وركەندى وزگەرىسپەن ورنەكتەلگەن ءوڭىر

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭتۇستىكتەگى جۇمىس ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنىن شىمكەنتتە جاڭادان اشىلعان قاراتاۋ اۋدانىنداعى «قازىنا» ەتنو-تاريحي كەشەنىندە جالعاستىردى. جالپى اۋماعى 75 گەكتارعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان كەشەننىڭ «ناۋرىز» الاڭىندا جينالعان حالىقتا ەسەپ جوق. وڭتۇستىكتى جايلاعان, قازاقستاندى قۇت مەكەنى سانايتىن سان الۋان ەتنوستىڭ وكىلدەرى دە وسىندا. جۇزدەرى كۇندەي جايناعان جۇرتتىڭ قاي-قايسى دا جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتقىسى كەلەدى. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءيمانالى بايداۋلەتوۆ ونىڭ سەبەبىن بىلاي تۇسىندىرگەن: «قازىرگى جۇرت بۇرىنعى بالاڭ شاقتان ارىلعان, اركىمنىڭ ايتاعىنا ەرىپ اۋا جايىلمايدى. كورشى مەملەكەتتەردىڭ دە كۇيىن ءوز كوزىمەن كورىپ وتىر. ەڭبەككە جارايتىن ەركەكتەرىنىڭ سىرتتا شىعانداپ, جان باعىپ جۇرگەنىن بىلەدى. ال قازاق بالاسىنىڭ سىرتتا جۇرگەنى جوق. ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە باقۋاتتى ءومىر سۇرۋدە. بۇل نەنىڭ ارقاسى. اۋەلى اللا, سوسىن ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتتىڭ ارقاسى». وڭتۇستىكتە اسا بەدەلدى قاريانىڭ ءسوزىن قاسىنداعى ازاماتتار دا قىزۋ قولداعان. مەملەكەت باسشىسى بارشا قازاق­ستان­دىقتاردى كوكتەم مەرەكەسى – ناۋرىزبەن قۇتتىقتادى. – سىزدەردىڭ وڭىردە مەرەكەلىك شارالار نەگىزگى مەيرامعا دەيىن توعىز كۇن بۇرىن باستالادى. ءار كۇنگە ءمان-ماڭىز بەرۋ جانە ونى ىزگى ىستەرگە ارناۋ – جاقسى باس­تاما. سونىڭ ارقاسىندا ناۋرىز ناعىز ىزگىلىكتىڭ مەرەكەسىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل – باسقا وڭىرلەرگە ۇلگى بولارلىق باستاما, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى مەم­لەكەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ, جاستار سايا­ساتى ماسەلە­لەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. – بۇگىن وسىندا كوپتەگەن جاس­تار وتىر. ءبىز جاستارىمىزدىڭ جاقسى ءبىلىم الۋى ءۇشىن جاڭا با­لاباقشالار, مەكتەپتەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر سالۋدامىز. وبلىستا «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن با­لالاردىڭ 70 پايىزى قام­­تىل­عان. سونىمەن قاتار, انا مەن بالا ءولىمىنىڭ دەڭگەيى 20 پاي­ىز­­عا تومەندەدى. ءار وبلىستا مە­ديتسي­نانى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە زور كوڭىل ءبولۋدىڭ ارقاسىندا قازاق­ستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى­نىڭ ۇزاقتىعى 70-كە جەتتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ زور تابىسى ءارى دامۋىنىڭ كورسەتكىشى دەپ ەسەپ تەيمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى داعدارىس قۇبىلىستارىنا قارا­ماستان, قازاقستان جۇيەلى دامۋىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن, بۇعان ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى ايعاق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇكىل ەل حالقىنىڭ 17 پايى­زى تۇرادى. ءوڭىر اۋماعى ار­قىلى ءىرى تەمىرجول ماگيسترالى وتەدى, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حا­لىقارالىق ترانزيتتىك كولىك ءدا­لىزى سالىندى. اۋەجاي قاي­تا جوندەلۋدە. وسى جىلدار ىشىندە وبلىس ۋران ءوندىرىسىنىڭ الەمدىك ورتالىعىنا اينالدى. بۇگىندە ءوڭىردىڭ كەنىشتەرى جاھاندىق ۋران ءوندىرىسىنىڭ 35 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىر, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. سوڭىندا ەلباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تاياۋدا وتكەن XVI سەزىندە بەلگىلەنگەن جاڭا ماقساتتار مەن مىندەتتەر تۋرالى ەسكە سالىپ, بارلىق باعىتتار بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋعا شاقىردى جانە جينالعاندارعا تابىس پەن باق-بەرەكە تىلەدى. شارا بارىسىندا, سونداي-اق, اردا­­گەرلەردىڭ وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ج.ماۋلەنقۇلوۆ, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءمۇ­شەسى م.ليمارەنكو, جاستار وكىلى ج.وسەرباەۆ ءسوز سويلەدى. سالتاناتتى شارا تەاتر­لان­دىرىلعان كورىنىس پەن كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. مەرەكە قالانىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتا­لى­عىنداعى «اۋىلىم – التىن بەسى­گىم» بارەلەفتىك ساحناسى مەن «كوك­­پار­شى», «قىز قۋ», «تەڭگە الۋ», «بۇركىتشى» ارحيتەكتۋرالىق-دە­كو­­راتيۆتىك كومپوزيتسيالارىن بىرىك­­تىرگەن «ناۋرىز» الاڭىندا ءوتتى. ەلباسى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بو­لاشاق» ساياسي قۇجاتىندا: «قازاق­ستاننىڭ العاشقى زاما­ناۋي ۋر­بانيستىك ورتالىقتارى ءىرى قالالار – استانا مەن الماتى, ودان سوڭ – شىمكەنت بولادى. ولار حالىقتىڭ جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ شوعىرلانۋ ورتالىقتارىنا اينالادى, ساپالى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, الەۋمەتتىك-مادەني قىزمەتتەر كورسەتەدى», – دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىنا سايكەس شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋماعى 40 مىڭ گا.-دان 117 مىڭ گا.-عا ۇلعايىپ, جاڭا قاراتاۋ اۋدانى قۇرىلدى. بۇگىندە قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە 1600 گا. اۋماقتا جاڭا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرۋدە. ونىڭ قۇرىلىسىنا جالپى 82,1 ملرد. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە بيۋد­جەتتەن 18,6 ملرد. تەڭگە, جەكە­مەنشىكتەن 64 ملرد. تەڭگە تارتىلۋدا. «قازىنا» ەتنوتاريحي كە­شە­نىندە «بايدىبەك بي» ەسكەرتكىشى, «ناۋرىز» الاڭى, تاريحي-ولكە­تا­نۋ مۇراجايى, سالت-ءداستۇر جانە ادەپ-عۇرىپ ورتالىعى, ا.اس­قا­روۆ اتىنداعى يپپودروم بار. ءوز الدىنا ساۋلەتتىك انسامبل. «جاي­لاۋكولدىڭ» جاعالاۋى اباتتاندىرىلىپ, قازاق اۋىلى شاڭىراق كوتەرگەن, ۇياداي بولىپ وتىر. ەتنوساياباقتا جاياۋ جۇرگىنشىلەر اللەياسى بويىنا وڭىرىمىزدەگى 27 تاريحي-ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەردىڭ ماكەتتەرى قويىلعان. ساياباقتىڭ ورتاسىنا ديامەترى 21 مەترلىك ءتۇرلى-ءتۇستى سۋبۇرقاق سالىنىپ, ونى اينالا روتوندالار ورنالاسقان. «جايلاۋكولدىڭ» اينالاسىنداعى دەمالىس ايماعىنىڭ كولەمى 15 گەكتاردى الىپ جاتىر. كول جاعالاۋىنا 4 روتوندا, قايىق ستانساسى, اۆتوكولىك تۇراعى سالىنىپ, كيىز ۇيلەردەن تۇراتىن قازاقى اۋىل ورىن العان. جاقىندا ەتنوتاريحي كەشەن اۋماعىندا تاعى ءبىر مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. بۇل تۋىندى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان. بيىكتىگى 15 مەترلىك وسى مونۋمەنت قازاق ويۋ-ورنەكتەرىمەن بەزەندىرىلگەن ايقاسقان قوس اركانى بەدەرلەيدى. مونۋمەنت ورتاسىنا بيىكتىگى 10 مەترلىك, ەنى 8 مەترلىك پيراميدا تۇرىندەگى كومپوزيتسيا قويىلعان. پيراميدانىڭ قىرلارىنا قازاق حاندىعىنىڭ بارەلەفتى كومپوزيتسياسى, «قازاق حاندىعىنا – 550 جىل», «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى – ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە بۇگىنگى بيىكتەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى. ن.ءا.نازارباەۆ», «550-لەتيە كازاحسكوگو حانستۆا – ەتو ۆوزۆەليچيۆانيە ناتسيونالنوي يستوري ي دوستوينايا وتسەنكا سەگودنياشنيح سلاۆنىح ۆىسوت. ن.ا.نازارباەۆ»  دەگەن جازۋلار بەدەرلەنگەن. بۇدان كەيىن ەلباسى شىمكەنت قالاسىنداعى ۇلتتىق تەننيس ور­تالىعىندا بولدى. اۋماعى 6 گەكتاردى قۇرايتىن  نىساندا 12 اشىق, 4 جابىق كورت ورنالاسقان. 2009-2012 جىلدارى 1,3 ملرد. تەڭگە قارجىعا سالىنعان ورتالىقتا 32 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قام­تىلعان. ورتالىق پايدالانۋعا بەرىلگەلى مۇندا 14 حالىقارالىق, 4 رەسپۋبليكالىق تۋرنير وتكەن. سونداي-اق, 300-دەن استام جاس­وس­پىرىمنىڭ تەننيسپەن تۇراقتى اينالىسۋىنا مۇمكىندىك جاسالعان. ەلباسى وسىندا وبلىستىق سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ باس­­قارماسىنىڭ باسشىسى ءالى­بەك نۇرتاەۆ باستاعان وڭتۇستىك­قازاق­ستاندىق سپورتشىلارمەن جۇزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا بوكس­تان الەم چەمپيونى ءبىرجان جاقىپوۆ پەن ەسكەك ەسۋدەن ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى ناتاليا سەرگەەۆا سپورتشىلار ءۇشىن ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتىك قولداۋعا العىستارىن ءبىلدىردى. – قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى! 2005 جىلدان بەرى بوكستان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق قۇراماسى ساپىندا ەل نامى­سىن قورعاپ ءجۇرمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما ازيا چەمپيوناتتارى, ازيا ويىندارى, الەم چەمپيوناتتارى مەن جازعى وليمپيا ويىندارى سىندى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءاربىر جا­رىستاردا ءاردايىم مەملەكەت قولداۋىن سەزىنىپ جۇرەمىز. بۇگىندە قازاقستاندىق سپورتشى­لار ءۇشىن بارلىق جاعداي جا­سالعان. ءوز اتىمنان جانە بۇكىل وڭتۇستىكقازاقستاندىق سپورتشىلار قاۋىمى اتىنان ءبىز ەل سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاسايمىز دەگىم كەلەدى, – دەدى ب.جاقىپوۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى جۋرناليستەرمەن جۇزدەسۋدە حالىق سانى جونىنەن الدىڭعى قاتارداعى ءوڭىردىڭ ءبىرى  سانالاتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىڭ زور كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. – ءبىز شىمكەنتتىڭ ميلليوننان اساتىن تۇرعىنى بار قالاعا اينالۋى ءۇشىن قاجەتتى كۇش-جىگەر جۇمساپ جاتىرمىز. قالا ءوسىپ, مۇندا جاڭا ورتالىق سالىنۋدا. ءوڭىردىڭ ينفراقۇرىلىمى جاق­سارىپ كەلەدى. وبلىس ارقىلى  اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىر­جول ماگيسترالدارى, گاز قۇبىرلارى ءوتىپ جاتىر. بۇل جايت بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە, جالپى, بۇكىل حا­لىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن باسىم دامىتۋ ىسىنە نازار اۋداردى. – وبلىستىڭ كوكونىس پەن جە­مىس-جيدەك وندىرەتىن ناعىز «فاب­ريكاعا» اينالۋعا بارلىق ءمۇم­كىندىگى بار. بۇعان ايتارلىقتاي قاراجات ءبولىنىپ جاتىر, قازىردىڭ وزىندە ونىڭ ناتيجەسى كورىنۋدە. ءبىز زاماناۋي تەحنولوگيالار ەن­گىزىلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز, سونىڭ ەسەبىنەن ءوندىرىس ۇلعايۋدا. ماسەلەن, بەس جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شىعارۋ مولشەرى 2,5 ەسە ءوستى, سونىڭ ءناتي­جە­سىندە ونىڭ ءبىر بولىگىن وبلىس ەكسپورتقا جىبەرە باستادى. بۇ­دان بولەك, مال شارۋاشىلىعى قار­قىندى دامۋدا. وسى جۇمىستىڭ بارلىعى جالعاساتىن بولادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل ەلىمىز حالىق بىرلىگىنىڭ, ءوزا­را تۇسىنىستىگى مەن تولەرانت­تىلى­عىنىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگى­زەتىن بىرقاتار ماڭىزدى تاريحي وقيعالاردى اتاپ وتەتىنىنە توق­تالدى. ەلباسى بۇرناعى جىلدارى شۋاقتى ولكەگە جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا: «وڭتۇستىك – قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان جەر. بۇل ءوڭىر شۋاقتى كۇنىمەن, حال­قىنىڭ جومارتتىعىمەن, مەي­ماندوستىعىمەن, سالت-داستۇرگە بە­رىكتىگىمەن, ەڭ باس­تىسى, ەڭبەك­سۇيگىشتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءسىز­دەرگە ءار كەلگەن سايىن وڭتۇستىك­قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز ولكە­سىن گۇلدەندىرۋمەن, تۇرمىس-ءتىر­شىلىكتەرىن جاقسارتا تۇسۋمەن قاتار, وزدەرىنىڭ نەگىزگى ءتۇپ-تامىرىن ۇمىتپاي, ادەمى جالعاستىرىپ جات­قانىن كورەمىن», – دەگەن ەدى. تاڭەرتەڭ الاشۇبارلانىپ, قورعاسىن قاباعىن قارس ءتۇيىپ تۇرعان اسپان ەلباسى «ناۋرىز» الاڭىنا كەلگەندە شايداي اشىلدى. حالىق مۇنى دا جاقسىلىقتىڭ جورالعىسىنا بالاعان. وڭتۇستىكتە وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن ناۋرىز مەيرامى ءۇشىنشى جىل قاتارىنان توعىز كۇن بويى اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. بيىل دا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى مەرەكەسى 14-22 ناۋ­رىز ارالىعىندا «الاس», «بەرەكە», «جايناۋ», «مەيىرىم», «قۇرمەت», «شاتتىق», «تاعزىم», «ۇيلەسىم» جانە « ۇلىس» كۇندەرى ءوز اتىندا ايتىپ تۇرعانداي ۇلتتىق سيپاتتا وتكىزىلدى. قازاقتىڭ زاڭعار ۇلدارىنىڭ ءبىرى قالتاي مۇحامەدجانوۆ ايت­قانداي, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى بولا بىلگەن وڭتۇستىك وزىندە ەشتەڭە جوقتاي وزگە ەلدەردىڭ ۇلتتىق مە­رەكەسىنە, قاڭسىعىنا تاڭسىق بولىپ جارماساتىندارعا وسىلايشا ونەگە كورسەتىپ كەلەدى. كەشە مەملەكەت باسشىسى جۇمىس ساپارىمەن جامبىل وبلىسىنا اتتانىپ كەتتى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.