سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
15 ناۋرىز – كونستيتۋتسيا كۇنى
اقوردادا وتكەن ءىس-شاراعا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ايبەك دادەباي, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەتەكشىلەرى, وبلىس, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدەرى, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مەن جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى قاتىستى.
قۇرمەت قاراۋىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن سالتاناتتى تۇردە ورتاعا الىپ شىققان سوڭ, ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى ورىندالدى.
ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسىن جاريالادى.
سودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا جانە «2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدى.
سالتاناتتى راسىمنەن كەيىن پرەزيدەنت ءسوز سويلەدى.
– بۇگىن بارشاڭىز تاريحىمىزداعى اسا ماڭىزدى, ءمان-ماعىناسى ايرىقشا, ەل ومىرىندە وشپەس ءىز قالدىراتىن وقيعانىڭ كۋاسى بولدىڭىزدار. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بۇكىل حالىق اتىنان اتا زاڭىمىزعا قول قويدىم. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. ەندى حالىق كونستيتۋتسياسى 1 شىلدەدەن باستاپ رەسمي تۇردە ءوز كۇشىنە ەنەدى. ال كونستيتۋتسيا كۇنىن مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە ۇلتتىق دەڭگەيدە جىل سايىن 15 ناۋرىزدا اتاپ وتەتىن بولدىق. ەلىمىزدىڭ بارشا حالقىنا اتا زاڭىمىز قۇتتى بولسىن دەگىم كەلەدى! – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
اقىلعا بىرلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى
مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيا – مەملەكەتىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ماقسات-مۇراتىن ايقىندايتىن, ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تاريحي قۇجات ەكەنىن اتاپ ايتتى. بۇل – شىن مانىندە حالىق كونستيتۋتسياسى. ونىڭ جوباسى شامامەن ەكى جىل بۇرىن پىسىقتالا باستادى. كەيىن مۇقيات تالقىلانىپ, زەردەلەنىپ جازىلدى. كونستيتۋتسيامىز – تاباندى ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
– ءبىز بۇگىن ءبىر ەل بولىپ ۇلت جىلناماسىنىڭ جاڭا مەجەسىنە وتتىك, تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ساپاسى جانە مازمۇنى ەرەكشە بىرەگەي كەزەڭىنە اياق باستىق. كەشە عانا ەلىمىزدە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ويداعىداي ءوتتى. وعان جۇرتشىلىق جاپپاي بەلسەنە قاتىستى. ازاماتتارىمىز ءوز تاڭداۋىن جاسادى, حالقىمىز ءبىر كىسىدەي جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولىن جاقتاپ داۋىس بەردى. حالقىمىز وتانىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە جاۋاپتى ساتتە جۇمىلا ەڭبەك ەتتى, ورتاق ىسكە وراسان زور ۇلەس قوستى. ۇلى ابايدىڭ «بىرلىك – اقىلعا بىرلىك» دەگەن وسيەت ءسوزى وسىنداي كەزدە ايتىلعان بولسا كەرەك. بۇل رەفەرەندۋم بەرەكەلى بىرلىك پەن ىرىستى ىنتىماعىمىزدىڭ تاعى ءبىر ونەگەلى كورىنىسى جانە نىشانى بولدى. ءبىز حالقىمىزعا ءتان ناعىز وتانشىلدىق رۋحىن سەزىندىك, ولاردىڭ رياسىز قولداۋىنا كۋا بولدىق. مەملەكەت تاعدىرىنا بەيجاي قاراماي, داۋىس بەرۋ ناۋقانىنا اتسالىسقان بارشا ازاماتقا زور العىس ايتامىن! ۇلت مۇددەسىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, اتا زاڭدى قولداپ, داۋىس بەرۋدى تاريحي ميسسيا ساناعان جۇرتشىلىققا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل ورايدا پاۆلودار, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, جامبىل, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان, جەتىسۋ, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ جانە باسقا دا ايماقتاردىڭ اتا زاڭدى ماقۇلداپ, داۋىس بەرگەن تۇرعىندارىنا العىسىمدى ايتقىم كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
وسى تۇستا قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان جاستارىنىڭ ەرەكشە بەلسەندى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– ولار زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ايتىپ كەتكەن «ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ» وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى. مۇنى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى جاڭا كونستيتۋتسيا, ەڭ الدىمەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قابىلدانىپ وتىر. بۇعان دەيىن دە ايتتىم, قازىر دە قايتالايمىن: ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – جاستارىمىزدىڭ قولىندا! مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەن سىزدەرگە سەنەمىن, زور ءۇمىت ارتامىن! جاستارىمىزدىڭ قارىم-قابىلەتى ايرىقشا, تالانت-دارىنى مول, الەۋەتى زور, كۇش-جىگەرى مىقتى! قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ وزىق, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوساتىن دا – سىزدەر! بۇعان ەش كۇمانىم جوق. بۇگىن تورگە وزىپ, تۇعىرىنا قونعان جاڭا حالىق كونستيتۋتسياسى سىزدەرگە باعدار بەرەتىن تەمىرقازىق بولادى. سەبەبى بۇل – كەلەر ۇرپاقپەن بىرگە جاساي بەرەتىن قاسيەتتى قۇجات, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ ناتيجەلى ەڭبەگىنە ايرىقشا توقتالىپ, كوميسسيا مۇشەلەرى وتە اۋقىمدى, ءتيىمدى جۇمىس اتقارعانىن, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا سەنىمى جانە سەرىكتەستىگى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايقىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا ول جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرىنىڭ دە قاجىرلى قىزمەت ەتكەنىن, ولار جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءمان-مازمۇنىن جۇرتشىلىققا كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ, قاجەتتى ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن ويداعىداي اتقارعانىن ايتا كەلە, وسى تاريحي ساتكە وراي, كوميسسيا قۇرامىندا بولعان بارشا ازاماتقا جانە كواليتسيا مۇشەلەرىنە ەرەكشە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ناعىز ۇلت زاڭى دەگەن اتقا لايىق
– ەلىمىزدىڭ ءار ايماعى, اۋدانى مەن قالاسىندا قوعامدىق بەلسەندىلەر, ولاردىڭ ىشىندە ەرىكتىلەر, ياعني ۆولونتەرلەر جوعارى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ, حالىق كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا زور ۇلەس قوستى. بارشاڭىزعا راقمەتىمدى ايتامىن. ءبىز حالىق كونستيتۋتسياسىن كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ قابىلدادىق. اتا زاڭ – قۋاتتى, كۇشتى, باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا جارعىسى. جاڭا كونستيتۋتسيا – كونە زاماننان بەرى بابالارىمىزعا باعدار بولعان دالا زاڭدارىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى, ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىق كورىنىسى. زامان تالابىنا ساي جاڭعىرعان باس قۇجات مەملەكەتتىگىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحىنان حابار بەرەدى. قازىرگى كونستيتۋتسيا ناعىز ۇلت زاڭى دەگەن اتقا لايىق. ونىڭ ونە بويىندا بابالارىمىز امانات ەتكەن ەلدىك پەن ەرلىك رۋحى, سالت-ءداستۇر, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق ۇعىمدارى توعىسقان. اتا زاڭ – مەملەكەت مۇددەسىنىڭ بولاتتاي بەرىك قالقانى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ ەڭ باستى ماقساتتارى – جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن قورعاۋعا, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋعا, قوعامدىق ادىلەت پەن زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋعا كەپىلدىك بەرۋ, سونداي-اق ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيا مەن مادەنيەتتى دامىتۋ, تازالىقتى دارىپتەپ, تابيعاتتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ. مەملەكەتىمىزدىڭ باس قۇجاتى – حالىق بولمىسىنىڭ مىزعىماس نىشانى, بەرەكەلى اۋىزبىرشىلىگىمىزدىڭ سيمۆولى. ازاماتتارىمىز تاڭداعان جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ جاڭا داۋىرىنە جول اشادى! قازاقستان – اياعىنا نىق تۇرعان, حالىقارالىق بەدەلى بيىك مەملەكەت. ەلىمىز ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاپ, وزگە جۇرتپەن دوستىق قاتىناس ورناتىپ, زور سەنىممەن العا قاراي قادام باسىپ كەلەدى. ەندى مەملەكەتىمىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسەدى. سوندىقتان بىزگە تاتۋلىق پەن دوستىق, سابىرلىق پەن تاباندىلىق, جاسامپازدىق پەن ۇقىپتىلىق, ەڭبەكقورلىق پەن سەنىمدىلىك اۋاداي قاجەت. ءبىزدىڭ بيىك ماقساتتارىمىز, ناقتى جوسپارلارىمىز بار. كوپ سوزباي ءبارىمىز وسى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋىمىز كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت شىن مانىندە, حالىق كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋ مەن قابىلداۋ جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ سالتانات قۇرعانىن, جاڭعىرۋ ستراتەگياسى مەن رەفورمالار جاپپاي قولداۋ تاپقانىن اڭعارتاتىنىن ايتتى.
– ارينە, بۇل قۇجاتتىڭ تاريحي ماڭىزىنا, قازىرگى قوعام مەن كەلەر ۇرپاق باعا بەرەدى. ال بىزگە مەملەكەتتىلىك جىلناماسىن جازۋ ميسسياسى جۇكتەلدى. بۇل – ابىرويلى ءارى جاۋاپتى ميسسيا. سونىمەن قاتار ازاماتتىق وي-پىكىرىڭ ارقىلى تۋعان وتانىڭنىڭ دامۋ باعدارىن بەلگىلەۋگە بەرىلگەن سيرەك مۇمكىندىكتەردىڭ ءبىرى, تاعدىردىڭ سىيى. سوندىقتان ءبارىمىز تاريحي ءارى ۇلى بەتبۇرىستىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ, تاعدىرشەشتى ساتكە كۋا بولدىق دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
رەفەرەندۋمعا قاتىسىپ, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن وتانشىلدىق تانىتقان بارشاڭىزعا العىس ايتامىن. اسىرەسە جاستارعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. جاس بۋىن ەل جىلناماسىنا ەسىمدەرىن التىن ارىپپەن جازىپ, اتا زاڭ اۆتورلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى جاستاردىڭ قولىندا. بۇل – ەشقانداي ۇران ەمەس, قاراپايىم ءومىر زاڭى, مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ وزەگى. رەفەرەندۋمنىڭ تابىستى وتۋىنە وراي مەنىڭ اتىما دوستاس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىنەن قۇتتىقتاۋلار كەلىپ ءتۇسىپ جاتىر. ورايلى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, حالقىمىزعا قولداۋ كورسەتىپ, تىلەكتەستىكتەرىن جەتكىزگەن ارىپتەستەرىمە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس تۇرعانىن, ءبىز مەملەكەتىمىزدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جولىن ەندى عانا باستاعانىمىزدى ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. دۇنيە دۇربەلەڭگە تولىپ, اينالامىزدا تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان جاعدايدا بۇل جولدى ەڭسەرۋدىڭ وڭاي بولمايتىنى, ءتۇرلى كەدەرگىمەن بەتپە-بەت كەلەتىنىمىز انىق. الايدا جولدىڭ قيىندىعىنا قاراماي, العا قادام باسۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ۇلتىمىز اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ, جاۋاپتى ءارى جاسامپاز ءپاتريوتيزمنىڭ, تەرەڭ ءبىلىم مەن كاسىبيلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋى قاجەت. ءبىز كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمىز. جەڭىمپاز بولۋعا مىندەتتىمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پارلامەنت سايلاۋى جاڭا سەسسيانىڭ اشىلۋىنا دەيىن وتەدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزى قول قويعان جارلىق اتا زاڭ ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن شارالارىن ايقىندايتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپ ۇزاماي پارلامەنت قاراۋىنا پرەزيدەنت, قۇرىلتاي, حالىق كەڭەسى, استانانىڭ مارتەبەسى جانە ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى جاڭا 5 كونستيتۋتسيالىق زاڭ ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار 8 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە 60-تان اسا زاڭعا, سونىڭ ىشىندە نەگىزگى كودەكستەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسى الداعى پارلامەنت سايلاۋىمەن قاتار جۇرەدى. سايلاۋدى جاڭا سەسسيانىڭ اشىلۋىنا دەيىن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سول ۋاقىتقا دەيىن ءتيىستى زاڭنامالىق بازا ازىرلەۋدى تولىقتاي اياقتاعان ءجون. ەلىمىزدى قۇقىقتىق جانە ساياسي تۇرعىدان تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ جىل سوڭىنا دەيىن, ءتىپتى كەلەسى جىلى دا جالعاسۋى مۇمكىن. الدىمىزدا قازىرگى بيلىك ينستيتۋتتارىن رەفورمالاپ, جاڭاسىن قۇرۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قۇرىلىمى مەن كادرلىق قۇرامىن وزگەرتۋ مىندەتى تۇر. كونستيتۋتسيانىڭ تىڭ قاعيداتتارى قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي ءومىرىمىزدىڭ, باسقاشا ايتقاندا, تۇتاس تىنىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالادى.
– حالىق كونستيتۋتسياسى – ستراتەگيالىق سەنىم مانداتى جانە ۇزاقمەرزىمدى ماقساتتار مەن ورلەۋ جولىنا باستايتىن جاڭا قوعامدىق كەلىسىم. سوندىقتان ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سوعان سايكەس, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ ىقپالداستىعى قايتا جاڭعىرۋى قاجەت. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بىلتىر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندارعا راقىمشىلىق جاسالدى. ەندى ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرمەيتىن بىرقاتار قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق بويىنشا تاعى دا راقىمشىلىق جاريالاۋعا بولادى. ەلىمىزدە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا راقىمشىلىق العاش رەت جاسالاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. پارلامەنت قازىرگى سەسسيانىڭ سوڭىنا دەيىن ءتيىستى زاڭ قابىلداۋى كەرەك. بۇل – نەگىزگى زاڭداعى ادامگەرشىلىك يدەالدارى مەن پروگرەسسيۆتى قۇندىلىقتاردى قوعامدا ورنىقتىراتىن ماڭىزدى قادام. جاڭا كونستيتۋتسيا – حالقىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنىڭ جارقىن سيمۆولى. ونىڭ باپتارىندا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ارمانى مەن اڭسارى, ۇرپاعىنىڭ باياندى بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىتى مەن سەنىمى كورىنىس تاپقان. اتا زاڭ بارشا ازاماتتىڭ – وتانىمىزدىڭ شىنايى پاتريوتتارىنىڭ باستى باعدارىنا اينالادى. قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى – الەمدىك وركەنيەتتىڭ بيىگىنە بەت العان ۇلتىمىزدىڭ بەرىك ءارى مىزعىمىز تۇعىرى. مەنىڭ بۇعان ەشقانداي كۇمانىم جوق. سىزدەردىڭ دە ءشۇبالارىڭىز بولمايدى دەپ ويلايمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ – ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. بۇل – دۇرىس پەن بۇرىستى تاني بىلەتىن, جاقسى مەن جاماننىڭ اراجىگىن اجىراتا الاتىن, كەمەلىنە جەتكەن جۇرتتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. جاڭا كونستيتۋتسيا ەلدىگىمىزدىڭ تىرەگى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۇعىرى بولادى. ونىڭ ءار نورماسى, ءار تارماعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتا تۇسەدى.
– ادىلدىك قاعيداتى باس قۇجاتتىڭ وزەگىنە اينالدى. سوندىقتان جاڭا اتا زاڭدى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ تولقۇجاتى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. مەن ەل پرەزيدەنتى جانە كونستيتۋتسيا كەپىلى رەتىندە باس قۇجاتتاعى ەرەجەلەردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمدى سالامىن. جاڭا كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس ادال قىزمەت ەتۋگە سەرت بەرەمىن. ەلىمىز ارقاشان ءوسىپ-وركەندەي بەرسىن! قاسيەتتى وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ماڭگى جاساسىن! – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
