» («يسرا» سۇرەسى, 23-24-اياتتار) دەلىنگەنىن بىلمەۋى دە مۇمكىن, بىراق ءىس-ارەكەتتەرى سوعان سايكەس كەلەدى. مەن ولارعا اسقان قۇرمەتپەن قارايمىن. جانە, ەلباسىمىز تاپسىرعانداي, ولاردىڭ ونەگەلى ىستەرىنەن جاستار ۇلگى السا دەگەن تىلەكپەن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
انار
قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن سەرىك ەتكەن كۇيشى قىزداردىڭ ىشىندەگى ورنى بولەك ونەرپاز انارمەن قازىرگىدەي اتى دۇرىلدەپ تۇرماعان كەزىندە تانىسىپ ەدىم. ارقالىق قالاسىنداعى مۋزىكا مەكتەبىندە شاكىرتتەرىن دومبىرا تارتۋعا باۋلىپ جۇرگەن ۇستاز قىزبەن تانىسۋعا سەبەپ بولعان ونىڭ اكەسى, بەلگىلى كۇيشى, كومپوزيتور ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ ەرەكشە تاعدىرى ەدى.
بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى, ايتباي مۇزداحانوۆ – تورعاي وڭىرىنە جاستايىنان تانىمال بولعان ونەرپاز. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر ونىڭ ونەرى تۋرالى تامسانا ايتاتىن. قولىنا تۇسكەن مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ بارىندە ويناپ, ءان ايتاتىن. اۋداندىق تەاتردىڭ سال-سەرىسى – ويىن-تويدىڭ كوركى, ورتاسىنىڭ ءسانى ەكەن. ونەردى جان-تانىمەن سۇيگەنىمەن, نەگىزگى كاسىبى ينجەنەر-مەحانيك, شارۋاشىلىقتىڭ بەلدى ماماندارىنىڭ ءبىرى.
استىق جيناۋ ناۋقانىندا اۋىل ادامدارى كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتەدى. ءبىر جولى سونداي قاربالاس كۇننىڭ بىرىندە بيدايدى جەلدەتىپ, ۇشىراتىن تەحنيكا كىلت توقتاپ, جۇرمەي قالادى. مۇندايدىڭ تالايىن كورگەن ايتباي كەزەكشى مەحانيكتەردىڭ كەلۋىن كۇتپەي, جوندەۋگە ءوزى كىرىسىپ كەتەدى. ءبىراز اينالدىرعان سوڭ گۇر ەتىپ وت العان ماشينانىڭ زىر اينالىپ تۇرعان تەگەرشىگى ايتبايدىڭ مويىن وراعىشىن ءىلىپ, تارتا جونەلەدى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا قۋاتتى ماشينانىڭ تەگەرشىكتەرىنىڭ اراسىنا مويىن وراعىشپەن قوسا ايتبايدىڭ ەكى قولى دا تارتىلىپ كەتەدى...
بۇل جاي كۇيشى ايتباي ءۇشىن زور اپاتقا تەڭ ەدى. جارقىلداپ جۇرگەن ساحناسىنان قۇزعا قۇلاعانداي بولعاندا, اۋەنسىز, كۇيسىز تەرەڭنەن الىپ شىققان قىزى انار ەكەنىن ايتقان-دى كۇيشى بىزگە. جاراقاتىن ەمدەتۋگە, تۇرمىستىق قيىندىقتاردى جەڭۋىنە جارى, دوستارى, بالالارى كوپ كومەكتەستى, ارينە. بىراق ونەرسىز ءومىرىن «سۇرقاي كۇندەر تىزبەگى» دەيتىن اكەسى شىن مانىندە ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن دومبىرا تارتۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندى انار. سولاي بولعانىمەن وڭ قولى شىنتاعىنان كەسىلىپ, سول قولىنىڭ ءۇش ساۋساعى عانا قالعان اكەسىنە دومبىرا ۇسىنۋعا جۇرەگى داۋالامادى.
وسى جەردە اكەسىنىڭ قۇرداسى ابدىسالىق نۇرجانوۆ انارعا كومەككە كەلدى. ول كىسىنىڭ كەسەك سويلەيتىن, ءادىلىن ايتاتىن كىسى ەكەنىن جۇرت بىلەتىن. سول مىنەزىنە سالىپ: «ەڭسەڭدى كوتەر! سەن دومبىرانى قالايدا قولىڭا قايتا الۋىڭ كەرەك, دومبىرا تارتپاساڭ ءومىرىڭنىڭ ءمانى جوق دەمەۋشى مە ەدىڭ؟» دەپ قايراۋىنان كەيىن ول انار باۋىرىنا باسىپ تۇرعان دومبىراعا قول سوزادى...
سول كۇننەن قىزىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن كۇيشى ا.مۇزداحانوۆتىڭ تاعدىرمەن تايتالاسقان ونەر جولى باستالادى. اليۋميني سىمنان جاسالعان ىلمەكتى وڭ قارىنا بايلاپ, ەكى شەكتى شەرتۋدى يگەرەدى. سول قولدىڭ ءۇش ساۋساعى پەرنە بويلاپ جۇگىرگەنىمەن, مىڭ ءيىرىمدى كۇيدى ناقىشىنا كەلتىرە الماي قينالعاندا, قاسىندا وتىرعان انار ءىلىپ الىپ كەتەتىن بولدى. اكە جۇرەگىندەگى اۋەندى جۇرەگىمەن ۇعىپ, نوتاعا ءتۇسىردى. ەڭ باستىسى, وڭاشا وتىرعاندا عانا دومبىرا شەرتەتىن اكەسىنە بيىك ونەرپازدىق رۋحتىڭ قايتا ورالۋىنا سەبەپشى بولدى. ەكەۋى دومبىرالارىن ۇستاپ, اۋەلى وتباسىنىڭ, سوسىن اۋىلداستارىنىڭ, اقىرى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ الدىنا شىعىپ, ونەر كورسەتتى.
اكە شىعارماشىلىعىنىڭ ناسيحاتشىسىنا اينالعان انار 2008 جىلى ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ 30 كۇيى مەن 10 ءانىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, «بابالار ءۇنى» دەگەن كىتابىن جارىققا شىعاردى. جاسى 70-كە تولعاندا تۋعان ەلىندە شىعارماشىلىق كەشىن ۇيىمداستىردى. اكەسىنىڭ بىرنەشە كۇيى اناردىڭ ءوز رەپەرتۋارىنا ەنگەن, تاعى بىرنەشە كۇيىن وركەسترگە ءتۇسىرىپ, ولاردى استانا فيلارمونياسىنىڭ ۇلت اسپاپتار وركەسترى ورىنداپ ءجۇر.
تۇرسىنگۇل
جىل سايىن, حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى – 8 ناۋرىز قارساڭىندا ەلباسىمىزدىڭ ايەلدەر قاۋىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋى وتەدى. اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل كەزدەسۋگە كانديداتۋرالار ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ەسەلى ەڭبەگىمەن, عىلىمداعى, ونەردەگى, سپورتتاعى بىرەگەي جەتىستىكتەرىمەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ ىشىنەن ىرىكتەلەدى. بەلگىلى وفتالمولوگ عالىم, قازاق كوز اۋرۋلارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تۇرسىنگۇل كوپجاسارقىزى بوتابەكوۆا – سونداي ءبىر كەزدەسۋدىڭ قاتىسۋشىسى.
ەلباسىنىڭ ىقىلاستى قابىلداۋىنداعى جاي-ماشۋاق اڭگىمە بارىسىندا قاتىسۋشىلار اشىلىپ, تاعدىرىنىڭ بەتبۇرىستى ساتتەرىن, ءومىرىنىڭ جۇرەك تەبىرەنتەر سىرلارىن ايتاتىن جايلار كەزدەسەدى. سونداي ءبىر اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىن تۇرسىنگۇلدەن ەستىگەن ەدىك. كەيىن ول كىسىنى ارنايى ىزدەپ بارىپ, سۇحباتتاسىپ, اتا-انا الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشتى وتەۋدىڭ تاعى ءبىر كەرەمەت مىسالىن ايعاقتايتىن اڭگىمەگە قانىقتىق.
...وتباسىنداعى التى بالانىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان, ءىنى-سىڭلىلەرىن وقىتۋ, تاربيەلەۋ تۇرسىنگۇلدىڭ ءومىر بويعى مىندەتىنە اينالادى. سەبەبى, سوعىستان كەيىنگى اش-جالاڭاش جىلداردىڭ زاردابىنان اكە ەرتەرەك كوز جۇمىپ, كۇيەۋىنە ارقا سۇيەپ ۇيرەنگەن انا جەر تىرەپ قالادى.
جارىنان ايىرىلۋ, التى بالانى قالاي جەتكىزەم دەگەن ۋايىم جانىن جەگىدەي جەپ, دەنساۋلىعى كۇرت قۇلدىراعان اناسىنىڭ جانارى سۋالىپ, جەر سيپالاپ قالعاندا تۇرسىنگۇل ورتا مەكتەپتىڭ 9 سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن ەكەن. ءوزى ءۇشىن باستى شەشىمدى دە سوندا قابىلدايدى. جاسىپ وتىرعان اناسىن جۇباتۋ ءۇشىن: «اپا, ۋايىمداماڭىز. مەن كوز اۋرۋىن ەمدەيتىن دارىگەردىڭ وقۋىن وقىپ, ءسىزدى ەمدەپ جازامىن», – دەيدى سەرت بەرگەندەي نىق سويلەپ.
ول سوزىندە تۇرادى. الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كوز اۋرۋلارى بويىنشا ماماندانادى. بارلىق قادامدارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان ول الەمنىڭ جارىعىن سىيلاعان اناسىنا ەندى ءوزى جارىق ساۋلە سىيلاۋ ءۇشىن نەبىر قيىن شەشىمدەر قابىلداۋىنا تۋرا كەلەدى. بۇگىندە «كەيبىر ەم-شارالاردى جاساۋ ءۇشىن قالاي تاۋەكەلگە بارعانمىن» دەپ وزىنە ءوزى تاڭعالاتىن كەزدەرى بار. مىسالى, كلينيكالىق ءولىم جاعدايىندا جاتقان اناسىن قۇتقارۋ ءۇشىن ونىڭ جۇرەگىنە ادرەناليندى تىكەلەي ەگۋدى ءوزى جۇزەگە اسىرعان. ال ەڭ باستىسى, اناسى جارىق دۇنيەنى ەمەن-جارقىن كورۋى ءۇشىن ونىڭ كوزىنە وپەراتسيا جاسايدى. بىرنەشە اۋىر سىرقاتتارمەن جاعدايى كۇردەلەنە تۇسكەن ادامعا ونداي وپەراتسيا جاساۋعا مەديتسينالىق امالدار جاقسى دامىعان, تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر مول قازىرگى كەزدىڭ وزىندە رۇقسات ەتىلە بەرمەيدى.
«سوندا مەنى قولداپ, كومەك كورسەتكەن ارىپتەستەرىمە باسىمدى ءيىپ, تاعزىم ەتەمىن, – دەيدى تۇرسىنگۇل. – ارينە, تاپ قازىر مەن ول ءىسىمنىڭ شەكتەن شىققان تاۋەكەل ەكەندىگىن تۇسىنەمىن. بىراق, مەن اناما بەرگەن ۋادەمدى ءبىر ءسات ەسىمنەن شىعارعان ەمەسپىن. ول – مەنىڭ بۇكىل ءومىرىمنىڭ شامشىراعى سياقتى بولدى. ارىپتەستەرىم دە سونى بىلەتىن. سوندىقتان مەنى ەشتەڭە دە توقتاتا المايتىنىن ولار جاقسى ءتۇسىنىپ, بارىنشا قولدادى.
ەسەسىنە ەڭبەگىم جاندى... انام بالا-شاعاسىنىڭ, نەمەرەلەرىنىڭ بەت-ءجۇزىن كورۋ باقىتىنا يە بولدى. باقىتتى ەكەنىن ايتىپ, اق باتاسىن بەردى».
ءادىلحان
شيپاجايعا الدىن الا حابارلاپ قويساق تا بولمەلەرىمىز دايىن ەمەس ەكەن. قۇربىم ەكەۋمىزدىڭ بولىنۋىمىزگە تۋرا كەلدى.
ءوز بولمەمە كىرە بەرگەنىمدە ءبىر جىگىت قارسى شىقتى. تەرەزە جاقتاعى توسەكتىڭ ۇستىندە بىزگە جالتاقتاي قاراپ, شۇيكەدەي عانا قارت انا وتىردى. قارسى ۇشىراسقان جىگىت وسى كىسىنىڭ ۇلى, ءوزىمىز سياقتى مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءادىلحان بيجانوۆ ەكەن. اناسىنا جاقىن بولۋ ءۇشىن سول ماڭنان پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتقانىن اپاي ايتىپ بەردى.
از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اپانىڭ اقتوبەلىك ەكەنىن, ونكولوگيالىق ينستيتۋتتان ەم الىپ شىققانىن, كەلەسى سەانسقا دەيىن كۇش جيناۋ ءۇشىن بالاسى وسى شيپاجايعا جاتقىزعانىن ءبىلدىم. شۇكىر, بالالارىنا قادىرلى. اسىرەسە, ءادىلحانىنىڭ ورنى بولەك. ءومىر بويى قاس-قاباعىنا قاراۋمەن كەلەدى, وتقا كۇيىپ, سۋعا تۇسۋگە ءازىر. سول نيەتى ءۇشىن-اق ريزا ق ۇلىنىنا. مىنە, قازىر دە ناۋقاسى جانىنا باتسا دا, سول ۋايىمداماسىن دەپ سىر بەرمەي ءجۇر.
«ونكولوگيانىڭ» قارماعىنا ىلىككەن ادامنىڭ قۇنارلى تاماق جەپ, بەلگىلەنگەن ءدارى-دارمەكتى ۋاقتىلى قابىلداۋى كەرەكتىگى تۇسىنىكتى عوي. بايقايمىن, اپامىز ءدارىسىن ءبىر ىشسە, ءبىر ىشپەيدى. تاماققا دا تابەتى جوق سياقتى, ءتىپتى, ۋىلجىپ پىسكەن جەمىس-جيدەكتەن دە اۋىز تيەدى دە قويادى. ءدارى ءىشۋى كەرەكتىگىن ەسكە سالعان ماعان: «سەن, قىزىم, بالاما ايتىپ قويما. سونىڭ كوڭىلىنە قاراپ قانا ءجۇرمىن. ايتپەسە, ءبىر كۇن تۇرعىم جوق...», دەپ كۇرسىندى.
ۇلى اناسىن جەتەكتەپ ءۇش مەزگىل تاماققا اپارادى, قىدىرتادى. ۇستەل باسىندا شۇيىركەلەسىپ, ۇزاق اڭگىمەلەسەدى. بىزبەن ءبىر ۇستەلدە اكادەميك ءو.سۇلتانعازيننىڭ ۇيىندەگى رايحان اپامىز بەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى ب.ساباليەۆتىڭ ۇيىندەگى روزا اپامىز وتىراتىن. شەشەسىن جاس بالاداي جەتەكتەپ جۇرگەن ءادىلحاندى كورگەندە اپالار: «مىناداي ۇلى بار انا شۇيكەدەي كەمپىردىڭ ارمانى جوق» دەيدى ريزا بولىپ.
قارت انا قانشا سىر بەرمەسە دە, قينالىپ ءجۇردى. بالا ەمەسپىز, ىشتەي ءبىر جاماندىقتى سەزدىم. سىر بەرمەي, الدارقاتا سويلەسىپ وتىرعانىمدا: «قىزىم, ساعان ءوتىنىشىم بار... اماناتىم... – دەدى انا باياۋ ۇنمەن. – مەن ەلگە جەتە المايتىن سياقتىمىن. ءادىلحانىم... قينالاتىن بولدى... مەنىڭ مۇرشام بولا ما... بىلمەدىم. سەن... مەنىڭ انالىق باتامدى جەتكىز. ەكى دۇنيەدە ريزامىن».
مەنىڭ جۇباتۋ سوزدەرىمە باسىن شايقاپ, ارقامنان قاقتى. قولىمنان كەلگەنى – اناسى از دا بولسا بالاسىمەن بىرگە بولسىن دەپ ويلاپ, ءادىلحان تۇستە كەلگەنىندە: «مەن قۇربىمنىڭ جانىنا بارىپ تۇرا بەرەمىن. ءسىز اناڭىزدىڭ قاسىنا كەلىپ تۇرىڭىز», – دەدىم. ول ىڭعايسىزدانىپ, كەلىسپەدى.
كەلەسى ءتۇنى اپا اۋىرىپ شىقتى, تاڭەرتەڭ ءبىر اياعى ءىسىپ كەتكەنىن كورىپ, دارىگەرلەردى شاقىرتتىم. ادىلحانعا دا حابارلادىم. ءسويتسەم, اناسى وعان ءوزى دە حابارلاسىپ, مۇندايدىڭ ارتى جاقسى بولمايتىنىن ايتىپتى. بايقايمىن, ءادىلحان ابدىراپ, ساسقالاقتاپ تۇر. «انامنىڭ ءبىر اياعى عانا ىسكەن عوي... ايتىڭىزشى, جامان جاعداي ەكى اياق بىردەي ىسكەندە بولاتىن شىعار؟» – دەيدى بىرەسە ماعان, بىرەسە دارىگەرگە ۇمىتپەن قاراپ.
بىراق ونىڭ ءۇمىتى اقتالمادى.
«اناسى ۇزىلەردە ۇلىنا قاراپ, بىردەڭە دەگىسى كەلىپ ەدى, بىراق ەشتەڭە ايتا المادى, – دەدى «جەدەل جاردەممەن» بىرگە بارعان شيپاجاي مەدبيكەسى. – ول كىسىنىڭ نە ايتقىسى كەلگەنىن ۇلى دا تۇسىنبەي ابدەن قينالىپ كەتتى...».
ارينە, اناسى وعان باتاسىن بەرىپ, ەكى دۇنيەدە ريزا ەكەنىن ايتقىسى كەلدى... اناسى سونى ايتا المايمىن با دەپ, اماناتتاپ تاپسىرىپ ەدى عوي...
ساندىبەك
ۆاگون كۋپەسىنە باس سۇققان ورتا جاستارداعى ازامات: «جوعارى سورەدەگى ەكى ورىننىڭ بىرەۋىن تومەنگى ورىنعا ايىرباستايسىزدار ما؟ قاسىمدا انام بار ەدى...» دەپ بىزدەرگە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى.
سول كەزدە ارتىنان جەتكەن اناسى: «ۋايىمداما, بالام. بۇل جولعا مەن تىكەمنەن تىك تۇرىپ تا بارۋعا ريزامىن», دەپ بالاسىنا مەيىرلەنە قارادى.
...كۇلتاي اپامىز تاعدىر تاۋقىمەتىن ابدەن تارتقان كىسى ەكەن. اكەسى, اناسى, وزىنەن ۇلكەن اپكەسى جانە ءتورت-بەس جاسار بۇل «ارعى بەتتەن» ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا وتكەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, شەكارانىڭ اشىلۋىن سارعايا كۇتكەن ءنوپىر حالىق, قاقپا اشىلعاندا بەرى قاراي لاپ قويادى. يۋ-قيۋ, الاساپىران جاعدايدا اكە-شەشەسىنەن اداسىپ قالادى...
شىرقىراپ جىلاعان بالانى الدەكىم جەتەكتەپ ءبىر كەڭسەگە اكەلەدى, سودان قولدان-قولعا ءوتىپ ءجۇرىپ, بىرەۋلەردىڭ ۇيىنە, بالالار ۇيىنە, تاعى بىرەۋلەردىڭ ۇيىنە تاپ بولادى... تىم ەرتە تۇرمىس قۇرىپ, وندا دا باعى جانبايدى. جاسىراتىن نەسى بار, قورلىقتى دا, زورلىقتى دا باستان كەشەدى. بالالارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى شەتىنەي بەرگەن سوڭ, «قوينى قۇتسىز» دەپ كۇيەۋى دە تاستاپ كەتەدى. تاعدىر تەپەرىشىن, ادامداردىڭ قياناتىن كوپ كورۋىن: «تۋىسىمنىڭ, ىزدەۋشىمنىڭ جوقتىعىنان عوي» دەپ ويلاپ, ەس بىلگەلى اكە-شەشەسىن, اپكەسىن اڭساۋمەن كۇن كەشەدى...
ساندىبەك – بالالار ۇيىندە وسكەن ەكەن, بۇرىن اتى دا باسقا بولىپتى. قاشىپ كەتىپ, اۋىلداعى الىس اعايىنىن ساعالاپ كەلگەندە ولار جىلى قاباق تانىتا قويماعان سىڭايلى. قارا سۋىقتا اۆتوبۋس كۇتىپ دىردەكتەپ تۇرعان بالانى كۇلتاي اپا ۇيىنە ەرتىپ اكەپ قوندىرادى... انا مەن بالا وسىلاي تانىسىپ, تابىسادى. بالاسى قۇجات الاتىن كەزدە اتىن ساندىبەك دەپ وزگەرتەدى, ءوزى ەركەلەتىپ «ءسانتاي» دەپ اتايدى. سەبەبى, وزىنەن ۇلكەن اپكەسىنىڭ اتى ءسانتاي ەكەنى ەسىندە, تىم قۇرىعاندا اتىن اتاپ جۇرەيىن دەگەن...
اناسىنىڭ جۇرەگىندەگى مۇڭنىڭ سىرىن بىلگەن ساندىبەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, تەلەباعدارلامالارعا, گازەت-جۋرنالدارعا اناسىنىڭ تۋىستارىن سۇراستىرىپ, حات جازعانىمەن ىزدەۋى ناتيجە بەرمەگەن. ولاردى تابۋعا اناسى قالاپ قويعان ەسىمى سەبەپشى بولىپتى. وسكەمەننەن كاتونقاراعايعا باراتىن ساپارىندا جولدا تۇرعان ءبىر بالالى ايەلدى ماشيناسىنا مىنگىزەدى. «ەسىمىم ساندىبەك, انام ەركەلەتىپ «ءسانتاي» دەپ اتايدى», – دەگەنىندە, جولاۋشى كەلىنشەك: «مەنىڭ انامدى دا اكە-شەشەسى سولاي اتاعان ەكەن», – دەيدى. ول كىسىنىڭ «ارعى بەتتەن» كەلگەنىن ايتقاندا ساندىبەك ەلەڭ ەتە قالادى...
كۇلتاي اپامىزدىڭ شىن اتى كۇلباعيلا, ال ءسانتايدىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان اتى ءساندىبالا ەكەنىن, شەكارادان وتەردە اكە-شەشەسى سىڭلىسىنەن كوز جازىپ قالعانىن جولاۋشى كەلىنشەكتىڭ جاسى جەتپىستەن اسقان اناسى جىلاپ وتىرىپ ايتىپ بەرىپتى. مۇنى ەستىگەن ساندىبەك اۋىلىنا قۇستاي ۇشىپ جەتىپ, قيلى زامان اجىراتقان اپاسىمەن قاۋىشتىرۋ ءۇشىن اناسىن الىپ, قايتا جولعا شىققان بەتى ەكەن...
كۋپە ەسىگىنىڭ الدىندا كۇلتاي اپامىزدىڭ: «بۇل جولعا مەن تىكەمنەن تىك تۇرىپ تا بارۋعا ريزامىن», دەۋىنىڭ سىرىن ەندى ۇقتىق.
كامال الپەيىسوۆا,
