تولعاندىرار تاقىرىپ
كەدەن ستاتيستيكاسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2009 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا قازاقستاننىڭ رەسەيگە ەكسپورتى 976, 9 ميلليون دوللار بولعان. ال بيىلعى سول ءتورت ايدىڭ ەكسپورتى – 1 686,7 ميلليون دوللار. دەمەك, 72 پايىزعا ارتقان.
***
2010 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 4 638,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان, ال بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى سول ايلاردا 3 497,4 ميلليون دوللار بولعان. ياعني, 32 پايىزدان ارتىق ءوسىم دەگەن ءسوز.
***
2010 جىلعى 5 شىلدەدە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي كەدەن اۋماعىن قۇرۋدىڭ 1-ءشى بەلەسى اياقتالعانىن مالىمدەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قول قويعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” كودەكس, وندا كورسەتىلگەن جەكەلەگەن باپتاردى قوسپاعاندا, 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ىسكە قوسىلدى. سونىمەن, كەدەن وداعى قۇرىلدى.
كەدەن وداعى – تمد كەڭىستىگىندەگى ىقپالداستىقتىڭ باستى قوزعاۋشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن قولعا الىنىپ, جىلدار بويى ءجۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسى. ءبىز وسى وراسان ءماندى وقيعاعا وراي بۇل ماسەلەمەن بىرنەشە جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان, بۇگىندە كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ قازاقستان تاراپىنان وكىلى بولىپ تابىلاتىن ەل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆپەن ارنايى سۇحباتتاسۋدى ورىندى دەپ تاپتىق. ەندى سول اڭگىمەگە نازار سالىڭىز, ارداقتى اعايىن.
– قۇرمەتتى ومىرزاق ەستاي ۇلى! ءسىزدىڭ ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى ەكەنىڭىزدى, كوپشىلىك الدىندا كوسىلە سويلەۋدەن, جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرۋدەن تارتىناتىن بىرتوعا مىنەزىڭىزدى باياعىدان بىلەمىن. بىراق بۇل جولعى اڭگىمەدەن بوي تارتپايتىنىڭىزعا سەنگەنمىن. ويتكەنى, سۇحبات تاقىرىبى وتە جاۋاپتى. ءسىز انا جولى وسى سۇحباتقا بايلانىستى ماعان تەلەفون سوققانىڭىزدا ءدال سول كۇندەرى كەدەن وداعىنىڭ كەلەشەگىنە كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار دا سياقتى اسەر قالدىرعان بولاتىن. ودان ءبىر كۇن بۇرىن بەلارۋس پرەزيدەنتى ءوز ەلىنىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋدان باس تارتا تۇراتىنىن مالىمدەگەن ەدى. اڭگىمەنى وسى جايدىڭ باسىن اشۋدان باستاساق. اينالاسى جارتى ايدىڭ ىشىندە نە وزگەرە قالدى؟ لۋكاشەنكو ءوز پىكىرىنەن نەگە قايتتى؟
– ول ماسەلە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مۇناي باجىنا بايلانىستى. بەلارۋستىڭ مۇنايعا ىشكى سۇرانىسى 6,3 ميلليون توننا, رەسەي ارقىلى كەلەتىن قالعان 13 ميلليون توننانى وزدەرى باج قوسىپ, ەكسپورتقا شىعاراتىن. رەسەي سوعان قارسىلىق بىلدىرگەن. “مىنا 6,3 ميلليون توننانى سەندەرگە باجسىز بەرەيىك, ال قالعانىنا باج سالماساق بولمايدى, ويتكەنى ونى شەتەلگە ساتىپ وتىرسىڭدار”, دەدى. وعان بەلورۋسسيا اقىرى كەلىستى. بەلارۋس ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ قۇنى 4 ميلليارد دوللار. جىلىنا. وعان رەسەي كەپىلدىك بەردى. بۇل ماسەلە سولاي ورايىمەن شەشىلگەن سوڭ بەلارۋس كەدەن وداعىنا قوسىلدى. رەسەي بىزگە دە مۇناي بەرەدى. مىنا پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا – 6 ميلليون تونناعا دەيىن. وعان قوسا ءارتۇرلى مۇناي ونىمدەرى تاعى بار. ولارعا ءبىز دە: ء“بىزدىڭ ىشكى قاجەتىمىزگە قاتىستى مۇنايعا باج سالىعىن الىپ تاستايسىزدار, ونىڭ سىرتىنداعى مۇنايعا باج سالا بەرىڭىزدەر”, دەدىك. رەسەي جاعى كەلىستى.
– وسى ارادا ءبىر سۇراق تۋادى. ءبىز رەسەيدىڭ مۇنايىن اكەلىپ, پاۆلوداردا وڭدەيمىز, ال اقتوبەنىڭ مۇنايىن اپارىپ, قىتايدا وڭدەيمىز. بۇل قالاي؟
– ويتكەنى, بىزدە باتىستان تىكە پاۆلودارعا جەتكىزەتىن تۇربا جوق قوي. رەسەيدەن تىكە تۇربا تەك پاۆلودارعا كەلەدى. بىزگە بۇل قولايلى بولىپ تۇر. رەسەيگە باتىس وبلىستارىمىزدان مۇناي بەرەمىز دە, ولاردىڭ بىزدەگى شىعىسقا جاقىن وبلىستارىنان وڭدەۋگە مۇناي الامىز. بۇل تۋرالى بىزدە ارنايى كەلىسىم-شارت جاسالادى جىلما-جىل. ارينە, ماماندار بىلەدى, ەگەر دە سونداي قيىن جاعداي تۋىنداسا, قۇمكول-كەڭقياق قۇبىرىنان كەرى قاراي, پاۆلودارعا مۇناي جەتكىزەتىن قۇبىر سالۋعا بولادى. بىراق ازىرگە رەسەيمەن كەلىسىپ پىشكەن تون ىڭعايلى بولىپ تۇر.
– سونىمەن لۋكاشەنكونىڭ ءسوزىنىڭ دە جانى بار بولىپ شىقتى عوي؟
– بەلارۋستار رەسەيگە گاز بويىنشا 200 ميلليونعا جۋىق دوللار قارىز ەكەن. كەرىسىنشە رەسەي مۇناي ترانزيتىنە بايلانىستى سول شامادا, 260 ميلليونداي قارىزدار ەكەنى انىقتالدى. ەكى جاق ءبىر-بىرىنە تولەپ, تىندى عوي اقىرى. نەگىزگى شەشىلمەگەن ماسەلە – جاڭاعى باج سالىعى. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرامىز عوي 2012 جىلى. سول كەزدە بارلىق باج سالىعى جويىلادى. بەلارۋستاردىڭ الدىنا قويعان ماقساتى سول سالىقتان قۇتىلۋ ەدى. جارىم-جارتىلاي قۇتىلدى, دالىرەك ايتقاندا, كەلەشەككە كەپىلدىك الدى.
– ەندى جالپىلاما ماسەلەلەردى ايتا وتىرايىق. كەدەن وداعىن ىسكە قوسۋ جونىندە اتقارىلعان جۇمىستى قالاي قورىتىندىلاۋعا بولادى؟
– ەڭ الدىمەن كەدەن وداعىنىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى ءىس جۇزىندە قالىپتاسقانىن ايتۋ كەرەك. بۇگىنگە دەيىن 70-تەن استام حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. قاڭتاردان بەرى كەدەن وداعىن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسى جاسالىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. وعان مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارى ورگان, سونداي-اق ارنايى قۇرىلعان كەدەن وداعى كوميسسياسى كىرەدى. كوميسسيا كەدەن باجدارىنىڭ مولشەرلەمەلەرىن وزگەرتۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ تاۋار نومەنكلاتۋراسىن ەنگىزۋ, تاريفتىك جەڭىلدىكتەر مەن كۆوتالار بەلگىلەۋ, تاريفتىك پرەفەرەنتسيالار جۇيەسىن ايقىنداۋ, رەتتەۋدىڭ تاريفتىك ەمەس ءىس-شارالارىن قولدانۋ ماسەلەلەرىن قارايدى. كوميسسياعا ءار ەلدەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە ءبىر وكىلدەن كىرەدى.
– كوكتەمدە ءبىز ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆامەن سۇحبات (2010, 9 ءساۋىر) جاريالاعانبىز. سوندا كەدەن وداعىنىڭ باسشى ورگاندارىنا بايلانىستى ايتىلعاندار ءوز كۇشىندە شىعار؟
– كوميسسيا قۇزىرەتىنە جاتاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبارى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ وكىلەتتىلىگىنە كىرەدى, سوندىقتان كوميسسياعا قاتىستى شەشىمدەردىڭ ءبارى ۇكىمەتتە الدىن الا قارالادى. ءۇش ەلدىڭ شەڭبەرىندە بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا كونسەنسۋس قاعيداسى جۇمىس ىستەيدى, تالاستى ماسەلەلەر بولعاندا شەشىم مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىنە شىعارىلادى.
– كەدەن وداعى دەگەندە ءبىز الدىمەن بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفىن جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ويلايمىز. بۇل جونىندە نە تىندىرىلدى؟
– قاڭتاردىڭ باسىنان بەرى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن بارلىق تاۋارلارعا بايلانىستى بىرىڭعاي ساۋدا شارالارىن قولدانىپ جاتىر. بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفى (بكت) قالىپتاسقانعا دەيىن بەلارۋستىڭ, قازاقستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ يمپورتتىق كەدەن باجدارى مولشەرلەمەلەرىنىڭ شامامەن 40 پايىزى سايكەس كەلەتىن. سوندىقتان ءۇش ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى الدىندا كەدەن باجدارىنىڭ 60 پايىزدارىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى تۇردى. قالعان باجداردى ۇيلەستىرۋ جۇمىسى بارىسىندا مەملەكەتتەرىمىزدەگى تاۋار ءوندىرۋشى ورىنداردىڭ سانى مەن ولاردىڭ جوسپارلارى ەسكەرىلدى. كەدەن باجدارى ونەركاسىپتىك تاۋارلارعا كوتەرىلدى, ونىڭ ەسەسىنە وندىرۋشىلەر ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىكتەر كوزدەلدى. 400 پوزيتسيا بويىنشا قازاقستان 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن وتپەلى كەزەڭ الدى. ەڭ الدىمەن ەمدىك دارىلەر مەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارعا, حيميا ونەركاسىبى شيكىزاتىنا قاتىستى. ەلباسىمىز دارىلەردىڭ كەمىندە 50 پايىزىن وزىمىزدە ءوندىرۋ مىندەتىن العا قويعانىن بىلەسىز. حيميا ونەركاسىبىنە بايلانىستى وتپەلى كەزەڭ الىنعان 4 جىلدىڭ ىشىندە اتىراۋداعى مۇناي-گاز حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس. 1 شىلدەدەن باستاپ تن ۆەد كودتارى بويىنشا 365 پوزيتسيانىڭ ونىمدەرىنە بىرىڭعاي ءتىزىلىم جاسالىپ, كەلىسىم بويىنشا مىندەتتى تۇردە سايكەستىگى ناقتىلاناتىن بولدى. بۇل كەدەن وداعىنىڭ اۋماعىندا تاۋارلاردىڭ 300-دەن استام ءتۇرى ەركىن قوزعالا بەرەدى دەگەن ءسوز. تاۋارلاردىڭ سايكەستىگى ماسەلەسى شەشىلسە, كوپ ماسەلە وزىنەن ءوزى قوزعالىپ كەتەدى. مىسالى, قازىر رەسەي بازارى قازاقستاندىق ەت ونىمدەرى ءۇشىن ءىس جۇزىندە جابىق تۇر دەۋگە بولادى.
– وسى ماسەلەنى جاقسى قوزعادىڭىز. بۇرىن كسرو-نىڭ جارتى ەتىن ءبىز جاۋىپ تۇراتىنداي ەدىك قوي. سول كەزدە وداقتىق قورعا قانشا ەت بەرگەن ەكەنبىز؟
– شامامەن 400 مىڭ توننا. سونىڭ 350 مىڭ توننادايى رەسەيگە بارعان. ال قازىر قازاقستاننىڭ رەسەيگە شىعارىپ وتىرعانى اسىپ كەتكەندە 2 مىڭ توننا. بۇعان توزۋگە بولمايدى. ايتا كەتەيىن, اقشاسىن ساناعاندا 7-8 ملن. توننا استىق ەكسپورتتاعانشا, 100 مىڭ توننا ەت ەكسپورتقا ساتقان پايدالى. سوندىقتان قازاقستان سيىر ەتى مەن قوي ەتىنىڭ ەكسپورتىن 2014 جىلى 64 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى مەجە ەتىپ وتىر. ايىرما جەر مەن كوكتەي. نەگىزىندە, بىزدە ەت ونىمدەرىن وندىرۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. تەك سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە ەت ءوندىرۋ 22 پايىزعا ارتتى. 2009 جىلى بىزدەگى ەت ءوندىرىسى سويىس سالماعىمەن 896,3 مىڭ تونناعا جەتكەن. سويتسە دە, امال نە, قازىرشە ەت ەكسپورتتاۋشى ەلگە اينالا قويعان جوقپىز. قازاقستاننىڭ مال باسىن ءوسىرۋ جونىندە دە, ەت ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋدا دا مۇمكىندىگى وتە مول. جايلاۋ جەتكىلىكتى. مالدىڭ جاقسى تۇقىمدارى بار. ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, باسەكەگە شىداس بەرەتىن, ەكسپورتقا, ەڭ الدىمەن رەسەيگە شىعاراتىن ەتتى ەركىن كوبەيتە الار ەدىك. كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىسى دا جۇرگىزىلىپ جاتىر. رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى اگرارلىق سالادا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ بىرلەسكەن كەشەندى جوسپارى جاسالعان.
– سىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا كەڭەسشىلەرىڭىزدەن ءبىراز ماتەريال الدىرىپ, قاراپ ەدىم. كەيبىر تسيفرلار تاڭ قالدىرادى. مىسالى, رەسەي تەك وڭتۇستىك امەريكانىڭ وزىنەن عانا 700 مىڭ توننادان ارتىق سيىر ەتىن الادى ەكەن.
– سولاي. ونىڭ ۇستىنە ول ەتتىڭ ساپاسى ناشار. الىستان, مۇحيت اسىپ اكەلىنەتىن بولعاننان كەيىن ول ەت توڭازىتىلىپ جەتكىزىلمەيدى, مۇزداتىلعان كۇيى جەتكىزىلەدى. رەسەيدەگىلەر ول ەتتى سۇيەگىنەن اجىراتىپ, نەگىزىنەن كولباساعا پايدالانىپ جاتىر. ولار بۇل ەتتىڭ ساپاسى تومەندىگىنە ابدەن كوز جەتكىزىپ بولدى. ونىڭ جانىندا جاڭا توڭازىتىلعان كۇيىندە بازارعا, دۇكەنگە اپارۋعا بولاتىن قازاقستاندىق ەتتىڭ ارتىقشىلىعى انىق. رەسەيدىڭ ەت بازارىنا ءوتۋدىڭ جولدارىن قازىر قاتتى قاراستىرىپ جاتىرمىز. ەتتى سىرتقا شىعارۋدىڭ جولدارى تۇيىقتالىپ تۇرعاندىقتان بىزدە ەت جانە ەت ونىمدەرىن ارتىق پايدالانۋ بايقالادى.
– سوندا ءبىز قانشا ەت جەيمىز؟
– ەت تۇتىنۋدىڭ الەمدىك ۇلتتىق نورماسى – 1 ادامعا 48 كيلودان. ال ءاربىر قازاقستاندىققا قازىر 64 كيلودان ەت تيەدى. نەگىزىنەن سيىر ەتى مەن قوي ەتى. ونىڭ ەسەسىنە تاۋىق ەتى از, كوكونىس از.
– رەسەي جاقىن جەردەگى ارزان ەتتى المايىن دەپ وتىرعان جوق قوي؟
– ارينە. تەك قازاقستاننان باراتىن ەتتىڭ ۆەتەريناريالىق سيپاتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەي تۇر. بيىل بيۋدجەتتەن اۋىل شارۋاشىلىق مالىنىڭ يدەنتيفيكاتسيالىق مالىمەتتەر بازاسىن جاساۋ باعدارلاماسىنا قارجى ءبولىندى. وسى الداعى 3 جىلدىڭ ىشىندە ەلدەگى بارلىق مال باسى ەسەپكە الىنىپ, تىركەۋ ءنومىرى بەرىلەدى, ەڭ باستىسى – ءار مالعا ۆەتەريناريالىق پاسپورت جاسالىنادى. مالدى سوياتىن, وڭدەيتىن, ساقتايتىن, ساتاتىن وندىرىستەردىڭ بارىنە ەسەپ نومىرلەرى تاڭىلادى. قازىردىڭ وزىندە 11 وبلىستا ءبىر ءتيپتى ءمودۋلدى ۆەتەريناريالىق زەرتحانالار جاسالعان. 2014 جىلعا قاراي ونداي زەرتحانالار 115 اۋداندا جاسالماقشى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاندىق ەتتىڭ سىرتقى بازارعا شىعارىلۋىنا كەدەرگىلەردى ازايتادى.
– ءيا, كەدەرگىلەردى بىلەمىز. جاقىندا اقمولا, پاۆلودار وبلىستارىندا اۋسىل, توپالاڭ, قاراتالاق (سوزبە ءسوز سىرەستىرىپ ءسىبىر جاراسى دەپ تە ايتا بەرەمىز) كورىنىس بەردى.
– ول – جەكەلەگەن جايلار. سونىڭ ءوزى دە وتاندىق مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ جاقسى اتىن شىعارىپ تۇرعان جوق. بىزدەگى ۆەتەريناريا جۇيەسى, قارجىمەن, ماتەريالدارمەن, كادرمەن قامتۋ مۇمكىندىگى مال اۋرۋلارىنىڭ بۇل ءتۇرلەرىن تەز وقشاۋلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا ۆەتەرينارياعا وتە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. مەديتسينا – ادام دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى, ال ۆەتەريناريا ادامزات قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. مال يەلەرىنە اۋىرعان مالدىڭ قۇنىن دەر كەزىندە تولەگەنىمىزدىڭ دە جاقسى اسەرى بولدى. جالپى, بىزدە قازىر بۇكىل ەلدە مال سويىس پۋنكتتەرىن جاڭا تالاپتار بويىنشا قايتا سالۋ قولعا الىنۋدا. ساتۋعا شىعارىلاتىن, ەتكە وتكىزىلەتىن مال ەندى ءبىر جەردە عانا سويىلادى. بۇگىندە ەكى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىنداعى جۇمىس جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن شەكارا بويلاپ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا, سەمىرتۋگە, سويۋعا جانە ەت وڭدەۋگە ارنالعان 100-گە جۋىق كاسىپورىندار اشقالى جاتىرمىز. “قازاگرونىڭ” قارجىلاندىرۋىمەن. رەسەيدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي تالاپتارىمەن. ولاردىڭ قاسىندا مال بورداقىلاۋ پۋنكتتەرى ورنالاسادى. ولاردىڭ قاسىندا اسىل ت ۇلىكتى مال شارۋاشىلىقتارى بولادى. بۇل جوبانىڭ قارجى كوزدەرى كورىنىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارىن الداعى 5-6 جىلدا سالىپ ءبىتىرۋىمىز كەرەك. وسى 54 كومبينات بىزگە رەسەيدىڭ ەت بازارىنا ەسىك اشىپ بەرۋگە ءتيىس. ولاردان كەيىن بۇل ءىستى جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار جالعاستىرىپ, الىپ كەتەدى دەپ ويلايمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – جاڭالىقتى وتە باياۋ قابىلدايتىنى. ونداعى كاسىپكەرلەر جاڭالىقتى وزدەرى قولىمەن ۇستاپ كورمەي تۇرىپ قابىلداي قويمايدى. وبلىستاردا جۇرگەندە وعان ابدەن كوزىمىز جەتكەن. وڭتۇستىك قازاقستاندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەنگىزگەنىمىزدە سولاي بولعان. ءبىر جاعىنان ەلدىڭ قورقىپ قالعاندىعى دا بار.
– تەرەششەنكونىڭ تۇسىندا تامشىلاتقىش تۇربالاردىڭ تۋ-تالاقايى شىعىپ ەدى عوي.
– ول كەزدە ناقتى قوجايىن بولماعان. قازىر جەردىڭ يەسى بار. سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ, تامشىلاتا سۋارۋدىڭ پايداسىن كورسەتكەننەن كەيىن جۇرتتىڭ ءبارى سوعان بۇرىلىپ جاتىر. مىسالى, قىزاناقتى ارىقپەن سۋارسا ءبىر گەكتاردان ەڭ جوعارى دەگەندە 20 توننا ءونىم الۋعا بولادى. ال ەندى تامشىلاتا سۋارسا 1 گەكتاردان 100 توننا ءونىم الىنادى. “اقدالا” دەگەن شارۋاشىلىق ءسويتىپ وتىر. ال ەندى تامشىلاتىپ سۋارۋ مەن جىلىجايدى قوسا جۇرگىزسە, وندا ءبىر گەكتاردان 400 تونناعا دەيىن ءونىم الىنادى. بۇل – يننوۆاتسيا. تومات دەگەن ناعىز دەفيتسيت. ءوزىمىز يمپورتتاپ ءجۇرمىز سونى. ءوزىمىزدىڭ رىنوگىمىزدى دا تولتىرا الماي جاتىرمىز. توماتتىڭ رىنوگى شەكسىز دەۋگە بولادى, اسىرەسە جانىمىزدا قىتاي تۇرعاندا. قازىر قاپشاعايدىڭ جانىندا ۇلكەن ءبىر شارۋاشىلىق قۇرۋدامىز. وندا الما, بولگار بۇرىشى, تومات وسى زامانعى ادىستەرمەن بۋىپ-ءتۇيىلىپ, ورالىپ, شىنىلانىپ شىعادى.
– جەكەنىڭ مالىنىڭ ەتى رەسەيگە قالاي جەتەدى سوندا؟
– تەك ەت كومبيناتتارى ارقىلى. ال ول كومبيناتتار ەت ونىمدەرىنىڭ تۇراقتى تۇسۋىنە سەنىمدى بولۋى ءۇشىن مالدىڭ كەمىندە جارتىسى وزدەرىنىڭ شارۋاشىلىقتارىنان شىعۋى كەرەك. قالعانىن حالىقتان ساتىپ الادى. ەتتى ەكسپورتقا وتكىزۋدىڭ قازىر باسقا جولى جوق. ونى بۋىپ-ءتۇيۋدىڭ دە ءوز جولى بار. ءبىز قۇساپ جىلىكتەپ تاستاي سالۋعا بولمايدى.
– جۇرتتىڭ كەدەن وداعىنا بايلانىستى الاڭداپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلەسى – جەڭىل اۆتوكولىكتەر. ءبىر ادام ءبىر جىلدا شەتەلدەن ءبىر-اق ماشينە ايداپ اكەلە الاتىن بولدى عوي؟ كەيبىرەۋلەر ءۇشىن بۇل وزىنشە بيزنەس ەمەس پە؟ ولار ەندى باسقالاردىڭ قۇجاتتارىمەن ماشينە تاسۋعا كىرىسپەي مە؟ كەز كەلگەن ادام شەتەلدەن ماشينە اكەلۋدىڭ جولىن بىلە مە؟
– بۇل ءوزى ءبىر جىلعا بەلگىلەنگەن جاعداي. وعان دەيىن ءار جەكە تۇلعانىڭ تومەنگى باج سالىعىمەن ءبىر ماشينە اكەلۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىر جىلدان كەيىن بۇل ماسەلە وزىنەن ءوزى كۇن تارتىبىنەن تۇسەدى. ويتكەنى, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە رىنوكتى بۇرۋىمىز كەرەك. بۇرامىز. رەسەيدە قازىر جيىرماشاقتى اۆتوزاۋىت سالىندى. ينوماركا دەيمىز عوي, سونىڭ ءبارى شىعارىلادى. ولار بىزدە دە شىعارىلاتىن بولادى. قاراعاندىدا جىلىنا 50 مىڭ ينوماركا شىعاراتىن زاۋىت سالىپ جاتىرمىز. “ازيا اۆتو” دەگەنىمىز بار وسكەمەندە. بىزگە ماشينە الىپ كەلەتىن “تويوتا” سياقتى كومپانيالاردىڭ ءبارى ەندى وسى جاقتا ماشينە قۇراستىراتىن زاۋىتتار سالۋعا مۇددەلى بولادى.
– سونىڭ وزىندە دە قازىر جۇرت گەرمانيادان ماشينە ايداپ كەلىپ, دىرىلداتىپ ءجۇرىپ جاتىر...
– ولار – ەسكى, وتە قاۋىپتى ماشينەلەر عوي.
– ەندى جۇرت سول ەسكى ماشينەلەردەن دە ايىرىلىپ قالا ما دەگەنىم عوي؟
– قازىرگە دەيىن بىزگە, رەسەيگە, بەلارۋسكە كەلگەن ەسكى ماشينەلەردىڭ ءوزى ءالى بەس-التى جىل ساتۋعا جەتەدى. بازاردا قازىر ماشينە ءوتىپ جاتقان جوق. نەگىزى بارلىق ەلدەر ەسكى ماشينەلەردەن قۇتىلۋعا تىرىسادى, ونسىز دا ءبىزدىڭ اۆتوبازارىمىز كادىمگى قوقىس جاشىگىنە اينالىپ بارا جاتىر. مىنا وزبەكستان ينوماركالارعا ماشينە قۇنىنان ەكى ەسە ارتىق باج سالىعىن بەلگىلەپ قويعان. رەسەي جاڭاعىداي جاسادى. قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا ساتىلعان ماشينەلەر سانى بىزدە ساتىلعانمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. سوندا بارلىق ەسكى ماشينە بىزگە كەلىپ قۇيىلىپ جاتىر. جول-كولىك اپاتتارىنىڭ كوپ بولاتىنى دا سودان. ەڭ باستىسى, شىن مانىندە ءۇڭىلىپ قاراساق, تومەن باج سالىعىمەن قاراپايىم ماشينە ساتىپ الۋشىلار ەشقانداي پايدا كورىپ وتىرعان جوق. ءبارى ورتاداعى دەلدالداردىڭ قالتاسىنا كەتىپ جاتىر.
– سوندا قالاي؟
– ايتايىن. كەدەن وداعىنا دەيىن يمپورتتىق باج سالىعى رەسەيدە 30 پايىز, بىزدە 10 پايىز بولدى. بىراق دۇكەندە تۇرعان ماشينەنى الىپ قاراساڭىز, ماسكەۋدەگى باعا مەن استاناداعى باعا شامالاس بولدى. نەگە؟ ورتاسىنداعى 20 پايىز قايدا كەتتى؟ 10 پايىزى بىزدەگى ماشينە ساتىپ جۇرگەن بەس-التى كومپانيانىڭ قالتاسىندا كەتىپ جاتىر. ولار ماشينە رىنوگىن مونوپوليالاندىرىپ العان. ەندى ماسكەۋدە دە, بىزدە دە ماشينەنىڭ باعاسى بىردەي بولادى. باجدان تۇسەتىن ايىرما تۇگەل بيۋدجەتكە ءتۇسىپ وتىرادى.
– كەدەن وداعى ءبىز ءۇشىن ساياسي جوبا ما, ەكونوميكالىق جوبا ما؟ رەسەيگە شە؟
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ ىقپالداستىق يدەيالارىنىڭ پراگماتيكالىق قۇندىلىعىن وسىندايدا تۇسىنەمىز. بار ماسەلە ەكونوميكادا. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانىنا قاراعاندا ينۆەستيتسيا تارتۋ وتە قيىن. قازىرگە دەيىنگى 108 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيتسيالاردىڭ ءبارى دەرلىك شيكىزات سەكتورىنا سالىنعان. ال وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيانىڭ جولى قيىن. ولار كەلەدى دە رىنوكتى قارايدى, مۇنى قانشا ادام تۇتىنادى دەپ قارايدى. رەسەي ءۇشىن رىنوگىنىڭ, مىسالى, قازاقستان ەسەبىنەن 15 ميلليون ادامعا ارتقانىنان كوپ كەلىپ-كەتەرى جوق.
– سوندا رەسەيدىڭ مۇددەسى نەدە؟
– رەسەي وزدىگىنەن ىقپالداستىق يادروسىن جاساي المايدى. ال ەندى ءبىزدىڭ ءۇش ەل قوسىلسا, بۇل باسقا اڭگىمە. ءبىز ءۇشىن بۇل ەڭ الدىمەن تازا ەكونوميكالىق جوبا. بىزگە ولاردىڭ رىنوگى وتە كەرەك. ءبىزدىڭ تاۋار اينالىمىزدىڭ تەڭ جارتىسى وسى رەسەيمەن بايلانىستى. ەكسپورت تا سولاي, يمپورت تا سولاي.
– ەكسپورت دەمەكشى, استىق ەكسپورتىنىڭ جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر؟ وتكەن جىلعى استىقتىڭ ءوزى ساتىلىپ بىتكەن جوق قوي.
– رەسەيدىڭ ءوزى استىق ەكسپورتتاۋشى ەل بولعانىمەن, كەدەن وداعى جاعدايىندا ءبىزدىڭ بيدايىمىزدىڭ الدىنان جاقسى كوكجيەك اشىلادى دەپ ويلايمىز. قازاقستان بيدايىنىڭ ساپاسى ەرەكشە. قامىرلىلىعى جوعارى. وتە ساپالى نان ونىمدەرىن ولار ءبىزدىڭ بيدايدى ارالاستىرماي جاساي المايدى. ءبىزدىڭ قازىرگى نەگىزگى رىنوگىمىز – ورتالىق ازيا, اۋعانستان, يران, ەگيپەت. مىنا قىتاي بازارىنا بيدايىمىزبەن كىرۋگە قاتتى ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. بيىلدىڭ وزىندە ول ەلگە تاريحتا ءبىرىنشى رەت 20 مىڭ توننا بيداي ساتتىق. قىتايدى اشىپ الساق, قىتاي ارقىلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيانى اشىپ الساق, وندا بىزدە بيدايعا بايلانىستى شەشىلمەگەن ماسەلە قالمايدى.
– انا جىلى استاناعا كەلگەنىندە ەگيپەت پرەزيدەنتى موحامماد حوسني مۋباراكتان سۇحبات العانىم بار ەدى. سوندا ەگيپەت باسشىسى قازاقستاننان بيداي الۋ قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتقان. ودان بەرى بۇل ىستە كوپ ىلگەرىلەۋ بولماعان سياقتى.
– ولارعا جەتۋ قيىن. ولارعا ءبىز رەسەي ارقىلى شىعامىز عوي. ال رەسەي ءبىزدىڭ بۇل رىنوكتاعى باسەكەلەسىمىز. رەسەي بيىل ءتاريفتى كوتەرىپ جىبەردى. سودان ءبىز العاش رەت ءتاريفتى سۋبسيديالاۋدى باستادىق. رەسەيمەن باسەكەلەسە الۋى ءۇشىن بيداي ەكسپورتتايتىن كومپانيالارعا سۋبسيديا بەرىپ وتىرمىز. قىتاي جاعىن دا سولاي ەتەمىز.
– اڭگىمەنى تەك كەدەن وداعى تاقىرىبىمەن شەكتەۋدىڭ ءساتى تۇسپەيتىن سياقتى. سۋبسيديا دەگەننەن ءبىزدىڭ بۇكىل الەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا ەنۋىمىز ماسەلەسى شىققالى تۇر. بسۇ-نىڭ ءبىر تالابى – اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاماۋ. كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر بسۇ-عا بىردەي, ءبىر شارتپەن وتەدى دەپ ايتىلعان بولاتىن. ءۇش ەلدىڭ ورتاق كەلىسسوز كومانداسى دا قۇرىلعان ەدى. قازىر بۇل ىستە دە الشاقتىق بار. بۇل قالاي؟ قازىر بسۇ-عا وتۋدەن تارتىنىپ تۇرمىز با؟
– ولاي دەۋگە بولمايدى. كەدەن وداعى قۇرىلعانىنا بايلانىستى جۇمىس ءسال باياۋلادى. ءبىز ءتيىستى ەلدەردىڭ بارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدى اياقتاۋعا جاقىنبىز, جەكەلەگەن ماسەلەلەر قالدى, وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بىتىرەمىز دەگەن ءۇمىت بار. بسۇ بىزگە ماڭىزدى بولعاندىقتان, كەدەن وداعى اياسىندا ءبىز ءارتۇرلى نۇسقالاردى قاراستىرىپ جاتىرمىز. ءبىر شارتپەن, ءبىر مەزگىلدە وتەمىز دەپ ويلادىق. ول ىسكە اسپادى. ەندى ۇقساس, ۇيلەستىرىلگەن شارتتارمەن ءوتۋدى ويلاستىرۋدامىز. نەگىزىندە بسۇ-عا رەسەيدىڭ تەزدەتىپ كىرگەنى بىزگە جاقسى. ولاردىڭ بسۇ-مەن كەلىسسوز ناتيجەلەرى بىزگە قولدانىلاتىن بولسا, ول بىزگە پايدالى بولار ەدى. ەسەسىنە رەسەي بسۇ-عا وتسە, يمپورتتىق تاريفتەر تومەندەيدى. سوندا بۇكىل كەدەن وداعىنىڭ يمپورتتىق تاريفتەرى تومەندەيدى. بۇل تۇتىنۋشىلارعا پايدالى.
– بەلارۋستىڭ ول ۇيىمعا كىرۋ مۇمكىندىگى قانداي؟
– ولاردىڭ مۇمكىندىگى قازىرشە ازداۋ. ولار كەلىسسوزدەردى كەش باستاعان. ءبىز ولارعا كومەكتەسەمىز دەپ وتىرمىز.
– كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى كەدەن بەكەتتەرى الىنىپ تاستالدى. ونداعى ادامداردىڭ تاعدىرى قالاي بولىپ جاتىر؟ الدە ولار ەندى ايلىقسىز جۇرە الاتىن جاعدايعا جەتكەن بە؟
– ولاردىڭ ءبىرازىن وڭتۇستىك شەكارالارداعى بەكەتتەرگە اۋىستىرىپ جاتىر. ءبىرازى قىسقارادى. ايتەۋىر, ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەرگە, قاراپايىم حالىققا دۇرىس بولادى.
– مىنە, بۇگىن سىزبەن 9 شىلدەدە سويلەسىپ وتىرمىز. كەدەن وداعى ىسكە كىرىسكەلى ءبىر اپتادان استى. نە وزگەردى؟
– نەگىزىندە بۇل وداق 1 قاڭتاردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. سوندىقتان جىل باسىنان بەرگى كورسەتكىشتەردى قاراۋ كەرەك. وسىنداي سۇراق قويىلاتىنىن ءبىلىپ, مىنا مالىمەتتەردى دايىنداپ وتىرعان ەدىم. قاراڭىز. كەدەن ستاتيستيكاسىنىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا, 2009 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا قازاقستاننىڭ رەسەيگە ەكسپورتى 976, 9 ميلليون دوللار بولعان. ال بيىلعى سول ءتورت ايدىڭ ەكسپورتى – 1 686,7 ميلليون دوللار. دەمەك, 72 پايىزعا ارتقان. بۇعان قوسىمشا تۇسىنىك بەرۋدىڭ قاجەتتىگى جوق شىعار.
–ال ساۋدا اينالىمى قالاي؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا دا سول 4 ايدىڭ كورسەتكىشتەرىمەن جاۋاپ بەرەيىن. 2010 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 4 638,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان, ال بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى سول ايلاردا 3 497,4 ميلليون دوللار بولعان. ياعني 32 پايىزدان ارتىق ءوسىم دەگەن ءسوز.
– ءيا, كەدەن وداعىنىڭ ناقتى ناتيجەسى كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ تۇر ەكەن. ورىسشا “فاكتى – ۋپريامايا ۆەشش” دەگەن ءسوزدى ەسكە تۇسىرەدى.
– بۇلاردىڭ ءبارى وڭايلىقپەن كەلمەگەن ناتيجەلەر. بۇل – ەلباسىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. بىلايعى جۇرت ول كىسىنىڭ ەل مۇددەسى ءۇشىن قاعيداتتى تۇردە كۇرەسىپ, كەرەك بولسا داۋعا بارىپ, ساياسي قاقتىعىستاردا قايسارلىق كورسەتىپ جۇرگەندىگىن بىلە بەرمەيدى. ەلباسى بارشامىزدان دا سونى تالاپ ەتەدى.
– ومەكە, دەگەنمەن تاعى دا وقىرمانداردى كوبىرەك قىزىقتىراتىن جەڭىل اۆتوكولىك ماسەلەسىنە توقتالايىقشى. كەدەن وداعىنىڭ ناتيجەسىندە رەسەيدىڭ ساپاسى تومەن ماشينەلەرى كوشەلەرىمىزدە قاپتاپ كەتەدى دەپ ۋايىم جەۋشىلەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟ ولار “جيگۋلي” مەن “ۆولگاسىنا” ءتىپتى كونديتسيونەر ورناتا الماي كەلە جاتىر عوي؟
– ءبىز ولاردان كونديتسيونەر قويىلماعان “جيگۋلي” مەن “ۆولگا” العالى وتىرعان جوقپىز. جالپى, قازىر الەمدە اۆتوپروم تۋرالى تۇسىنىك وزگەرىپ كەتكەن. بۇرىن كونسترۋكتورلىق بيۋرودان ماشينە قۇراستىرۋعا دەيىنگى تسيكل ءبىر ەلدە, ءبىر زاۋىتتا بولاتىن, سونى اۆتوپروم دەيتىن. بۇكىل الەمدە قازىر كب-دان قۇراستىرۋعا دەيىن تولىق جەتكىزەتىن بەس-التى عانا ماركا بار. ولاردى قۋىپ جەتۋ ەندى ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. سوندىقتان ولار رىنوگى بار ەلگە بارادى دا ماشينە قۇراستىرادى. رەسەي دە وسى جولعا ءتۇستى. ءسىز ايتىپ وتىرعان “جيگۋلي” مەن “ۆولگادان” قالاي قۇتىلۋدى بىلمەي ولاردىڭ وزدەرىنىڭ باسى قاتۋدا. مىسالى, رەسەيدە شەتەلدىك برەندپەن شىعارىلاتىن ماشينەلەر سانى بيىلعى قاڭتاردا 26,3 مىڭ بولىپتى, ال بۇل سان 2009 جىلعى قاڭتارداعىدان 146 پايىز ارتىق ەكەن. كورىپ وتىرسىز با, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءبىر جارىم ەسە ارتقان! ساپاسى جاقسى.
– بىزدە دە سولاي قۇراستىرىلادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ وتكەن جىلعى كۇزدە قىزىلوردادا وبلىس كورمەسىن ۇيىمداستىرعاندا گازەت جازىلىمىنىڭ جايىمەن سوندا بولىپ قالعانىم, وسكەمەندە قۇراستىرىلىپ جاتقان ماشينەلەرگە تاڭدانعانىم بار.
– قاراعاندىدا دا سولاي بولۋعا ءتيىس. ماشينەلەردىڭ باج سالىعى جونىندە ايتقاندا جەكەلەگەن تاۋارلارعا, قىزمەت تۇرلەرىنە باجدىڭ ءوسۋى تاماق ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا اسەر ەتپەيتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. نەگە دەسەڭىز تاماق ونىمدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقستاننىڭ وزىندە وندىرىلەدى نەمەسە تمد ەلدەرىنەن, ونىڭ وزىندە ەڭ الدىمەن رەسەيدەن اكەلىنەدى, ال ول ونىمدەرگە يمپورت باجى سالىنبايدى.
– 2012 جىلى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىلادى. ول كەزدە كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردى قانداي كەلەشەك كۇتىپ تۇر دەي الامىز؟
– ەلباسىمىز بۇل ورايدا نەگىزگى نازاردى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋعا اۋدارىپ وتىر. ول كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسى نەگىزگى 20 قۇجاتتان تۇرماق. ءبىز ولاردى دايىنداۋدى ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارعا دەيىن بىتىرمەكشىمىز. ءبىرىنشى كەزەڭدە – 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 14 كەلىسىمدى, ال ەكىنشى كەزەڭدە – 2012 جىلى 1 قاڭتارعا دەيىن قالعان 6 كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ كوزدەلىپ وتىر.
– ول كەلىسىمدەردىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي؟
– ەڭ الدىمەن كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ. اتاپ ايتقاندا, بىرىڭعاي ماكروەكونوميكالىق ساياسات, تابيعي مونوپوليالار, ونەركاسىپتىك سۋبسيديالار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ جونىندە كوپ جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك. كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالۋى, سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق قىزمەت, ۆاليۋتا ساياساتى قاتتى ەسكەرىلەدى. سونداي-اق, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋ رىنوگى ويلاستىرىلادى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي مەن گاز تاسىمالداۋ, تەمىر جول كولىگى سالالارىندا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا بىردەي قول جەتكىزۋ دە از تابىس ەمەس. مىسالى, قازىرگە دەيىن قازاقستان ءوزىنىڭ گازى مەن مۇنايىن رەسەي اۋماعى ارقىلى تاسىمالداۋ كەزىندە ميلليونداعان دوللارلاردى جوعالتىپ كەلگەنى ءمالىم.
بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك – ىقپالداستىقتىڭ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى, ول كاپيتالدىڭ, قىزمەتتەر مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرووداقتىڭ جاعدايىنا قاراپ وتىرساق, بۇل ءوزى ىقپالداستىقتىڭ ىڭعايلى ءتۇرى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرە المايمىز.
جاڭا قۇرىلىم وسى ءۇش ەلگە 2015 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمدى 15 پايىزعا ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. ول كەزدە ءۇش ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى شامامەن 2 تريلليون اقش دوللارىنا جەتەدى دەپ مەجەلەنەدى.
ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز قازاقستانداعى ىسكەرلىك احۋالدى اناعۇرلىم جاقسارتا الامىز. ءبىزدىڭ تۇتىنۋ رىنوگىمىزدىڭ 170 ميلليون ادامعا كەڭەيۋى –قازىردىڭ وزىندە كوزگە كورىنىپ تۇرعان مۇمكىندىك. كەدەن وداعى كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتەدى. بۇكىل الەم باسەكەلەستىك بازارىنا ءتۇسىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا جانتالاسىپ جاتقاندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان ونىمدەرىنىڭ رىنوگىن كەڭەيتۋ جولىندا جىلدار بويى ويلاستىرىپ, جەرىنە جەتكىزگەن بۇل قادامىنىڭ دا قۇتتى قادام بولاتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق.
– وسىنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلە جونىندە مول ماعلۇمات بەرگەنىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز. تابىس تىلەيمىز.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سۋترەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
2010 جىلعى 5 شىلدەدە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي كەدەن اۋماعىن قۇرۋدىڭ 1-ءشى بەلەسى اياقتالعانىن مالىمدەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قول قويعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” كودەكس, وندا كورسەتىلگەن جەكەلەگەن باپتاردى قوسپاعاندا, 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ىسكە قوسىلدى. سونىمەن, كەدەن وداعى قۇرىلدى.
كەدەن وداعى – تمد كەڭىستىگىندەگى ىقپالداستىقتىڭ باستى قوزعاۋشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن قولعا الىنىپ, جىلدار بويى ءجۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسى. ءبىز وسى وراسان ءماندى وقيعاعا وراي بۇل ماسەلەمەن بىرنەشە جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان, بۇگىندە كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ قازاقستان تاراپىنان وكىلى بولىپ تابىلاتىن ەل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆپەن ارنايى سۇحباتتاسۋدى ورىندى دەپ تاپتىق. ەندى سول اڭگىمەگە نازار سالىڭىز, ارداقتى اعايىن.
– قۇرمەتتى ومىرزاق ەستاي ۇلى! ءسىزدىڭ ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى ەكەنىڭىزدى, كوپشىلىك الدىندا كوسىلە سويلەۋدەن, جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرۋدەن تارتىناتىن بىرتوعا مىنەزىڭىزدى باياعىدان بىلەمىن. بىراق بۇل جولعى اڭگىمەدەن بوي تارتپايتىنىڭىزعا سەنگەنمىن. ويتكەنى, سۇحبات تاقىرىبى وتە جاۋاپتى. ءسىز انا جولى وسى سۇحباتقا بايلانىستى ماعان تەلەفون سوققانىڭىزدا ءدال سول كۇندەرى كەدەن وداعىنىڭ كەلەشەگىنە كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار دا سياقتى اسەر قالدىرعان بولاتىن. ودان ءبىر كۇن بۇرىن بەلارۋس پرەزيدەنتى ءوز ەلىنىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋدان باس تارتا تۇراتىنىن مالىمدەگەن ەدى. اڭگىمەنى وسى جايدىڭ باسىن اشۋدان باستاساق. اينالاسى جارتى ايدىڭ ىشىندە نە وزگەرە قالدى؟ لۋكاشەنكو ءوز پىكىرىنەن نەگە قايتتى؟
– ول ماسەلە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مۇناي باجىنا بايلانىستى. بەلارۋستىڭ مۇنايعا ىشكى سۇرانىسى 6,3 ميلليون توننا, رەسەي ارقىلى كەلەتىن قالعان 13 ميلليون توننانى وزدەرى باج قوسىپ, ەكسپورتقا شىعاراتىن. رەسەي سوعان قارسىلىق بىلدىرگەن. “مىنا 6,3 ميلليون توننانى سەندەرگە باجسىز بەرەيىك, ال قالعانىنا باج سالماساق بولمايدى, ويتكەنى ونى شەتەلگە ساتىپ وتىرسىڭدار”, دەدى. وعان بەلورۋسسيا اقىرى كەلىستى. بەلارۋس ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ قۇنى 4 ميلليارد دوللار. جىلىنا. وعان رەسەي كەپىلدىك بەردى. بۇل ماسەلە سولاي ورايىمەن شەشىلگەن سوڭ بەلارۋس كەدەن وداعىنا قوسىلدى. رەسەي بىزگە دە مۇناي بەرەدى. مىنا پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا – 6 ميلليون تونناعا دەيىن. وعان قوسا ءارتۇرلى مۇناي ونىمدەرى تاعى بار. ولارعا ءبىز دە: ء“بىزدىڭ ىشكى قاجەتىمىزگە قاتىستى مۇنايعا باج سالىعىن الىپ تاستايسىزدار, ونىڭ سىرتىنداعى مۇنايعا باج سالا بەرىڭىزدەر”, دەدىك. رەسەي جاعى كەلىستى.
– وسى ارادا ءبىر سۇراق تۋادى. ءبىز رەسەيدىڭ مۇنايىن اكەلىپ, پاۆلوداردا وڭدەيمىز, ال اقتوبەنىڭ مۇنايىن اپارىپ, قىتايدا وڭدەيمىز. بۇل قالاي؟
– ويتكەنى, بىزدە باتىستان تىكە پاۆلودارعا جەتكىزەتىن تۇربا جوق قوي. رەسەيدەن تىكە تۇربا تەك پاۆلودارعا كەلەدى. بىزگە بۇل قولايلى بولىپ تۇر. رەسەيگە باتىس وبلىستارىمىزدان مۇناي بەرەمىز دە, ولاردىڭ بىزدەگى شىعىسقا جاقىن وبلىستارىنان وڭدەۋگە مۇناي الامىز. بۇل تۋرالى بىزدە ارنايى كەلىسىم-شارت جاسالادى جىلما-جىل. ارينە, ماماندار بىلەدى, ەگەر دە سونداي قيىن جاعداي تۋىنداسا, قۇمكول-كەڭقياق قۇبىرىنان كەرى قاراي, پاۆلودارعا مۇناي جەتكىزەتىن قۇبىر سالۋعا بولادى. بىراق ازىرگە رەسەيمەن كەلىسىپ پىشكەن تون ىڭعايلى بولىپ تۇر.
– سونىمەن لۋكاشەنكونىڭ ءسوزىنىڭ دە جانى بار بولىپ شىقتى عوي؟
– بەلارۋستار رەسەيگە گاز بويىنشا 200 ميلليونعا جۋىق دوللار قارىز ەكەن. كەرىسىنشە رەسەي مۇناي ترانزيتىنە بايلانىستى سول شامادا, 260 ميلليونداي قارىزدار ەكەنى انىقتالدى. ەكى جاق ءبىر-بىرىنە تولەپ, تىندى عوي اقىرى. نەگىزگى شەشىلمەگەن ماسەلە – جاڭاعى باج سالىعى. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرامىز عوي 2012 جىلى. سول كەزدە بارلىق باج سالىعى جويىلادى. بەلارۋستاردىڭ الدىنا قويعان ماقساتى سول سالىقتان قۇتىلۋ ەدى. جارىم-جارتىلاي قۇتىلدى, دالىرەك ايتقاندا, كەلەشەككە كەپىلدىك الدى.
– ەندى جالپىلاما ماسەلەلەردى ايتا وتىرايىق. كەدەن وداعىن ىسكە قوسۋ جونىندە اتقارىلعان جۇمىستى قالاي قورىتىندىلاۋعا بولادى؟
– ەڭ الدىمەن كەدەن وداعىنىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى ءىس جۇزىندە قالىپتاسقانىن ايتۋ كەرەك. بۇگىنگە دەيىن 70-تەن استام حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. قاڭتاردان بەرى كەدەن وداعىن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسى جاسالىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. وعان مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارى ورگان, سونداي-اق ارنايى قۇرىلعان كەدەن وداعى كوميسسياسى كىرەدى. كوميسسيا كەدەن باجدارىنىڭ مولشەرلەمەلەرىن وزگەرتۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ تاۋار نومەنكلاتۋراسىن ەنگىزۋ, تاريفتىك جەڭىلدىكتەر مەن كۆوتالار بەلگىلەۋ, تاريفتىك پرەفەرەنتسيالار جۇيەسىن ايقىنداۋ, رەتتەۋدىڭ تاريفتىك ەمەس ءىس-شارالارىن قولدانۋ ماسەلەلەرىن قارايدى. كوميسسياعا ءار ەلدەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە ءبىر وكىلدەن كىرەدى.
– كوكتەمدە ءبىز ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆامەن سۇحبات (2010, 9 ءساۋىر) جاريالاعانبىز. سوندا كەدەن وداعىنىڭ باسشى ورگاندارىنا بايلانىستى ايتىلعاندار ءوز كۇشىندە شىعار؟
– كوميسسيا قۇزىرەتىنە جاتاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبارى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ وكىلەتتىلىگىنە كىرەدى, سوندىقتان كوميسسياعا قاتىستى شەشىمدەردىڭ ءبارى ۇكىمەتتە الدىن الا قارالادى. ءۇش ەلدىڭ شەڭبەرىندە بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا كونسەنسۋس قاعيداسى جۇمىس ىستەيدى, تالاستى ماسەلەلەر بولعاندا شەشىم مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىنە شىعارىلادى.
– كەدەن وداعى دەگەندە ءبىز الدىمەن بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفىن جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ويلايمىز. بۇل جونىندە نە تىندىرىلدى؟
– قاڭتاردىڭ باسىنان بەرى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن بارلىق تاۋارلارعا بايلانىستى بىرىڭعاي ساۋدا شارالارىن قولدانىپ جاتىر. بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفى (بكت) قالىپتاسقانعا دەيىن بەلارۋستىڭ, قازاقستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ يمپورتتىق كەدەن باجدارى مولشەرلەمەلەرىنىڭ شامامەن 40 پايىزى سايكەس كەلەتىن. سوندىقتان ءۇش ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى الدىندا كەدەن باجدارىنىڭ 60 پايىزدارىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى تۇردى. قالعان باجداردى ۇيلەستىرۋ جۇمىسى بارىسىندا مەملەكەتتەرىمىزدەگى تاۋار ءوندىرۋشى ورىنداردىڭ سانى مەن ولاردىڭ جوسپارلارى ەسكەرىلدى. كەدەن باجدارى ونەركاسىپتىك تاۋارلارعا كوتەرىلدى, ونىڭ ەسەسىنە وندىرۋشىلەر ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىكتەر كوزدەلدى. 400 پوزيتسيا بويىنشا قازاقستان 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن وتپەلى كەزەڭ الدى. ەڭ الدىمەن ەمدىك دارىلەر مەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارعا, حيميا ونەركاسىبى شيكىزاتىنا قاتىستى. ەلباسىمىز دارىلەردىڭ كەمىندە 50 پايىزىن وزىمىزدە ءوندىرۋ مىندەتىن العا قويعانىن بىلەسىز. حيميا ونەركاسىبىنە بايلانىستى وتپەلى كەزەڭ الىنعان 4 جىلدىڭ ىشىندە اتىراۋداعى مۇناي-گاز حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس. 1 شىلدەدەن باستاپ تن ۆەد كودتارى بويىنشا 365 پوزيتسيانىڭ ونىمدەرىنە بىرىڭعاي ءتىزىلىم جاسالىپ, كەلىسىم بويىنشا مىندەتتى تۇردە سايكەستىگى ناقتىلاناتىن بولدى. بۇل كەدەن وداعىنىڭ اۋماعىندا تاۋارلاردىڭ 300-دەن استام ءتۇرى ەركىن قوزعالا بەرەدى دەگەن ءسوز. تاۋارلاردىڭ سايكەستىگى ماسەلەسى شەشىلسە, كوپ ماسەلە وزىنەن ءوزى قوزعالىپ كەتەدى. مىسالى, قازىر رەسەي بازارى قازاقستاندىق ەت ونىمدەرى ءۇشىن ءىس جۇزىندە جابىق تۇر دەۋگە بولادى.
– وسى ماسەلەنى جاقسى قوزعادىڭىز. بۇرىن كسرو-نىڭ جارتى ەتىن ءبىز جاۋىپ تۇراتىنداي ەدىك قوي. سول كەزدە وداقتىق قورعا قانشا ەت بەرگەن ەكەنبىز؟
– شامامەن 400 مىڭ توننا. سونىڭ 350 مىڭ توننادايى رەسەيگە بارعان. ال قازىر قازاقستاننىڭ رەسەيگە شىعارىپ وتىرعانى اسىپ كەتكەندە 2 مىڭ توننا. بۇعان توزۋگە بولمايدى. ايتا كەتەيىن, اقشاسىن ساناعاندا 7-8 ملن. توننا استىق ەكسپورتتاعانشا, 100 مىڭ توننا ەت ەكسپورتقا ساتقان پايدالى. سوندىقتان قازاقستان سيىر ەتى مەن قوي ەتىنىڭ ەكسپورتىن 2014 جىلى 64 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى مەجە ەتىپ وتىر. ايىرما جەر مەن كوكتەي. نەگىزىندە, بىزدە ەت ونىمدەرىن وندىرۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. تەك سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە ەت ءوندىرۋ 22 پايىزعا ارتتى. 2009 جىلى بىزدەگى ەت ءوندىرىسى سويىس سالماعىمەن 896,3 مىڭ تونناعا جەتكەن. سويتسە دە, امال نە, قازىرشە ەت ەكسپورتتاۋشى ەلگە اينالا قويعان جوقپىز. قازاقستاننىڭ مال باسىن ءوسىرۋ جونىندە دە, ەت ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋدا دا مۇمكىندىگى وتە مول. جايلاۋ جەتكىلىكتى. مالدىڭ جاقسى تۇقىمدارى بار. ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, باسەكەگە شىداس بەرەتىن, ەكسپورتقا, ەڭ الدىمەن رەسەيگە شىعاراتىن ەتتى ەركىن كوبەيتە الار ەدىك. كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىسى دا جۇرگىزىلىپ جاتىر. رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى اگرارلىق سالادا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ بىرلەسكەن كەشەندى جوسپارى جاسالعان.
– سىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا كەڭەسشىلەرىڭىزدەن ءبىراز ماتەريال الدىرىپ, قاراپ ەدىم. كەيبىر تسيفرلار تاڭ قالدىرادى. مىسالى, رەسەي تەك وڭتۇستىك امەريكانىڭ وزىنەن عانا 700 مىڭ توننادان ارتىق سيىر ەتىن الادى ەكەن.
– سولاي. ونىڭ ۇستىنە ول ەتتىڭ ساپاسى ناشار. الىستان, مۇحيت اسىپ اكەلىنەتىن بولعاننان كەيىن ول ەت توڭازىتىلىپ جەتكىزىلمەيدى, مۇزداتىلعان كۇيى جەتكىزىلەدى. رەسەيدەگىلەر ول ەتتى سۇيەگىنەن اجىراتىپ, نەگىزىنەن كولباساعا پايدالانىپ جاتىر. ولار بۇل ەتتىڭ ساپاسى تومەندىگىنە ابدەن كوز جەتكىزىپ بولدى. ونىڭ جانىندا جاڭا توڭازىتىلعان كۇيىندە بازارعا, دۇكەنگە اپارۋعا بولاتىن قازاقستاندىق ەتتىڭ ارتىقشىلىعى انىق. رەسەيدىڭ ەت بازارىنا ءوتۋدىڭ جولدارىن قازىر قاتتى قاراستىرىپ جاتىرمىز. ەتتى سىرتقا شىعارۋدىڭ جولدارى تۇيىقتالىپ تۇرعاندىقتان بىزدە ەت جانە ەت ونىمدەرىن ارتىق پايدالانۋ بايقالادى.
– سوندا ءبىز قانشا ەت جەيمىز؟
– ەت تۇتىنۋدىڭ الەمدىك ۇلتتىق نورماسى – 1 ادامعا 48 كيلودان. ال ءاربىر قازاقستاندىققا قازىر 64 كيلودان ەت تيەدى. نەگىزىنەن سيىر ەتى مەن قوي ەتى. ونىڭ ەسەسىنە تاۋىق ەتى از, كوكونىس از.
– رەسەي جاقىن جەردەگى ارزان ەتتى المايىن دەپ وتىرعان جوق قوي؟
– ارينە. تەك قازاقستاننان باراتىن ەتتىڭ ۆەتەريناريالىق سيپاتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەي تۇر. بيىل بيۋدجەتتەن اۋىل شارۋاشىلىق مالىنىڭ يدەنتيفيكاتسيالىق مالىمەتتەر بازاسىن جاساۋ باعدارلاماسىنا قارجى ءبولىندى. وسى الداعى 3 جىلدىڭ ىشىندە ەلدەگى بارلىق مال باسى ەسەپكە الىنىپ, تىركەۋ ءنومىرى بەرىلەدى, ەڭ باستىسى – ءار مالعا ۆەتەريناريالىق پاسپورت جاسالىنادى. مالدى سوياتىن, وڭدەيتىن, ساقتايتىن, ساتاتىن وندىرىستەردىڭ بارىنە ەسەپ نومىرلەرى تاڭىلادى. قازىردىڭ وزىندە 11 وبلىستا ءبىر ءتيپتى ءمودۋلدى ۆەتەريناريالىق زەرتحانالار جاسالعان. 2014 جىلعا قاراي ونداي زەرتحانالار 115 اۋداندا جاسالماقشى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاندىق ەتتىڭ سىرتقى بازارعا شىعارىلۋىنا كەدەرگىلەردى ازايتادى.
– ءيا, كەدەرگىلەردى بىلەمىز. جاقىندا اقمولا, پاۆلودار وبلىستارىندا اۋسىل, توپالاڭ, قاراتالاق (سوزبە ءسوز سىرەستىرىپ ءسىبىر جاراسى دەپ تە ايتا بەرەمىز) كورىنىس بەردى.
– ول – جەكەلەگەن جايلار. سونىڭ ءوزى دە وتاندىق مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ جاقسى اتىن شىعارىپ تۇرعان جوق. بىزدەگى ۆەتەريناريا جۇيەسى, قارجىمەن, ماتەريالدارمەن, كادرمەن قامتۋ مۇمكىندىگى مال اۋرۋلارىنىڭ بۇل ءتۇرلەرىن تەز وقشاۋلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا ۆەتەرينارياعا وتە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. مەديتسينا – ادام دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى, ال ۆەتەريناريا ادامزات قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. مال يەلەرىنە اۋىرعان مالدىڭ قۇنىن دەر كەزىندە تولەگەنىمىزدىڭ دە جاقسى اسەرى بولدى. جالپى, بىزدە قازىر بۇكىل ەلدە مال سويىس پۋنكتتەرىن جاڭا تالاپتار بويىنشا قايتا سالۋ قولعا الىنۋدا. ساتۋعا شىعارىلاتىن, ەتكە وتكىزىلەتىن مال ەندى ءبىر جەردە عانا سويىلادى. بۇگىندە ەكى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىنداعى جۇمىس جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن شەكارا بويلاپ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا, سەمىرتۋگە, سويۋعا جانە ەت وڭدەۋگە ارنالعان 100-گە جۋىق كاسىپورىندار اشقالى جاتىرمىز. “قازاگرونىڭ” قارجىلاندىرۋىمەن. رەسەيدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي تالاپتارىمەن. ولاردىڭ قاسىندا مال بورداقىلاۋ پۋنكتتەرى ورنالاسادى. ولاردىڭ قاسىندا اسىل ت ۇلىكتى مال شارۋاشىلىقتارى بولادى. بۇل جوبانىڭ قارجى كوزدەرى كورىنىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارىن الداعى 5-6 جىلدا سالىپ ءبىتىرۋىمىز كەرەك. وسى 54 كومبينات بىزگە رەسەيدىڭ ەت بازارىنا ەسىك اشىپ بەرۋگە ءتيىس. ولاردان كەيىن بۇل ءىستى جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار جالعاستىرىپ, الىپ كەتەدى دەپ ويلايمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – جاڭالىقتى وتە باياۋ قابىلدايتىنى. ونداعى كاسىپكەرلەر جاڭالىقتى وزدەرى قولىمەن ۇستاپ كورمەي تۇرىپ قابىلداي قويمايدى. وبلىستاردا جۇرگەندە وعان ابدەن كوزىمىز جەتكەن. وڭتۇستىك قازاقستاندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەنگىزگەنىمىزدە سولاي بولعان. ءبىر جاعىنان ەلدىڭ قورقىپ قالعاندىعى دا بار.
– تەرەششەنكونىڭ تۇسىندا تامشىلاتقىش تۇربالاردىڭ تۋ-تالاقايى شىعىپ ەدى عوي.
– ول كەزدە ناقتى قوجايىن بولماعان. قازىر جەردىڭ يەسى بار. سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ, تامشىلاتا سۋارۋدىڭ پايداسىن كورسەتكەننەن كەيىن جۇرتتىڭ ءبارى سوعان بۇرىلىپ جاتىر. مىسالى, قىزاناقتى ارىقپەن سۋارسا ءبىر گەكتاردان ەڭ جوعارى دەگەندە 20 توننا ءونىم الۋعا بولادى. ال ەندى تامشىلاتا سۋارسا 1 گەكتاردان 100 توننا ءونىم الىنادى. “اقدالا” دەگەن شارۋاشىلىق ءسويتىپ وتىر. ال ەندى تامشىلاتىپ سۋارۋ مەن جىلىجايدى قوسا جۇرگىزسە, وندا ءبىر گەكتاردان 400 تونناعا دەيىن ءونىم الىنادى. بۇل – يننوۆاتسيا. تومات دەگەن ناعىز دەفيتسيت. ءوزىمىز يمپورتتاپ ءجۇرمىز سونى. ءوزىمىزدىڭ رىنوگىمىزدى دا تولتىرا الماي جاتىرمىز. توماتتىڭ رىنوگى شەكسىز دەۋگە بولادى, اسىرەسە جانىمىزدا قىتاي تۇرعاندا. قازىر قاپشاعايدىڭ جانىندا ۇلكەن ءبىر شارۋاشىلىق قۇرۋدامىز. وندا الما, بولگار بۇرىشى, تومات وسى زامانعى ادىستەرمەن بۋىپ-ءتۇيىلىپ, ورالىپ, شىنىلانىپ شىعادى.
– جەكەنىڭ مالىنىڭ ەتى رەسەيگە قالاي جەتەدى سوندا؟
– تەك ەت كومبيناتتارى ارقىلى. ال ول كومبيناتتار ەت ونىمدەرىنىڭ تۇراقتى تۇسۋىنە سەنىمدى بولۋى ءۇشىن مالدىڭ كەمىندە جارتىسى وزدەرىنىڭ شارۋاشىلىقتارىنان شىعۋى كەرەك. قالعانىن حالىقتان ساتىپ الادى. ەتتى ەكسپورتقا وتكىزۋدىڭ قازىر باسقا جولى جوق. ونى بۋىپ-ءتۇيۋدىڭ دە ءوز جولى بار. ءبىز قۇساپ جىلىكتەپ تاستاي سالۋعا بولمايدى.
– جۇرتتىڭ كەدەن وداعىنا بايلانىستى الاڭداپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلەسى – جەڭىل اۆتوكولىكتەر. ءبىر ادام ءبىر جىلدا شەتەلدەن ءبىر-اق ماشينە ايداپ اكەلە الاتىن بولدى عوي؟ كەيبىرەۋلەر ءۇشىن بۇل وزىنشە بيزنەس ەمەس پە؟ ولار ەندى باسقالاردىڭ قۇجاتتارىمەن ماشينە تاسۋعا كىرىسپەي مە؟ كەز كەلگەن ادام شەتەلدەن ماشينە اكەلۋدىڭ جولىن بىلە مە؟
– بۇل ءوزى ءبىر جىلعا بەلگىلەنگەن جاعداي. وعان دەيىن ءار جەكە تۇلعانىڭ تومەنگى باج سالىعىمەن ءبىر ماشينە اكەلۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىر جىلدان كەيىن بۇل ماسەلە وزىنەن ءوزى كۇن تارتىبىنەن تۇسەدى. ويتكەنى, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە رىنوكتى بۇرۋىمىز كەرەك. بۇرامىز. رەسەيدە قازىر جيىرماشاقتى اۆتوزاۋىت سالىندى. ينوماركا دەيمىز عوي, سونىڭ ءبارى شىعارىلادى. ولار بىزدە دە شىعارىلاتىن بولادى. قاراعاندىدا جىلىنا 50 مىڭ ينوماركا شىعاراتىن زاۋىت سالىپ جاتىرمىز. “ازيا اۆتو” دەگەنىمىز بار وسكەمەندە. بىزگە ماشينە الىپ كەلەتىن “تويوتا” سياقتى كومپانيالاردىڭ ءبارى ەندى وسى جاقتا ماشينە قۇراستىراتىن زاۋىتتار سالۋعا مۇددەلى بولادى.
– سونىڭ وزىندە دە قازىر جۇرت گەرمانيادان ماشينە ايداپ كەلىپ, دىرىلداتىپ ءجۇرىپ جاتىر...
– ولار – ەسكى, وتە قاۋىپتى ماشينەلەر عوي.
– ەندى جۇرت سول ەسكى ماشينەلەردەن دە ايىرىلىپ قالا ما دەگەنىم عوي؟
– قازىرگە دەيىن بىزگە, رەسەيگە, بەلارۋسكە كەلگەن ەسكى ماشينەلەردىڭ ءوزى ءالى بەس-التى جىل ساتۋعا جەتەدى. بازاردا قازىر ماشينە ءوتىپ جاتقان جوق. نەگىزى بارلىق ەلدەر ەسكى ماشينەلەردەن قۇتىلۋعا تىرىسادى, ونسىز دا ءبىزدىڭ اۆتوبازارىمىز كادىمگى قوقىس جاشىگىنە اينالىپ بارا جاتىر. مىنا وزبەكستان ينوماركالارعا ماشينە قۇنىنان ەكى ەسە ارتىق باج سالىعىن بەلگىلەپ قويعان. رەسەي جاڭاعىداي جاسادى. قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا ساتىلعان ماشينەلەر سانى بىزدە ساتىلعانمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. سوندا بارلىق ەسكى ماشينە بىزگە كەلىپ قۇيىلىپ جاتىر. جول-كولىك اپاتتارىنىڭ كوپ بولاتىنى دا سودان. ەڭ باستىسى, شىن مانىندە ءۇڭىلىپ قاراساق, تومەن باج سالىعىمەن قاراپايىم ماشينە ساتىپ الۋشىلار ەشقانداي پايدا كورىپ وتىرعان جوق. ءبارى ورتاداعى دەلدالداردىڭ قالتاسىنا كەتىپ جاتىر.
– سوندا قالاي؟
– ايتايىن. كەدەن وداعىنا دەيىن يمپورتتىق باج سالىعى رەسەيدە 30 پايىز, بىزدە 10 پايىز بولدى. بىراق دۇكەندە تۇرعان ماشينەنى الىپ قاراساڭىز, ماسكەۋدەگى باعا مەن استاناداعى باعا شامالاس بولدى. نەگە؟ ورتاسىنداعى 20 پايىز قايدا كەتتى؟ 10 پايىزى بىزدەگى ماشينە ساتىپ جۇرگەن بەس-التى كومپانيانىڭ قالتاسىندا كەتىپ جاتىر. ولار ماشينە رىنوگىن مونوپوليالاندىرىپ العان. ەندى ماسكەۋدە دە, بىزدە دە ماشينەنىڭ باعاسى بىردەي بولادى. باجدان تۇسەتىن ايىرما تۇگەل بيۋدجەتكە ءتۇسىپ وتىرادى.
– كەدەن وداعى ءبىز ءۇشىن ساياسي جوبا ما, ەكونوميكالىق جوبا ما؟ رەسەيگە شە؟
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ ىقپالداستىق يدەيالارىنىڭ پراگماتيكالىق قۇندىلىعىن وسىندايدا تۇسىنەمىز. بار ماسەلە ەكونوميكادا. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانىنا قاراعاندا ينۆەستيتسيا تارتۋ وتە قيىن. قازىرگە دەيىنگى 108 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيتسيالاردىڭ ءبارى دەرلىك شيكىزات سەكتورىنا سالىنعان. ال وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيانىڭ جولى قيىن. ولار كەلەدى دە رىنوكتى قارايدى, مۇنى قانشا ادام تۇتىنادى دەپ قارايدى. رەسەي ءۇشىن رىنوگىنىڭ, مىسالى, قازاقستان ەسەبىنەن 15 ميلليون ادامعا ارتقانىنان كوپ كەلىپ-كەتەرى جوق.
– سوندا رەسەيدىڭ مۇددەسى نەدە؟
– رەسەي وزدىگىنەن ىقپالداستىق يادروسىن جاساي المايدى. ال ەندى ءبىزدىڭ ءۇش ەل قوسىلسا, بۇل باسقا اڭگىمە. ءبىز ءۇشىن بۇل ەڭ الدىمەن تازا ەكونوميكالىق جوبا. بىزگە ولاردىڭ رىنوگى وتە كەرەك. ءبىزدىڭ تاۋار اينالىمىزدىڭ تەڭ جارتىسى وسى رەسەيمەن بايلانىستى. ەكسپورت تا سولاي, يمپورت تا سولاي.
– ەكسپورت دەمەكشى, استىق ەكسپورتىنىڭ جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر؟ وتكەن جىلعى استىقتىڭ ءوزى ساتىلىپ بىتكەن جوق قوي.
– رەسەيدىڭ ءوزى استىق ەكسپورتتاۋشى ەل بولعانىمەن, كەدەن وداعى جاعدايىندا ءبىزدىڭ بيدايىمىزدىڭ الدىنان جاقسى كوكجيەك اشىلادى دەپ ويلايمىز. قازاقستان بيدايىنىڭ ساپاسى ەرەكشە. قامىرلىلىعى جوعارى. وتە ساپالى نان ونىمدەرىن ولار ءبىزدىڭ بيدايدى ارالاستىرماي جاساي المايدى. ءبىزدىڭ قازىرگى نەگىزگى رىنوگىمىز – ورتالىق ازيا, اۋعانستان, يران, ەگيپەت. مىنا قىتاي بازارىنا بيدايىمىزبەن كىرۋگە قاتتى ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. بيىلدىڭ وزىندە ول ەلگە تاريحتا ءبىرىنشى رەت 20 مىڭ توننا بيداي ساتتىق. قىتايدى اشىپ الساق, قىتاي ارقىلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيانى اشىپ الساق, وندا بىزدە بيدايعا بايلانىستى شەشىلمەگەن ماسەلە قالمايدى.
– انا جىلى استاناعا كەلگەنىندە ەگيپەت پرەزيدەنتى موحامماد حوسني مۋباراكتان سۇحبات العانىم بار ەدى. سوندا ەگيپەت باسشىسى قازاقستاننان بيداي الۋ قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتقان. ودان بەرى بۇل ىستە كوپ ىلگەرىلەۋ بولماعان سياقتى.
– ولارعا جەتۋ قيىن. ولارعا ءبىز رەسەي ارقىلى شىعامىز عوي. ال رەسەي ءبىزدىڭ بۇل رىنوكتاعى باسەكەلەسىمىز. رەسەي بيىل ءتاريفتى كوتەرىپ جىبەردى. سودان ءبىز العاش رەت ءتاريفتى سۋبسيديالاۋدى باستادىق. رەسەيمەن باسەكەلەسە الۋى ءۇشىن بيداي ەكسپورتتايتىن كومپانيالارعا سۋبسيديا بەرىپ وتىرمىز. قىتاي جاعىن دا سولاي ەتەمىز.
– اڭگىمەنى تەك كەدەن وداعى تاقىرىبىمەن شەكتەۋدىڭ ءساتى تۇسپەيتىن سياقتى. سۋبسيديا دەگەننەن ءبىزدىڭ بۇكىل الەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا ەنۋىمىز ماسەلەسى شىققالى تۇر. بسۇ-نىڭ ءبىر تالابى – اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاماۋ. كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر بسۇ-عا بىردەي, ءبىر شارتپەن وتەدى دەپ ايتىلعان بولاتىن. ءۇش ەلدىڭ ورتاق كەلىسسوز كومانداسى دا قۇرىلعان ەدى. قازىر بۇل ىستە دە الشاقتىق بار. بۇل قالاي؟ قازىر بسۇ-عا وتۋدەن تارتىنىپ تۇرمىز با؟
– ولاي دەۋگە بولمايدى. كەدەن وداعى قۇرىلعانىنا بايلانىستى جۇمىس ءسال باياۋلادى. ءبىز ءتيىستى ەلدەردىڭ بارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدى اياقتاۋعا جاقىنبىز, جەكەلەگەن ماسەلەلەر قالدى, وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بىتىرەمىز دەگەن ءۇمىت بار. بسۇ بىزگە ماڭىزدى بولعاندىقتان, كەدەن وداعى اياسىندا ءبىز ءارتۇرلى نۇسقالاردى قاراستىرىپ جاتىرمىز. ءبىر شارتپەن, ءبىر مەزگىلدە وتەمىز دەپ ويلادىق. ول ىسكە اسپادى. ەندى ۇقساس, ۇيلەستىرىلگەن شارتتارمەن ءوتۋدى ويلاستىرۋدامىز. نەگىزىندە بسۇ-عا رەسەيدىڭ تەزدەتىپ كىرگەنى بىزگە جاقسى. ولاردىڭ بسۇ-مەن كەلىسسوز ناتيجەلەرى بىزگە قولدانىلاتىن بولسا, ول بىزگە پايدالى بولار ەدى. ەسەسىنە رەسەي بسۇ-عا وتسە, يمپورتتىق تاريفتەر تومەندەيدى. سوندا بۇكىل كەدەن وداعىنىڭ يمپورتتىق تاريفتەرى تومەندەيدى. بۇل تۇتىنۋشىلارعا پايدالى.
– بەلارۋستىڭ ول ۇيىمعا كىرۋ مۇمكىندىگى قانداي؟
– ولاردىڭ مۇمكىندىگى قازىرشە ازداۋ. ولار كەلىسسوزدەردى كەش باستاعان. ءبىز ولارعا كومەكتەسەمىز دەپ وتىرمىز.
– كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى كەدەن بەكەتتەرى الىنىپ تاستالدى. ونداعى ادامداردىڭ تاعدىرى قالاي بولىپ جاتىر؟ الدە ولار ەندى ايلىقسىز جۇرە الاتىن جاعدايعا جەتكەن بە؟
– ولاردىڭ ءبىرازىن وڭتۇستىك شەكارالارداعى بەكەتتەرگە اۋىستىرىپ جاتىر. ءبىرازى قىسقارادى. ايتەۋىر, ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەرگە, قاراپايىم حالىققا دۇرىس بولادى.
– مىنە, بۇگىن سىزبەن 9 شىلدەدە سويلەسىپ وتىرمىز. كەدەن وداعى ىسكە كىرىسكەلى ءبىر اپتادان استى. نە وزگەردى؟
– نەگىزىندە بۇل وداق 1 قاڭتاردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. سوندىقتان جىل باسىنان بەرگى كورسەتكىشتەردى قاراۋ كەرەك. وسىنداي سۇراق قويىلاتىنىن ءبىلىپ, مىنا مالىمەتتەردى دايىنداپ وتىرعان ەدىم. قاراڭىز. كەدەن ستاتيستيكاسىنىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا, 2009 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا قازاقستاننىڭ رەسەيگە ەكسپورتى 976, 9 ميلليون دوللار بولعان. ال بيىلعى سول ءتورت ايدىڭ ەكسپورتى – 1 686,7 ميلليون دوللار. دەمەك, 72 پايىزعا ارتقان. بۇعان قوسىمشا تۇسىنىك بەرۋدىڭ قاجەتتىگى جوق شىعار.
–ال ساۋدا اينالىمى قالاي؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا دا سول 4 ايدىڭ كورسەتكىشتەرىمەن جاۋاپ بەرەيىن. 2010 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 4 638,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان, ال بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى سول ايلاردا 3 497,4 ميلليون دوللار بولعان. ياعني 32 پايىزدان ارتىق ءوسىم دەگەن ءسوز.
– ءيا, كەدەن وداعىنىڭ ناقتى ناتيجەسى كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ تۇر ەكەن. ورىسشا “فاكتى – ۋپريامايا ۆەشش” دەگەن ءسوزدى ەسكە تۇسىرەدى.
– بۇلاردىڭ ءبارى وڭايلىقپەن كەلمەگەن ناتيجەلەر. بۇل – ەلباسىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. بىلايعى جۇرت ول كىسىنىڭ ەل مۇددەسى ءۇشىن قاعيداتتى تۇردە كۇرەسىپ, كەرەك بولسا داۋعا بارىپ, ساياسي قاقتىعىستاردا قايسارلىق كورسەتىپ جۇرگەندىگىن بىلە بەرمەيدى. ەلباسى بارشامىزدان دا سونى تالاپ ەتەدى.
– ومەكە, دەگەنمەن تاعى دا وقىرمانداردى كوبىرەك قىزىقتىراتىن جەڭىل اۆتوكولىك ماسەلەسىنە توقتالايىقشى. كەدەن وداعىنىڭ ناتيجەسىندە رەسەيدىڭ ساپاسى تومەن ماشينەلەرى كوشەلەرىمىزدە قاپتاپ كەتەدى دەپ ۋايىم جەۋشىلەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟ ولار “جيگۋلي” مەن “ۆولگاسىنا” ءتىپتى كونديتسيونەر ورناتا الماي كەلە جاتىر عوي؟
– ءبىز ولاردان كونديتسيونەر قويىلماعان “جيگۋلي” مەن “ۆولگا” العالى وتىرعان جوقپىز. جالپى, قازىر الەمدە اۆتوپروم تۋرالى تۇسىنىك وزگەرىپ كەتكەن. بۇرىن كونسترۋكتورلىق بيۋرودان ماشينە قۇراستىرۋعا دەيىنگى تسيكل ءبىر ەلدە, ءبىر زاۋىتتا بولاتىن, سونى اۆتوپروم دەيتىن. بۇكىل الەمدە قازىر كب-دان قۇراستىرۋعا دەيىن تولىق جەتكىزەتىن بەس-التى عانا ماركا بار. ولاردى قۋىپ جەتۋ ەندى ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. سوندىقتان ولار رىنوگى بار ەلگە بارادى دا ماشينە قۇراستىرادى. رەسەي دە وسى جولعا ءتۇستى. ءسىز ايتىپ وتىرعان “جيگۋلي” مەن “ۆولگادان” قالاي قۇتىلۋدى بىلمەي ولاردىڭ وزدەرىنىڭ باسى قاتۋدا. مىسالى, رەسەيدە شەتەلدىك برەندپەن شىعارىلاتىن ماشينەلەر سانى بيىلعى قاڭتاردا 26,3 مىڭ بولىپتى, ال بۇل سان 2009 جىلعى قاڭتارداعىدان 146 پايىز ارتىق ەكەن. كورىپ وتىرسىز با, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءبىر جارىم ەسە ارتقان! ساپاسى جاقسى.
– بىزدە دە سولاي قۇراستىرىلادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ وتكەن جىلعى كۇزدە قىزىلوردادا وبلىس كورمەسىن ۇيىمداستىرعاندا گازەت جازىلىمىنىڭ جايىمەن سوندا بولىپ قالعانىم, وسكەمەندە قۇراستىرىلىپ جاتقان ماشينەلەرگە تاڭدانعانىم بار.
– قاراعاندىدا دا سولاي بولۋعا ءتيىس. ماشينەلەردىڭ باج سالىعى جونىندە ايتقاندا جەكەلەگەن تاۋارلارعا, قىزمەت تۇرلەرىنە باجدىڭ ءوسۋى تاماق ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا اسەر ەتپەيتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. نەگە دەسەڭىز تاماق ونىمدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقستاننىڭ وزىندە وندىرىلەدى نەمەسە تمد ەلدەرىنەن, ونىڭ وزىندە ەڭ الدىمەن رەسەيدەن اكەلىنەدى, ال ول ونىمدەرگە يمپورت باجى سالىنبايدى.
– 2012 جىلى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىلادى. ول كەزدە كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردى قانداي كەلەشەك كۇتىپ تۇر دەي الامىز؟
– ەلباسىمىز بۇل ورايدا نەگىزگى نازاردى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋعا اۋدارىپ وتىر. ول كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسى نەگىزگى 20 قۇجاتتان تۇرماق. ءبىز ولاردى دايىنداۋدى ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارعا دەيىن بىتىرمەكشىمىز. ءبىرىنشى كەزەڭدە – 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 14 كەلىسىمدى, ال ەكىنشى كەزەڭدە – 2012 جىلى 1 قاڭتارعا دەيىن قالعان 6 كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ كوزدەلىپ وتىر.
– ول كەلىسىمدەردىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي؟
– ەڭ الدىمەن كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ. اتاپ ايتقاندا, بىرىڭعاي ماكروەكونوميكالىق ساياسات, تابيعي مونوپوليالار, ونەركاسىپتىك سۋبسيديالار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ جونىندە كوپ جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك. كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالۋى, سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق قىزمەت, ۆاليۋتا ساياساتى قاتتى ەسكەرىلەدى. سونداي-اق, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋ رىنوگى ويلاستىرىلادى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي مەن گاز تاسىمالداۋ, تەمىر جول كولىگى سالالارىندا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا بىردەي قول جەتكىزۋ دە از تابىس ەمەس. مىسالى, قازىرگە دەيىن قازاقستان ءوزىنىڭ گازى مەن مۇنايىن رەسەي اۋماعى ارقىلى تاسىمالداۋ كەزىندە ميلليونداعان دوللارلاردى جوعالتىپ كەلگەنى ءمالىم.
بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك – ىقپالداستىقتىڭ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى, ول كاپيتالدىڭ, قىزمەتتەر مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرووداقتىڭ جاعدايىنا قاراپ وتىرساق, بۇل ءوزى ىقپالداستىقتىڭ ىڭعايلى ءتۇرى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرە المايمىز.
جاڭا قۇرىلىم وسى ءۇش ەلگە 2015 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمدى 15 پايىزعا ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. ول كەزدە ءۇش ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى شامامەن 2 تريلليون اقش دوللارىنا جەتەدى دەپ مەجەلەنەدى.
ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز قازاقستانداعى ىسكەرلىك احۋالدى اناعۇرلىم جاقسارتا الامىز. ءبىزدىڭ تۇتىنۋ رىنوگىمىزدىڭ 170 ميلليون ادامعا كەڭەيۋى –قازىردىڭ وزىندە كوزگە كورىنىپ تۇرعان مۇمكىندىك. كەدەن وداعى كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتەدى. بۇكىل الەم باسەكەلەستىك بازارىنا ءتۇسىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا جانتالاسىپ جاتقاندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان ونىمدەرىنىڭ رىنوگىن كەڭەيتۋ جولىندا جىلدار بويى ويلاستىرىپ, جەرىنە جەتكىزگەن بۇل قادامىنىڭ دا قۇتتى قادام بولاتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق.
– وسىنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلە جونىندە مول ماعلۇمات بەرگەنىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز. تابىس تىلەيمىز.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سۋترەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
