سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
قىمباتقا تۇسكەن جوبا
جالپى, استانا باس قالا بولعالى شاھاردىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتەتىن بىرەگەي جوبالار قولعا الىنعانى بەلگىلى. ولاردىڭ ءبارى دە ەش كەدەرگىسىز بوي كوتەرىپ, ءاپ-ساتتە ەل يگىلىگىنە بەرىلدى. بىراق قاي جوبانىڭ دا باعى جاناتىن باس قالادا «استانا LRT» (LightRailTransport – جەڭىل رەلستى كولىك – اۆت.) جەلىسىنىڭ جولى «اۋىر» بولدى. باستالماي جاتىپ باسىنا «بۇلت ءۇيىرىلدى». اۋپىرىمدەپ قۇرىلىسى ارەڭ كوتەرىلىپ ەدى, ورتا جولدان توقتاپ قالدى. بولىنگەن قىرۋار قارجى «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتتى. مەملەكەت ميللياردتاعان شىعىنعا باتتى. ءتۇبى تۇڭعيىققا باتقان جوبانى نە ىستەرىن بىلمەي باسى قاتقان بيلىك «اش قۇلاقتان تىنىش قۇلاق» دەپ بەتون تىرەكتەردى ءسۇرىپ تاستاماقشى دا بولدى. ودان گورى ارزانداۋ بالاما نۇسقاسىن دا قاراستىرىپ كوردى. اقىر سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ارالاسىپ, قۇرىلىس سالاسىنداعى بىلىكتى مامانداردىڭ ۇسىنىس-پىكىرىن ەسكەرە كەلە, LRT ءارى قاراي جالعاساتىن بولىپ شەشىلدى.
باس جوسپاردى ازىرلەۋگە قاتىسقان ارحيتەكتورلار كولىك جەلىسى ەسىلدىڭ سول جاعالاۋى مەن وڭ جاعالاۋىن بايلانىستىراتىن ەرەك جوبا رەتىندە ۇسىنىلعانىن ايتادى. ءاۋ باستاعى نوباي بويىنشا جۇردەك كولىك جەردىڭ ۇستىندەگى اسپالى جولمەن ەمەس, جەردىڭ بەتىمەن پويىز سياقتى سىرعىپ جۇرۋگە ءتيىس بولعان. اياق استى ەستاكادالى كولىك جەلىسىنە اينالعان جوبانىڭ قۇنى دا اسپانداپ كەتكەن.
ونىڭ ۇستىنە بۇرىن-سوڭدى ەلىمىزدە بولماعان ءبىتىمى بولەك جوبانى اياقتاۋدى موينىنا العان شەنەۋنىكتەر بولىنگەن قارجىنى تاران-تاراجعا سالىپ, سوڭىندا وزدەرى شەتەلدەرگە بوي تاسالاپ ۇلگەردى. بىلتىر حالىقارالىق ىزدەۋدە بولعان استانا LRT كومپانياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى تالعات اردان تۇركيادا ۇستالدى. وسى ىسكە قاتىستى باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالار ەلوردا اكىمدىگىنە قىمبات ۇيلەرى مەن جەرىن تاپسىرىپ, مەملەكەت الدىنداعى ميلليونداعان قارىزىن قايتارعانى كەيىن بەلگىلى بولدى.
قۇرىلىسى ۇزاققا سوزىلعان استانا LRT جوباسىن اياقتايمىن دەپ تالاي اكىم ۋادە بەرگەنى ەسىمىزدە. بۇل ءوزى ءبىر اكىمنەن ەكىنشى اكىمنىڭ قولىنا وتكەن, ءبىرى باستاپ, ەكىنشىسى تاستاعان «قيان-كەسكى» جوبا بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. اگاراكي, بيىل جۇردەك كولىك جەلىسى شىنىمەن كوكتەم ايىندا اياقتالىپ, جولاۋشىلار يگىلىگىنە بەرىلسە, وندا قازىرگى استانا اكىمى جەڭىس قاسىمبەك داۋ-دامايى وتە كوپ بولعان اتىشۋلى LRT-نىڭ نۇكتەسىن قويعان اكىم رەتىندە تاريحتا قالارى انىق.
ەكولوگيالىق تازا ءارى جىلدام كولىك
جەڭىل رەلستى جۇردەك كولىكتەر زاماناۋي تاسىمال قۇرالى سانالادى. بۇل – قاۋىپسىز ءارى ەكولوگيالىق تازا كولىك ءتۇرى. حالىقارالىق قوعامدىق كولىك وداعىنىڭ دەرەگىنشە, مۇنداي كولىكتەردىڭ قورشاعان ورتاعا ەش زيانى جوق. قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى دە جوعارى. بۇگىنگە دەيىن وسىنداي كولىك جەلىسىن الەمنىڭ 60-قا جۋىق ەلى سالعان ەكەن.
مامانداردىڭ بولجامىنشا, LRT – ءوزىن-ءوزى اقتايتىن جوبا. مۇنداي تەحنولوگيا بۇگىندە سينگاپۋر, ءباا, قىتاي, فرانتسيا مەن دانيا ەلدەرىندە قولدانىلادى. سونىمەن قاتار ەلوردادا سىناقتان ءوتىپ جاتقان ۆاگونداردىڭ جىلجىمالى قۇرامى ورتالىق ازيانىڭ كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, ونىڭ ىشىندە تومەن تەمپەراتۋرا مەن قاتتى ايازدارعا ءتوزىمدى تۇرىنەن جاساقتالعان.
جوبانىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ەلوردانىڭ تۇران, قابانباي باتىر, ماڭگىلىك ەل داڭعىلدارى مەن سىعاناق كوشەسىندەگى كولىك جۇكتەمەسى شامامەن 15%-عا تومەندەيدى دەگەن بولجام بار. «كەيىنگى بەس جىلدا اۆتوكولىك سانى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 10%-عا ءوسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, LRT جۇيەسى ەڭ الدىمەن كوشە-جول قوزعالىسىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا, كولىك كەپتەلىسىنىڭ ودان ءارى كۇردەلەنۋىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا «City Transportation Systems» جشس قوعاممەن بايلانىس دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى وكسانا اۋباكىروۆا.
استانا قالاسىنداعى جەڭىل رەلستى كولىك (LRT) جوباسىنىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى ءارى بولاشاق وپەراتورى – وسى «City Transportation Systems» جشس. كومپانيا جوبانى ىسكە اسىرۋدى ۇيلەستىرەدى ءارى جۇيەنىڭ ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
جوبا تالاي مەردىگەردىڭ قولىنان وتكەنى بەلگىلى. قازىر كولىك جەلىسى قۇرىلىسىن سالىپ جاتقان باس مەردىگەر – قىتايلىق «China Railway Asia – Europe Construction» (CRAEC) كومپانياسى. بۇل كومپانيا رەلستى كولىك ينفراقۇرىلىمىن سالۋ سالاسىندا اجەپتاۋىر تاجىريبەسى بار حالىقارالىق ينجينيرينگتىك ۇيىمداردىڭ ءبىرى كورىنەدى.
استانا LRT جەلىسىندە 18 ستانسا بولادى. ونىڭ ىشىندە: 11 جەر ۇستىندە بولسا, 7-ەۋى ەستاكادادا ورنالاسادى. «جەڭىل رەلستى پويىزدار قالانىڭ جولىن اجەپتاۋىر قىسقارتادى. جىلدامدىعى ساعاتىنا 50–60 كم بولاتىن كولىكتەر مارشرۋتى اۋەجاي مەن «نۇرلى جول» ۆوكزالى اراسىنا قاتىناپ, جولاۋشىلاردى دىتتەگەن جەرىنە ءاپ-ساتتە جەتكىزەدى. ستانسا اتاۋلارى دا رەسمي تۇردە بەكىتىلدى. ولار لوكاتسيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, قالانىڭ باستى نىساندارىنا بايلانىستى اتالادى. مىسالى, «اۋەجاي», «اتامەكەن», «ماڭگىلىك ەل», «استانا ارەنا», «جەكپە-جەك سارايى», « ۇلى دالا», «بايتەرەك», «سىعاناق», «مينيسترلىكتەر ءۇيى», ت.ب. پويىزدار قابانباي باتىرى داڭعىلىنان باستاپ, قالانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىن جاعالاي سىعاناق كوشەسى باعىتىنا بەت الادى. ش.قالداياقوۆ كوشەسىنەن م.تىنىشباەۆ كوشەسىنە قاراي جۇرەتىن مارشۋرت تا بار», دەيدى دەپارتامەنت ديرەكتورى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ستانسادا بيلەت ساتىپ الۋ ايماقتارى مەن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر, كۇتۋ زالدارى, سانيتارلىق-گيگيەنالىق توراپتار, قاۋىپسىزدىك جەلىلەرى قاراستىرىلعان. جولاۋشىلاردىڭ پلاتفورمالارعا ىڭعايلى كوتەرىلۋىنە ەسكالاتورلار مەن جەدەلساتىلار ورناتىلعان. «2025 جىلعى 29 قىركۇيەكتەن باستاپ LRT جوباسى سىناق رەجىمىندە ءجۇرۋ كەزەڭىنە ءوتتى. قازىر تەستىلەۋ بۇكىل جەلى بويىنشا: №101 ستانسادان №118 ستانساعا دەيىن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ستانسالاردىڭ ىشكى ارلەۋ جۇمىسى, جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرى مەن ينفراقۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەر اياقتالىپ كەلەدى», دەيدى و.اۋباكىروۆا.
جىلجىمالى قۇرامداردىڭ اراسىنداعى قوزعالىس ينتەرۆالى 5–10 مينۋت شاماسىندا بولادى. ال ءبىر ستانسادان ەكىنشى ستانساعا جەتۋ قۇنى 200 تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى.
مامانداردىڭ سوزىنشە, LRT جەلىسى زاماناۋي اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان. پيلوتسىز باسقارىلادى. ستانسالار اراسىندا باعدارشامدار بار. بىراق بۇل قوندىرعىلار نەگىزىنەن قاۋىپسىزدىكتىڭ رەزەرۆتىك فۋنكتسياسى رەتىندە قولدانىلادى, ياعني جۇيە شتاتتان تىس رەجىمدە جۇمىس ىستەگەن كەزدە نەمەسە تەحنيكالىق جۇمىس كەزىندە عانا ىسكە قوسىلادى.
«پويىزدار نەگىزىنەن ستانسادان ستانساعا دەيىن توقتاپ قوزعالادى, بۇل جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ولاردى تاسىمالداۋدى ۇزدىكسىز جۇرگىزۋ ماقساتىندا ويلاستىرىلعان», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
LRT پويىزى ءتورت ۆاگوننان تۇرادى. ءبىر قۇرامنىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 600-دەن استام جولاۋشىنى قۇرايدى.
«LRT جەلىسىنىڭ جۇمىسىن باسقاراتىن بىرىڭعاي ديسپەتچەرلىك ورتالىق قۇرىلدى. بۇل ورتالىق بىرنەشە قىزمەت اتقارادى. اتاپ ايتقاندا, كولىك قوزعالىسىن باسقارۋ, قاۋىپسىزدىك مونيتورينگى, توتەنشە جاعدايلارعا جەدەل ارەكەت ەتۋ, قالالىق قىزمەتتەردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى فۋنكتسيالار كىرەدى. جالپى LRT جۇيەسى GOA-4 اۆتوماتتاندىرۋ دەڭگەيىنە سايكەس كەلەدى. بۇل – تەمىرجول كولىگىن اۆتوماتتاندىرۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى. GOA-4 جۇيەسىندە پويىزدار ءماشينيسسىز تولىق اۆتوماتتى رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى. جۇيە قوزعالىستى, تەجەگىشتى, ەسىكتەردىڭ اشىلىپ-جابىلۋىن, قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن اۆتوماتتى تۇردە رەتتەيدى, ال وپەراتورلار ديسپەتچەرلىك ورتالىقتان تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى», دەيدى و.اۋباكىروۆا.
LRT جەلىسى مەن تۇرعىن ءۇي نارىعى
استانادا LRT جەلىسى سىناق رەجىمىندە ىسكە قوسىلعالى استانالىقتاردا مازا جوق. جۇرتشىلىق جاڭا كولىك ءتۇرىنىڭ تۇرعىندارعا قولايلىلىعىن ەمەس, ونىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا تيگىزەر اسەرىن تالقىلاپ الەك.
ساراپشىلاردىڭ ءبىر بولىگى LRT جەلىسى ماڭايىنداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ نارىقتاعى قۇنى ارزاندايدى دەسە, ەندى ءبىرى كەرىسىنشە كوممەرتسيالىق نىسانداردىڭ باعاسى كۇرت قىمباتتايدى دەگەن پىكىردە. بەلگىلى ۋربانيست-ساراپشى ەرلان اۋكەنوۆتىڭ سوزىنشە, ەلدى مەكەندەر كوپ ورنالاسقان نەمەسە تابيعي كەدەرگىلەر بولعان جاعدايدا بيىك ەستاكادالى كولىك جەلىسى سالىنادى. ءارى ەستاكادانىڭ ماڭايىنداعى كەمى 50–100 مەتر راديۋستاعى جەر يندۋستريالىق ايماق بولىپ سانالادى. ال وسى راديۋسقا كىرەتىن ۇيلەردىڭ باعاسى بىردەن 1,4 ەسەگە ارزاندايدى.
جىلجىمايتىن م ۇلىك جونىندەگى ساراپشى لەۆ تەتين LRT-نىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قاتتى ىقپال ەتە قويمايتىنىن ايتادى. «ارينە, كەز كەلگەن رەلستى كولىك شۋ عانا ەمەس, جاقىن ورنالاسقان عيماراتتارعا ءدىرىل دە تۋعىزاتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. پويىز بولعاننان كەيىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءدىرىل بولادى. ول قۇرىلىس كونسترۋكتسيالارى مەن جەر ارقىلى كورشىلەس عيماراتتارعا تارالىپ, قولايسىزدىق تۋعىزۋى مۇمكىن. بۇل, اينالىپ كەلگەندە, ماڭايداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ءيا, باعا ءسال تومەندەيدى, بىراق ايتارلىقتاي قۇلدىراۋ بولمايدى», دەيدى ول.
لەۆ تەتيننىڭ بولجامىنشا, LRT ستانسالارىنا جاقىن ورنالاسقان بيزنەس نىساندارى, كەرىسىنشە, ادام اعىنىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى قوماقتى پايداعا كەنەلۋى مۇمكىن.
«LRT ايالدامالارىنا جاقىن كوممەرتسيالىق جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى ءوسۋى ىقتيمال. سەبەبى جاياۋ جۇرگىنشىلەر كوبەيەدى, جان-جاقتان ادام اعىلادى, بۇل – بيزنەستىڭ تابىسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن باستى فاكتور», دەيدى ول.
ال ساراپشى سادىقجان راحىمبەرديەۆ بولسا, LRT ماڭىنداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى جونىندە دۇرلىگۋگە نەگىز جوق ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە. LRT-نىڭ سىناق رەجىمىندە جۇرگەنىنە ءبىر جىلعا جۋىقتادى, جۇرتشىلىقتىڭ قۇلاعى پويىز شۋىنا ۇيرەنىپ قالدى. ەندى بۇل شۋىلدان بولىپ, ماڭايداعى ۇيلەردىڭ باعاسى ارزاندامايدى. باعا قالىپتى دەڭگەيدە بولادى.
