ەلوردا – ەگەمەندىك ەنشىسى

قازاقستان بۇگىندە مەملەكەتتىگىن تۇعىرلى ەتتى. الەمدى وزگەرتەتىن جاسامپازدىق يدەيالار ۇسىناتىن پاراساتتى ەلگە اينالدى. بىرلىگى مەن تاتۋلىعى جاراسقان حالقىنىڭ ورەلى ىستەرىن بارشا دۇنيەگە پاش ەتتى. ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى – ەۋرازيانىڭ قاق ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ جاڭا استاناسىن سالدى. جازيرالى سايىن دالانىڭ جاۋھارىنا اينالعان ەلوردامىز – استانا تاريحى بارشامىزدى قىزىقتىراتىنى ءسوزسىز. استانا قالاسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ەلورداسىنا اي­نالعانىنا بيىل ون جەتى جىل تولادى. استانا وسىنداي از مەرزىم كولەمىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدە­رىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان استانالارىمەن تەڭ دارەجەدە الەمدىك قاۋىمداستىققا كەڭىنەن تانىلىپ, ەگەمەن مەملەكەتتىڭ باس قالاسىنا اينالعاندىعىن بارىنشا ايقىنداپ وتىر. شەتەلدىك قوناقتار ءار كەلگەن سايىن ەلدەگى, ەڭ الدىمەن ەلوردامىز – استانا قالاسىندا تۇر­عى­زىلىپ جاتقان جاڭا عاجايىپ قۇرى­لىستاردى كورەدى. بۇل ساۋلەتتى قۇرى­لىستار تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەيا­لا­­رى­نىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى. اس­­تانا بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىز ەل­دىڭ ور­­تالىعى, قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكو­نوميكالىق ورلەۋىنىڭ تەمىرقازىعى. استانانىڭ كوك شالعىندى كورىكتى جەرىندە تۇندىگىن ءتۇرىپ تاس­تاپ, قاسقايىپ بوي كوتەرگەن عا­جايىپ عيمارات – قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى. ما­قالامىزعا وسى كىتاپحاناداعى ەلباسىنىڭ جەكە مۇراعاتى قورىندا ساقتالعان تاريحي قۇجاتتار, ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن جوعارعى كەڭەستىڭ وتىرىسىنىڭ ستەنوگراممالارىنان باستاپ ەلباسىنىڭ استانا تۋراسىندا, ونىڭ بايتاق تاريحى مەن قازىرگى زامانداعى ماڭىزى حاقىنداعى سويلەگەن سوزدەرى ارقاۋ بولىپ وتىر. 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ تاڭەرتەڭگى وتىرىسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى اڭساعان ارماندارى, جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعىنىڭ ساپارلارى جايلى تەرەڭنەن قوزعاپ, كەڭەس مۇشەلەرىن وسى پىكىردى قولداۋعا كوندىرۋى جۇرەكتى شىمىرلاتادى. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ استاناسىن الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىمى دە وسىنداي ماق­سات­تاردى كوزدەگەن دانا شەشىم بول­عاندىعى بۇگىن اقيقاتقا اينالدى. قازاقستان ءوزىنىڭ تەرريتوريالىق اۋماعى بويىنشا الەمدەگى اسا ءىرى ەلدەردىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەدى. قازاقستاننىڭ تەرريتورياسى ارقىلى بىرنەشە ساعاتتىق بەلدەۋلەر وتەدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ باسقارۋ ورتالىعىن وراسان زور كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن جەرگە ورنالاستىرۋ وتە ءادىل شەشىم بولدى. جاڭا ەلوردا بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىك ورتاسىنا ورنالاستىرىلۋى تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن تىعىز ىسكەرلىك قاتىناستار ورناتقان الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەر ءۇشىن دە وڭتايلىلىق تۋعىزدى. قازاقستان – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلى ءۇشىن قۇرلىقتار ارا­سىن­داعى دوستىق قارىم-قاتىناستارعا مۇددەلى مەملەكەت. سوندىقتان دا ەلوردانىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا قونىس تەبۋى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرىن, جاھاندىق ماڭىزى بار ساياسي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. استانا ەكولوگيالىق اپاتتى ايماقتاردان الشاقتا, تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشتەرىنەن تۋىندايتىن كەلەڭسىزدىكتەرگە ۇشىراۋ قاۋپى از ايماقتا ورنالاسقان. بۇل قانداي دا بولسىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ورتالىقتار ءۇشىن ەرەكشە ءمان بەرۋدى تالاپ ەتەتىن فاكتور. استانا – ەگەمەندىكتىڭ ەنشىسى, تاۋەلسىز تاريحىمىزداعى ورنى دا, ماڭىزى دا ەرەكشە قالا. كەز كەلگەن ەلدى ونىڭ ەلورداسى ارقىلى تانىپ, مويىندايدى. استانانىڭ قازىرگى تاڭداعى دامۋ ۇدەرىسى ەلدىڭ بولاشاققا جاساعان بولجامىن, قازاقستاننىڭ وزگە الەمگە قاتىناسىن بىلدىرەدى. استانانىڭ كەلبەتى – قازاقستاندىقتاردىڭ كەلبەتى, مەملەكەتىمىزدىڭ نىشانى. بۇگىنگى تاڭدا استانا ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزگە قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدايتىن مەملە­كەتى­مىزدىڭ ساياسي ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك, گۋمانيستىك, مادەني, ءدىني ماسە­لەلەردى شەشۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىنىڭ ساياساتكەرلەرى مەن كوشباسشىلارى باس قوساتىن ىزگىلىكتىڭ ورداسىنا اينالىپ وتىر. ەلباسى ەلوردانىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىنداعى ءرولى تۋراسىندا: «استانا ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ جۇرەگىندە, حالىقتى بىرىكتىرگەن ۇلتتىق يدەياعا اينالدى, ول حالىقتىڭ ءوز كۇشى مەن ۇلى ماقساتتارىنا دەگەن سەنىمنىڭ سيمۆولىنا اينالدى,» – دەيدى. شىندىعىندا, پرەزيدەنتىمىز استانانى اسقاقتاتۋ ارقىلى قازاقستاندى كەلەشەگى كەمەل, الەۋەتى قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە تورتكۇل دۇنيەگە تانىتتى. استانادا كوپۇلتتى, كوپ­كون­فەسسيالى تاۋەلسىز قازاق­ستاندا ورنىققان تۇراقتىلىق, تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىك دىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ءوزارا ىقپالداستىقتى قالىپتاستىرۋ جو­لىنداعى, جاھاندانۋدان ساقتانۋ, الەمدە قالىپتاسقان مادەنيەت­ارالىق, دىنارالىق قاقتىعىستار مەن ءتۇرلى لاڭكەستىك ءىس-ارەكەتتەرگە توس­قاۋىل قويۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى ماڭىزدى باستامالار كوتەرىلدى. ەلباسى 2005 جىلى استاناداعى ورتالىق مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «قازاقستانداعى رۋحاني كەلىسىم عايىبي قۇبىلىس ەمەس, ءومىرىمىزدىڭ ابدەن ورنىققان قاعيداتى. بۇل قۇبىلىس – ەڭ الدىمەن, مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن سالاسىندا جۇرگىزىپ وتىرعان, ءارى الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنە ۇلگى بولا الاتىن سىندارلى دا ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى» – دەپ قا­زاقستان قوعامىنداعى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق احۋالىنىڭ ەكونو­ميكالىق رەفورمالاردىڭ تابىس­تى وتۋىنە, الەۋمەتتىك سالاداعى جەتىستىكتەرگە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا تيگىزگەن وڭ ىقپالىنا باعا بەردى. دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت پەن دىندەردىڭ دامۋ تاريحىندا العاش رەت استانادا قۇبىلمالى الەمدەگى ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ اسا كۇردەلى ماسەلەلەرى بويىنشا مادەني جانە تەڭ قۇقىلى ديالوگتىڭ وراسان زور وڭ ۇلگىسىن بەرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى ءوتتى. الەمدىك دەڭگەيدەگى دۋالى اۋىز ساياساتكەرلەردىڭ دەنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى دەپ اتاپ جۇرگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. الەمدە بالاماسى جوق بىرەگەي تاجىريبەنى دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى پايدالانۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمدى باتىس پەن شىعىستىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى جارىسا ايتۋدا. قوعامداعى بارلىق قۇبىلىستار, ونىڭ ىشىندە ءبىر ەلدەگى ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ مادەنيەتتەرى ءوزارا تىعىز بايلانىستى. وسى بايلا­نىستاردى ەل يگىلىگى مەن ۇلت ءبىر­لىگىن نىعايتۋعا پايدالانۋ ۇلكەن ساياسي ونەر. قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسى وسىنداي يگىلىكتى ءىستى اتقارۋ ءۇشىن العاش قۇرىلعان قوعامدىق ينستيتۋت. قازاق ەلىنىڭ سارىارقا ءتوسىن­دەگى ەلورداسى – استانا وسىنداي قوردالى ماسەلەلەردى تالقى­لاي­تىن ىنتاماقتاستىقتىڭ الاڭىنا, ءبىتىم­گەرشىلىكتىڭ ورداسىنا اينال­دى. جەر بەتىندەگى بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنان كەيىنگى ۇلكەن قۇرى­لىم – 56 ەلدىڭ باسىن قوس­قان ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ ءۇشىن­شى مىڭ­جىلدىقتاعى – ءححى عاسىر­داعى ءسامميتى قازاقستاننىڭ توراعا­لىعىمەن استانادا ءوتتى. استانا ءسامميتى جاھاندىق ساياساتقا «استانا رۋحى», «ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك» دەگەن جاڭا ۇعىمداردى ەنگىزدى. قا­زاقستان توراعالىعى ەقىۇ-نىڭ وزىنە جاڭا مازمۇن دارىتتى, جاڭا باعىت اكەلدى. قازاقستاننىڭ ۇيىم­عا توراعالىق ەتۋى قازاق ەلىنىڭ مارتە­بەسىن بيىكتەتىپ, قازاقستان حال­قى­نىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن ارتتىردى. گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, تاريحى مەن ساياسي ورتالىق رەتىندەگى ماڭىزىنان باسقا استانانىڭ ساۋلەتتىك ەرەكشەلىگىنىڭ ءوزى تاڭداي قاقتىرارلىق, ءوز الدىنا اڭگىمە قوزعارلىق ماسەلە. استانا – بۇل مەملەكەتتىڭ اجارى. ەلوردانىڭ ۇتىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى الۋان ءتۇرلى ارحيتەكتۋرالىق قيالداردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءمۇم­كىندىك بەردى. استانانىڭ ارحي­تەك­تۋ­رالىق كەلبەتى بولاشاققا ­ۇمتى­لىستى كورسەتەتىندەي بولۋى كەرەك, ياعني ءبىزدىڭ مەملەكەتى­مىز­دىڭ مادەنيەت­تەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى مەن پروگرەسكە اشىقتىعىن ۇيلەستىرە الاتىنداي بولۋى كەرەك ەدى. بۇگىنگى استانا – ازيالىق استانالاردىڭ ىشىندەگى نەعۇرلىم ەۋروپالىق قالا. ول بارلىق ەۋرازيالىق جولداردىڭ توعىسىندا ورنالاسقان. ءيا, سارىارقانىڭ ءبىر كەزدەرى اقسەلەۋ بۇيىرعىن, قارا جۋسان قاپتاعان سايىن دالاسىندا وسىنداي كورسەڭ كوزىڭ توياتىن, الىپ شاھار ورنايدى دەگەن ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەك تۇگىلى, تۇسىنە دە كىرمەگەن شىعار, ءسىرا. شۇكىر دەلىك, قانشاما زاماندار بويى اتا-بابالارىمىزدىڭ شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, نار تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى ەش كەتپەي, عا­سىر­لاردىڭ سىنىنان, تاريح-تاعدىردىڭ تەزىنەن امان-ەسەن ءوتىپ, بۇگىنگىدەي قۇتتى قايىرلى كۇنگە جەتتىك. قازىرگى استانا ۇلتىمىزدىڭ رۋحىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن الەمگە تانىتىپ وتىر. استانا – مەملە­كەتىمىزدىڭ بيىك مارتەبەسى, جوعارى دارەجەسى, باق-بەرەكەسى, ەلدىك پەن بىرلىكتىڭ تۇت­قاسى, دەربەستىگىمىزدىڭ دارا تۋماسى. ەسكەرتۋ: قازاقستان رەسپۋب­لي­­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەل­­­­باسى كىتاپحاناسىنىڭ مۇرا­­عا­­تىن­داعى قۇجاتتار پايدالانىلدى. اقبوتا حاميتوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ اعا ساراپشىسى.