ءار قالامگەر – جەكە الەم. ولاردىڭ قالام قۋاتى دا, كىسىلىك كەلبەتى دە ءارالۋان. داڭعازا اتاق پەن داۋرىقپانى قۇلقى سۇيمەيتىن دوسان اعانى كوركەم دە كورىكتى ءسوزدىڭ كونبىس شەبەرى دەۋگە بولادى.
مەن جازۋشىنى بالا كۇنىمنەن بىلەم. مەكتەپكە بارعانىمدا اۋىلداعى ەل ونى «اقىن» دەيتىن. قازىرگى «ۇلان» گازەتىنە ولەڭدەرى شىعاتىن. ءبىز ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن ەدىك. 1957 جىلعى وداقتىق ونەر فەستيۆالىندە كورنەكتى كومپوزيتور, دوسى اسەت بەيسەۋوۆ ونىڭ «جەتىسۋ» گازەتىندە جارىق كورگەن «تۋعان جەر» دەگەن ولەڭىنە ءان جازدى. بەلگىلى سازگەر, ۇستاز يبراگيم نۇسىپباەۆتىڭ ديريجەرلىگىمەن ورتالىق ستاديوندا سول ءاندى الماتى قالالىق بالالار حورى ورىنداعاندا توبەمىز كوككە جەتكەندەي قۋاندىق. بۇل ءان قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى تۇر. ول ولەڭدەر جيناعىن وقىرماندارعا ۇسىنباسا دا اسەت بەيسەۋوۆ ونىڭ سوزىنە «ابايدىڭ ەلى», «جامبىل اقىن ماڭگىلىك» اندەرىن شىعاردى. ول تۋىندىلاردى كسرو حالىق ءارتىسى ەرمەك سەركەباەۆ, قازاق كسر حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, ماقپال ءجۇنىسوۆا ورىنداپ جۇرتقا جەتكىزدى. جالپى, وسىنداي 15 ءانى قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى. بۇل ونىڭ ونەرگە قوسقان ۇلەسى دەپ بىلەمىز. جۋرناليستىك قىزمەت پەن قالامگەرلىكتى قاتار الىپ جۇرگەن دوسان جانبوتا شىعارماسىن سەزىمگە, ويعا قۇرادى. ادام جانىنداعى قالتارىستاردى, كوپشىلىك ونشا ەلەي بەرمەيتىن قولاتتاردى ىزدەيدى. قۋانسا دا, مۇڭايسا دا, كەيىپكەرلەرى ءومىر شىندىعىنان الشاقتامايدى. بالالىق بال داۋرەنى ۇلى وتان سوعىسىنا تاپ كەلگەن ۇرپاقتىڭ ءومىربايانى قابىرعاسى قاتايماي, بەلى بەكىمەي جاتىپ ويىننان گورى وي باققان جەتىم وكسىگىنىڭ, جەسىردىڭ كوز جاسىنىڭ كۋاسى دەسە بولار. جاداۋلىق پەن جوقشىلىقتىڭ ازابىن كوبىرەك تارتسا دا ولار كونبىستىكپەن قاناعاتقا قارىن تويعىزعان, تايقى تاعدىرمەن تاقاسىپ, قانداي سىن ساتتە دە سەنىمىن ولتىرمەگەن, زاماننىڭ كوشىن ورگە سۇيرەسەم دەپ قۇلشىنعان, قانشا سۇرىنسە دە, تىزە بۇگۋگە نامىستانعان رۋحى ۇستەم, جىگەرى جاسامپاز جاندار ەدى. ءار ادام – ۋاقىت پەرزەنتى. دوسان اعانى: «وقىسام, بىلسەم, حالقىمنىڭ ءبىر كادەسىنە جاراسام», دەگەن تاۋداي تالاپ جاقسىلارمەن جاناستىردى. سولاردىڭ بارىنەن ساباق الدى. حالىق دەگەن الىپتى تانۋ, ونىڭ قازىناسى مەن قاينارىنا سۋسىنداۋ ەڭ باستى مۇراتى بولدى. دوسان جانبوتا كەيىپكەرلەرى – تاعدىر تالايىنداعى قيلى كەزەڭدەردە ازاماتتىعى مەن ادامگەرشىلىگىنە قىلاۋ تۇسىرمەي: «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى», دەپ كۇرەستەن توسىلىپ قالۋدى نامىس كورەتىن, كەرىسىنشە, قۇلشىنىپ, قايتكەندە دە جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلاتىن قايسار دا ءيمانجۇزدى جاندار. «دالا وتتارىنداعى» جارقىن, «اسۋ دا اسۋ بەل ەدى-دەگى», سەيپىل, ايسا, «جاڭعىرىقتاعى» باقى, قىدىربەك, «جەر جىلۋىنداعى» اسان, ءجۇنىس – تاباندى دا اقجۇرەك ازاماتتار. جازۋشى كەيىپكەرلەرى ارقىلى ءوزىنىڭ دە جانسارايىن ۇسىنىپ, كوزگە كورىنبەيتىن سىرالعى اڭگىمەشىدەي, وقىرمانىن ومىرگە قۇلشىندىرىپ, بولاشاققا جەتەلەپ وتىرادى. اۆتور كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە مۇڭايىپ, بىرگە قايعىرادى, قۋانىشىن دا تەڭ بولىسەدى. دوسان اعا شىعارمالارىنداعى كەڭ تىنىستىلىق, وي بۋىرقانىستارى, جاندى قيمىل, جەراستى سۋلارىنداي تەپسىنگەن ءومىر اعىسى سۋرەتكەرلىك نانىمدىلىعىمەن ءسۇيسىندىرىپ وتىرادى. ءاردايىم يدەيا مەن كوركەمدىك شەشىمدى تەمىرقازىق ەتىپ الادى. دوسان جانبوتا كازمۋ-دى بىتىرىسىمەن, قازاق تەلەراديو كوميتەتىندە «قۇرداستار» رەداكتسياسىندا بەلگىلى جۋرناليست, كوممەنتاتور, ومىردەن ەرتە وتكەن دوسى سوۆەت مازعۇتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اقىن دۇيسەنبەك قاناتباەۆ, جازۋشى جارىلقاسىن نۇسقاباەۆ ۇشەۋى جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن باستادى. تەگىندە, جۋرناليست قاي زامان دا بولسا دا, ۋاقىتتان وزىپ ءجۇرۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ول بۇل ۇدەدەن شىققان قالامگەر. د.جانبوتانىڭ «جەر يەسى» رومانى جەر-انانىڭ جوعىن جوقتايدى, مۇڭىن مۇڭدايدى. بۇل روماندا جاعىمدى, جاعىمسىز دەيتىن كەيىپكەر جوق. الماتىنىڭ جانىنداعى قاراعايلى دەگەن بۇلبۇل قۇسى سايراعان, الما باعى جايناعان ەلدى مەكەندە تۇراتىن زەينەتكەر جانىس قاريانىڭ كوزىمەن كورگەنى, كوڭىلىنە تۇيگەنى باياندالادى. رومان اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ تومەندەگى ولەڭىن ءماڭدايسوز ەتىپ العان. «بىرەۋ بولسا ءوزى سول ءبىر ەركەكتىڭ دەپ ءجۇرۋشى ەم تىرەۋىندەي جەر كوكتىڭ تالقان بولدىڭ, اشۋلاندىڭ ول اشۋ از دەگەندەي, توبەتىمدى ءبىر تەپتىڭ ساعان بوسقا ۇسىنىپپىن ءتورىمدى, يت يت ەمەس سەن يت بولدىڭ, جەرىندىم. مەنىڭ وتتى, مەنىڭ كەكتى كوزىمە سودان باسقا قورقاۋ بولىپ كورىندىڭ». روماندا بارىنان ايىرىلعان, ىنتىماعى جاراسپاعان وعان كىم, نە كىنالى دەگەندى ىزدەگەن, ءبىر-اق تاپپاعان اۋىل قازاعىنىڭ تىرشىلىگى كورىنىس تاپقان. دوسان جانبوتا – وزىنەن كەيىنگى بەلدى قالامگەرلەردىڭ جولىن اشقان ازامات. ولاردىڭ قاتارىندا, جۇسىپبەك قورعاسبەك, تالعات تەمەنوۆ, اتاجۇرتىندا وتىرعان ءومىر كارىپ ۇلى, تاعى باسقالار. وسى ءبىر تۇستا, ايتا كەتپەسكە بولمايدى, دوسان جانبوتانىڭ اقىندىق قۋاتى دا ەرەكشە. وعان م.ماقاتاەۆقا ارناعان «اياۋلى اعاي» دەگەن باللاداسى مىسال بولادى. بۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى ەمەس, اڭگىمە عوي كەشەگى, الماتىنىڭ جازعى تۇنىق كەشى ەدى. بيىك-بيىك ۇيلەردىڭ كەرەگەسىن كۇن قاقتاپ, بۇرىشتاردان ءلۇپ ەتىپ, سالقىن سامال ەسەدى, – دەي كەلىپ, ارداقتى اقىن ومىرىنەن مول مالىمەت بەرەدى. تاعى بىردە ول: «كاسپي تۇنىق, تۇپ-تۇنىق-اۋ, تۇپ-تۇنىق, اقجال تولقىن جاس سابيدەي ەڭبەكتەيدى بۇلقىنىپ. اپتاپ ىستىق, كۇن تۇبىنە سۇڭگىپ كەتكەن تەڭىزدىڭ, ءبىز ۇشەۋمىز جاڭا جەتتىك جۇلقىنىپ. سۋ بەتىندە دىرىلدەيدى سۋرەتىم, اسەت سازگەر ءان شىرقاعان تۇندە, تىڭ. تەمىرحاننىڭ اقىندىعى بار قازاققا ايگىلى ىنىلىك تە اتقارىپ ءجۇر مىندەتىن», – دەپ اسەت بەيسەۋوۆ پەن اقىن تەمىرحان مەدەتبەك بەينەلەرىن ولەڭ ورنەگىنە تۇسىرەدى. جازۋشى ەڭبەك جولىن جۋرناليست بولىپ باستاعان دەدىك. سودان بەرى جارتى عاسىردان اسىپتى. وسىنشا ۋاقىت قازانىندا قايناپ, شىڭدالعان. قالامگەر كوپتەگەن كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرىمەن, ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن تۇلعالارمەن كەزدەسكەن. بىرگە ءجۇرىپ سىيلاسىپ, سىرلاسىپ, سۇحبات العان. اتاپ ايتساق, دىنمۇحامەد احمەت ۇلىمەن ءۇش كەزدەسۋى – «قايتالانباس قاس-قاعىم ءسات» ەسسەسى كوركەم اڭگىمەنىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇرسا, حالقىمىزدىڭ قادىرمەندى تۇلعاسى اسانباي اسقاروۆ تۋرالى تولعانىسى ءتالىم بەرەر مازمۇندى دۇنيە. ال اتاقتى ونەر تارلانى حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ بالالىق شاعىن تولعايتىن «تاستارمەن سىرلاسقاندا» دەرەكتى پوۆەسىندە, ارماننىڭ الدامايتىنىن, ول ءۇشىن توزىمدىلىك, قاجىر-قايرات كەرەك ەكەنىن پاش ەتسە, ەڭ العاشقى رەجيسسەر, پروفەسسور اسقار توقپانوۆتىڭ اعالىق تا دانالىق قاسيەتى جايلى جازىلعان «دۇنيەنىڭ تارىن-اي» ەسسەسى ونىڭ تۋراشىلدىعى مەن تاپقىرلىعىن تانىتادى. جازۋشى ەلۋ جىل جۇبىن جازباي دوس بولعان كومپوزيتور اسەت بەيسەۋوۆتىڭ ءومىر جولىنان سىر شەرتەتىن «ساعىندىم, اسەت, ءوزىڭدى» دەرەكتى پوۆەسى دە وقىرماندارعا تالانت تابيعاتىن, ونىڭ بويىنداعى ونەر قۇپياسىن اشىپ بەرەدى. «اپكە», «قايىقشى», «بالاپان ۇشپاي قالعان جاز», ت.ب. كوركەم اڭگىمەلەرى وي تەرەڭدىگىمەن, وزەكتى ماسەلەلەردى قامتۋىمەن قۇندى. جازۋشىنىڭ ىشكى ويى, كوڭىل-كۇيى ءارتۇرلى ءومىر قۇبىلىستارىمەن بۋىرقانىپ, تولعانىپ, بىردە شالقىسا, ەندى بىردە كۇيزەلەدى. ول كەلە-كەلە كوركەم دۇنيەنىڭ جەمىسىن قۇرايدى. وندا جاقسىلىقتارمەن قاتار, اياققا ورالعى ادام بويىنداعى جامان قىلىقتار, پەندەشىلىك ءىس-ارەكەتتەر ءورىس الىپ, تۇيىقتان شىعار جولدى ىزدەيدى. وسىنداي ءومىردى بوياماسىز سۋرەتتەۋ دوسان جانبوتانىڭ قالامىنا ءتان قۇبىلىس. پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرىنەن كۇردەلى تۇيىندەر مەن كۇرمەۋلى ماسەلەلەردى مولىنان ۇشىراستىرامىز. وندا ەل تاعدىرى, ءتىل تاعدىرى, الەۋمەتتىك احۋالدار ءسوز بولادى. قانشا جەردەن قيىن بولسا دا, كۇيرەكتىك تانىتپايدى, قايتا قايراتقا ۇندەيدى. اتامەكەن تابيعاتىنىڭ باۋىرى ءجونسىز جەلەۋلەرمەن ءتىلىنىپ, باعىنىڭ تايماۋىنا الاڭداپ, ەكولوگيالىق اپاتتىڭ ءتۇپ-تامىرى رۋحاني اپاتتا, ادامداردىڭ تويىمسىزدىعىندا ەكەنىن مەڭزەيدى. ادامگەرشىلىك, ار-يمان تارتىسى تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن ءوتىپ وتىرادى. كەيىپكەرلەرى قيىندىققا قاجىمايتىن تاباندى, قابىلەت-قارىمى مول, ۇلتجاندى, ەل ءۇشىن قىزمەت ەتسەم دەپ قۇلشىنادى. شىندىقتى شاشاۋ شىعارماي, اقيقاتتى الاسارتپاي توگىلدىرەتىن دوساننىڭ وي اعىستارىنىڭ ارناسى – شالقار. زامان شىندىعى مەن كەيىپكەر ءومىرىنىڭ شىندىعى اراسىندا الشاقتىق جوق. قامتىعان تاقىرىپتارى دا سان الۋان. كوركەم شىندىق ءومىر شىندىعىنان الشاقتامايدى. بۇگىنگى اقيقاتپەن شەكتەلمەيدى, وتكەنگە دە ورالىپ سوعىپ, تاريحتان تاعىلىم الۋعا شاقىرادى. ماڭدايدان تەر اعىزباي, قۋلىق-سۇمدىق, پاسىقتىق, ەكىجۇزدىلىك, قانىپەزەرلىك, ساتقىندىق – وسى سياقتى جامان قىلىقتار ارقىلى جەر-كوكتى ىلاڭداپ جۇرگەن جاندار دا كەزدەسەدى. ىىىىعارمادا ونداي ۇسقىنسىز كەيىپكەرلەر جازاسىن الماي قالمايدى. ول شىعارمالارىندا تارتىستار مەن قوعامدىق قايشىلىقتاردىڭ توسىن قىرلارىن اشۋعا, سول ارقىلى وي بيىكتىگىمەن كورىنۋگە تالپىندى. ادامداردى جەكە باستىڭ تىرشىلىگى مەن قوعامدىق ءومىرىنىڭ ديالەكتيكالىق بايلانىسىن بىرلىكتە كورسەتە ءبىلدى. ومىردەگى بارشا تالاس-تارتىس, ايقاس دەگەندەر ادامدار كوزقاراسىندا, باعىتى مەن پيعىلىندا, مىنەزىندە دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ءوزى سۋرەتتەگەن كەزەڭنىڭ مورالدىق جانە الەۋمەتتىك پروبلەمالارى, رۋحاني تىنىسى, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى كورىنىس تابادى. ءبىر اڭعارعانىمىز – دوسان جانبوتا قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا, جۇرەگىن تولعانىسقا تۇسىرگەن, ويىن شيرىقتىرىپ, جانىن مازالاعان ماسەلەلەرگە تابان تىرەيدى. وقىرماننىڭ تالابى دا, ىزدەيتىنى دە وسى ەمەس پە؟ جازۋشىنىڭ شىعارمالارىنداعى كوركەم شىندىقتىڭ بىرقاتارى – ءوز كوزىمەن كورگەن, جۇرەگىنەن وتكىزگەن ءومىر قۇبىلىستارى. ونىڭ بىزگە جىلى, ەتەنە كورىنەتىنى – وزىمىزگە تانىس اۋىل ءومىرى. ول اۋىل اتتى رۋحاني قويمانىڭ قازىناسىن مولىنان قارپيدى. جازۋشى شىعارمالارىنىڭ التىن ارقاۋى – تازالىق, قايىرىمدىلىق, ادالدىق, جالعاندىققا بىتىسپەس نارازىلىق. ول كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ سەبەپ-سالدارىن شىندىققا سايكەس ەتىپ كورسەتۋگە ۇمتىلادى. ونىڭ قاي شىعارماسى بولماسىن ءورىستى, ورەلى ويلارىمەن باۋراپ الادى. ادام جۇرەگىن نۇرلى شۋاققا بولەيتىن ليريكالىق جىلى يىرىمدەر قالامگەر قالامىنا ءجيى ىلىگەدى. بۇل ونىڭ تابيعاتىنىڭ تۋا ءبىتتى نازىكتىگىن ايقىندايدى. ادام بالاسىنىڭ باسىنان كەشەتىن شىندىقتى ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك مۇراتى تۇرعىسىنان بەزبەندەۋگە كۇش سالادى. كوزگە كورىنبەيتىن كەدەرگىلەردىڭ ارعى جاعىنداعى سەبەپ-سالداردىڭ ءتۇيىنىن مەڭزەيدى. قوعامداعى قيعاشتىقتارعا جانى اۋىرادى. شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگى – وي. وي بولعاندا دا تەرەڭ, شيىرشىق اتقان, تەگەۋرىندى وي. وتباسىنان باستالىپ, وتان مۇددەسىمەن اياقتالادى. ءومىردىڭ ءوزى ۇسىنعان تاقىرىپتاردى قاۋزايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق مۇددە, حالىقتىق مۇرات – ونىڭ شىعارمالارىنىڭ بەرىك ءتىنى, كاۋسار بۇلاعى.
جاقىپجان نۇرعوجاەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
