ۇيلەسىم

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ومىرگە كەلگەلى التى جىل بوپ قالدى دەگەنىمىزبەن, بىرەگەي ونەر ورداسى ءۇشىن بۇل كوپ ۋاقىت ەمەس. جاسىراتىنى جوق, العاشقىدا كوپ ادام كۇدىك-كۇمانمەن قاراعان. «وبلىس ءۇشىن وپەرا جانە بالەت تەاترى كەرەك پە ەدى؟» دەگەن سۇراقتار ءجيى قويىلاتىن. شۇكىرشىلىك, ءتاي-ءتاي باسقان تاپىلى دا, قاز-قاز باسقان قادامدارى دا نىعايىپ كەلەدى. قالىپتاسۋ دەيتۇعىن كەزەڭنىڭ اۋەلگى بەسجىلدىعى بەدەرلى بولدى. ەندىگى جەردە قولداۋ مەن قامقورلىق, جاناشىرلىق پەن جانكۇيەرلىك قاي-قانداي تاراپتاردان دا جان-جاقتى جاقسارا تۇسسە, وڭتۇستىك وپەراسى ءبىرسىن-ءبىرسىن بيىكتەي بەرەرى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, ۇجىمدا دا, جەكەلەگەن تالانت يەلەرىندە دە تالاپشىلدىق, تالماي ىزدەنۋ, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى ۇيلەستىرۋ سىندى ساپالىق قاسيەتتەر مولىنان سەزىلەتىنى قۋانتادى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز – وقو وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جەتەكشى ارتىستەرىنىڭ ءبىرى, دارا دارىن يەسى, ونەردى ءومىرىم دەپ باعالاي بىلەتىن ءۇرالحان كانال­بايقىزى سەيىلبەكوۆا. وپەرا ءانشىسى تۋرالى ماقالامىزدى «ۇيلەسىم» دەپ اتا­دىق. جاراتىلىستا, بار-بار­شا سالالاردا, اسىرەسە ونەردە, ونىڭ ىشىندە وپەرادا ۇيلەسىم دەگەنىڭىز تەڭدەسسىز ءرول اتقارادى. بەكزات ونەردىڭ بەكزات قىزىنان بايقالاتىن باستى ايىرماشىلىق تا سول ۇيلەسىم ەكەنىنە كوز جەت­كىزۋ ءۇشىن, ارينە, وسى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قويىلعان «ءىنجۋ-مارجاندى», ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن گالا-كونتسەرتتى, «ەۆگەني ونەگيندى», «قىز جىبەكتى», «قامار سۇلۋدى» كورىپ-تىڭداۋىڭىز كەرەك ەدى. بالكىم, بولعان دا شىعارسىز. مۇمكىن, وپەراعا, كونتسەرتكە بارماعان دا بولارسىز… قازىر وقو وپەرا جانە بالەت تەا­ترىن جانىبەك تاعاەۆ باسقارادى. كوركەمدىك جەتەكشى ەرلان جان­دارباي سىندى ساحنا شەبەرى. ءۇرالحاننىڭ باستى پارتنەرى دەسەك تە ورىندى. تۇركىستاننان وسىندا شاقىرىلعان شاندوز. ورازكۇل داۋلەتوۆا ەكەۋى دە تۇركىستاننان كەلگەن. يتاليادا جىلعا جۋىق شەبەرلىكتەرىن شىڭداپ ورالدى. مۇندا ساحنانىڭ شەبەرى مارات ورازىمبەتوۆ بار. ال ەندى ءۇرالحان سەيىلبەكوۆا حاقىندا بىرازىراق سىر شەرتەلىك. جەر ءجانناتى جەتىسايدىڭ جانىن­داعى قاراپايىم قازاق اۋىلىندا تۋىپ-ءوستى. جاستايىنان قىپ-قىزىل, كەيدە قوڭىرقاي كورىنەتىن قوزاپايالى ەگىستىكتىڭ ۇستىنەن, اۋىل­دىڭ اسپانىنان ۇشىپ وتەتىن قۇس­تارعا كوبىرەك قاراپ ءوستى. قۇستار سەكىلدى ۇشقىسى, قۇستار سەكىلدى ءان سالعىسى كەلەتىن. سالاتىن دا. شاڭىراق يەسى, ءۇرالحاننىڭ اكەسى كانالباي دا تەرمەشى ءارى ءانشى عوي. اناسى تۇرعانكۇل دە قۇرالاقان ەمەس. بالاباقشادا سابيلەردى ءالدي-اۋەنمەن تاربيەلەيتىن. بۇگىندە توعىز ۇل-قىزدىڭ اتا-انالارى كا­نال­باي مەن تۇرعانكۇل اۋىل-ايماققا سىيلى زەينەتكەرلەر. جەتىنشى پەرزەنت ءۇرالحان تيتىمدەيىنەن ۇيلەسىمگە ۇمتىلار ەدى. ۇيلەسپەي, جاراسپاي تۇراتىن نارسەلەردى جاقتىرمايتىن. 1993-1997 جىلدارى الماتىداعى مەم­لەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «مۋزىكا جانە ءان ايتۋ» ماماندىعىن يگەردى. 1997-1999 جىلدارى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ سوليست-ۆوكا­ليسى, اسكەري بولىمشەنىڭ ءان-بي انسامبلىندە ءانشى بولدى. ونىڭ ءبارى دە وزىندىك ۇيرەنۋ مەكتەبى بولعانى راس. الايدا, اۋىل جاقتى ساعىندى. جەتىسايىندا سىرداريا ۋنيۆەرسيتەتى اشىلىپ, «ءان جانە ساز» كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى, دوتسەنت قىزمەتىن اتقاردى. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى رە­تىندە دە, جۇرتشىلىققا تانىمال ءانشى رەتىندە دە ابىروي-بەدەلى بيىك­تەي بەردى. قاي-قانداي ىستە دە ىزدەنىس پەن ۇيلەسىمدى جادىندا بەرىك تۇتاتىن تالانتتى قازاق قىزى سىرداريانىڭ ستۋدەنتتەرىن جەڭىل-جەلپى, ارزانقول اندەردەن گورى كلاسسيكالىق شىعارمالارعا بىرتە-بىرتە باۋلي بەردى. ال­عاش تۇسىنبەگەندەر دە بولدى, ارينە. استە-استە ءان اۋليەسى ءداس­تۇرلىك دۇنيەلەردە, حالىقتىق قازىنالاردا, كلاسسيكالىق ءھام وپەرالىق جاۋھارلاردا ەكەنىن تەرەڭىرەك ۇعىناتىندار پايدا بولا باستادى. ماتەريالدىق جاعىنان دا, ۋاقىت جونىنەن دە قاتتى قينال­عانىنا قاراماستان, تيتتەي دە سىر بىلدىرمەستەن سىرداريانىڭ ارعى جاعىنان شىمكەنت شاقىرتسا, اي سايىن دا, كەيدە اپتا سايىن دا كەلىپ جۇرەتىن كۇندەر-اي… ءۇرالحان سەيىلبەكوۆاڭىز ءشام­شى قالداياقوۆ اتىنداعى حا­لىق­ارالىق ءان بايقاۋىنىڭ لاۋرەا­تى اتاندى. كوپ ۇزاماي قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ىلە اۋدانىندا ءان شىرقاپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ العىس حاتىن الدى. 2000 جىلى نۇر­عيسا تىلەنديەۆ اتىنداعى «اققۋ» بايقاۋىنىڭ ديپلومان­تى بولدى. 2001 جىلى سول سىرداريا ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەيتىن داۋلەتحان بولىسباەۆپەن وتاۋ تىكتى. ۇيلەسىممەن ءۇي بولىس­تى. ايتۋلى ونەر فەستيۆالىندە «كلاسسيكالىق اندەردىڭ ۇزدىك ورىنداۋشىسى» جۇلدەسىنە يە بول­دى. 2006 جىلى مادەنيەت قايرات­كەرى توسبەلگىسىن تاقتى. البەتتە, ءۇرالحاننىڭ ءومىرى مەن ونەرىندەگى باستى بەتبۇرىس وقو وپەرا جانە بالەت تەاترىنا ءارتىس بولىپ قابىلدانۋى ەكەنى انىق. جوعارىدا اڭعارتقانىمىزداي-اق, ءۇرالحاننىڭ جاراتىلىسىنداعى, بەكزات بولمىسىنداعى, تالانت­تى ءانشى رەتىندە تانىلعان تابي­عاتىنداعى ۇيلەسىم مەن ۇناسىمدى ۇمتىلىس وسى وپەرا جانرىندا جاراسىمىن تاپقان ەدى. وپەراعا اۋىسۋىن ۇيلەسىمدى تەرەڭ تۇيسىنەر وتاعاسى داۋلەتحان دا قولدادى. ءۇرالحان ۇيلەسىمى وسىلايشا وپەرا تەاترىنىڭ قابىرعاسىندا قانات قاقتى. ماماندار دا, وپەرا شەبەرلەرى دە, تەاتر باسشىلارى دا, ارىپتەستەر دە مويىنداي باستادى. «وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىن اشۋ كەرەك» دەگەن يدەيا­نى يلانىمدى ەتكەن «ماڭگىلىك اۋەندەر الەمىندە» دە سەيىلبەكوۆا سۋىرىلىپ العا شىققان. كەيىننەن پرەزيدەنت قاتىسقان گالا-كون­تسەرتتە دە كوزگە ەرەكشە تۇسكەن. قازاق وپەرالارىنىڭ قايماعىنان قالقىعانداي سەزىلگەن «ءىنجۋ-مارجان» قويىلىمى, «ەۆگەني ونەگيندەگى» تاتيانا ءرولى تالانتىن تاسىتا تۇسكەن. تاسىنبادى بىراق. ماستانۋدان مۇلدە اۋلاق ارۋىڭىز ىزدەنىسىن ۇدەتتى, ۇيلەسىمدى ۇلگى ەتۋدەن تانبادى. «الەمنىڭ وپەرا جۇلدىزدارى شىمكەنتتە» حالىقارالىق فەستيۆالدەرىندە دە ايرىقشا قوشەمەتكە بولەندى. قازىر «قىز جىبەكتەگى» قىز جىبەكتى, «قامار سۇلۋداعى» قا­مار سۇلۋدى, «تراۆياتاداعى» باستى بەينەنى كورەرمەن-تىڭ­دارماندار ءۇرالحاننىڭ ۇيلەسىمى ارقىلى باعالايتىنعا اينالدى. قىز جىبەكتە, قامار سۇلۋدا ءۇرالحاننىڭ ۇيلەسىمگە تۇنعان تالانت-دارىنى ايقىندالا تۇسكەنى ايان. تولەگەندى دە, احمەتتى دە ەرلان جاندارباي سىندى جايدارمان تالانت يەسى جاڭاشا بەينەلەيتىنىن جۇرت ايتىپ ءجۇر. تەاتردا باسقا دا تالانتتى تۇلعالار بارشىلىق. ءۇرالحاننىڭ ۇيلەسىمىنە, ارينە, جان جارى داۋلەتحان مىر­زا – ەڭ باستى تىرەكشى ءارى تىلەكشى. عاسىر باسىنداعى عا­شىقتاردىڭ ۋادەسى سولاي-تۇعىن. فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى داۋلەتحان سەيىتماحان ۇلى بولىسباەۆ بارلىق نارسەگە پالساپالىق تۇرعىدان باعا بەرەدى. وتباسىدا ون ەكى جاسار گۇلايىم, ونداعى الماس, تورتتەگى باتۋحان گۇلدەي جايناپ ءوسىپ كەلەدى. «امان بولسىن التىندارىم», – دەيدى ءانشى انا. – ءالى دە ۇيرەنەرىم كوپ, كۇن سايىن ىزدەنبەسە, وقىپ-تو­­قىماسا بولمايدى, – دەيدى ءۇرال­حان كانالبايقىزى. – قا­زاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى, وپە­­رانىڭ وراسان مايتالمانى را­حيما جۇباتىروۆانىڭ ۇلا­عاتتى ۇستازدىعىن, تەا­ترى­مىز­دىڭ ۆوكالدىق كەڭەسشىسى رە­تىن­دەگى ەرەن ەڭبەگىن, الما­تىداعى اباي تەاترىنان ءجيى-ءجيى كەلىپ, شەبەرلىك سىنىبىنداي ساباق بەرەتىن, «قامار سۇلۋدى» قويعان عافيز ەسىموۆتەي اعالاردى ارداق تۇتامىن. تەاترىمىزدىڭ ەڭ العاشقى باسشىسى بولعان اسقار ءاليحاندى دا ەرىنبەس, ەڭبەكقور ونەرپاز رەتىندە باعالاۋعا ءتيىسپىز. ەلباسىمىز كلاسسيكالىق ءان ونەرىنە, وپەراعا وزگەشە كوڭىل بولۋدە. «استانا-وپەرا» تەاترىن كورىپ, قايران قالدىم. وكىنىشكە قاراي, وبلىس ورتالىعىنداعى بيلىك بۋىندارىنىڭ باسشىلارى, زيالى قاۋىم, ارداگەرلەر وكىلدەرى وپەراعا كەلمەيدى. جاستاردى قالاي تاربيەلەمەكپىز سوندا؟ راس, كوزىقاراقتى, وپەراسۇيەر كورەر­مەندەر كوبەيىپ جاتىر. مۇ­عالىمدەر, دارىگەرلەر سياقتى وپەرا انشىلەرىنىڭ دە جالاقىلارى جارتىمسىزداۋ. كەلەشەكتە ءبارى جوندەلەرىنە, بەكزات ونەرگە, ءان الەمىنىڭ شىڭىنداي شىنايى وپەراعا كوزقاراستىڭ كەمەل­دە­نەرىنە سەنىمدىمىن. وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن وزگە سالالارمەن بىرگە ونەردىڭ دە بيىكتەرىنە شىعۋ ءلازىم. ءۇرالحاننىڭ اڭگىمەسى دە ءۇي­لەسىمدى, ارينە. ءيا, وپەراعا, وپەرا ءان­شى­لەرىنە دەگەن كوزقاراس, ىنتا-ىقى­لاس وزگەرۋ ۇستىندە. شىراي­لى شىم­كەن­تىڭىزدەگى نەبىر مە­رەكەلىك كون­تسەرتتەردە وپەرا ءان­شىلەرى شىق­قاندا شە, ەل ەلەڭ ەتە قالادى. ءتىپتى, تويلاردا دا وپە­را شەبەرلەرى وزگەشە قابىل­دا­ناتىنعا اينالدى. كوپشىلىك بۇگىندە ءبىزدىڭ كەيىپ­كەرىمىز ءۇرالحاندى ىزدەيتىن بولدى. بۇعان ءبارىمىز بىرگە قۋا­نايىق, اعايىن. مارحابات بايعۇت. شىمكەنت.