مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا فيلوسوفيا, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ عىلىمدارىن دامىتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ وتكەن ەدى. ادەتتە زەرتتەۋ ىسىنەن الىس كەيبىر قوعام وكىلدەرى عىلىمدى, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك عىلىمداردى دا زەرتحانانىڭ اينالاسىنان شىقپايتىن دۇنيە كورەدى. شىن مانىندە, الەۋمەتتىك عىلىم – ەلدىڭ ىشكى كوڭىل كۇيى, تاريحي ساباقتاستىعى, تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى.
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور زەرتتەۋشىسى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلميرا سۇلتانباەۆا وسى ويدى تولىقتىرا كەلە, الەۋمەتتىك عىلىم جاي عانا تەوريا ەمەس, قوعامنىڭ «دياگنوزى» ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكا – ەلدىڭ قاڭقاسى بولسا, الەۋمەتتىك عىلىم – جان دۇنيەسى. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, الەۋمەتتىك كەرنەۋ نۇكتەلەرىن ءدوپ باسىپ انىقتايتىن عىلىم. دامىعان ەلدەردە (ەىدۇ ەلدەرى), مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ 80%-ى الدىن الا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلەدى. سونداي-اق تاۋەكەلدەردى باسقارۋدا الەۋمەتتىك عىلىمدار العاش كومەككە كەلەدى.
«ەلىمىزدە الەۋمەتتىك دامۋدى تەجەپ تۇرعان كەدەرگىلەر بارىن, ماسەلەن, ادىستەمەلىك جاعىنان ارتتا قالۋ ءۇردىسىن ايرىقشا اتاعانىمىز ءجون. قازىر الەمدىك الەۋمەتتانۋ دەرەكتەرىنىڭ باسىم بولىگى «Big Data» ارقىلى وڭدەلەدى. بىزدە ءالى دە ءداستۇرلى ساۋالنامالارعا باسىمدىق بەرىلەدى. تاعى ءبىر فاكتور – ينستيتۋتسيونالدىق السىزدىك, تاۋەلسىز زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ازدىعى, قارجىلاندىرۋدىڭ تەحنيكالىق عىلىمدارعا قاراعاندا الدەقايدا تومەندىگى. كەيىنگى ءۇش جىلدا دەموكراتيانىڭ سيپاتى مەن ساپاسىن زەرتتەيتىن جاھاندىق «V-Dem» توبىندا زەرتتەۋلەرگە قاتىسىپ كەلەمىن. جوبا 1789 جىلدان بەرگى الەم ەلدەرىندەگى ساياسي دامۋ ديناميكاسىن كورسەتۋدى ماقسات تۇتقان. الايدا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن حرونولوگيا تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى كوبىنە ۇزىك-ۇزىك بەرىلەدى. سوندا مەنى دەرەكتەردەگى «اقتاڭداقتار» ماسەلەسى الاڭداتتى. ەلىمىزدىڭ وسى الەمدىك زەرتتەۋ كارتاسىندا الەۋمەتتىك جادى 1991 جىلدان باستالادى», دەيدى سپيكەر.
زەرتتەۋشى گ.سۇلتانباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاق قوعامىنىڭ 1917 جىلعا دەيىنگى دالا دەموكراتياسى مەن 1917–1991 جىلدار ارالىعىنداعى كۇردەلى الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرى الەمدىك ءىرى دەرەكتەر قورىندا (Data set) كوبىنە «رەسەي يمپەرياسى» نەمەسە «كسرو» دەگەن ورتاق اتاۋدىڭ استىندا «جۇتىلىپ» كەتكەن كورىنەدى. 1917 جىلعا دەيىنگى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي احۋالى مەن بىرەگەي الەۋمەتتىك قۇرىلىمى حالىقارالىق ينديكاتورلارعا ەنبەي قالدى. بۇعان وتارلىق ساياسات سالدارىنان ارحيۆتەردىڭ جۇيەلەنبەۋى, تاريحي دەرەكتەرگە جاسالعان قيانات پەن كوپتەگەن قۇجاتتىڭ ءالى دە جابىق سورەلەردە «شاڭ باسىپ» جاتۋى سەبەپ. بۇل – وتاندىق الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تەجەيتىن باستى فاكتور. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرساق, الەۋمەتتىك عىلىم قوعام دامۋىنىڭ شىنايى ايناسى بولا الادى.
«الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن دايەككە نەگىزدەلگەن ساياساتتى ۇستانعان ءجون. بۇعان زاڭنامالىق دەڭگەيدە كەز كەلگەن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا مىندەتتى تۇردە «الەۋمەتتىك اسەردى باعالاۋ» ساراپتاماسىن ەنگىزۋ دەگەن تالاپ قوسۋ ارقىلى قول جەتكىزەمىز. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرلەردى, حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقىن جاساندى ينتەللەكت جانە نەيروجەلىلەر ارقىلى تالدايتىن «Digital Sociology» باعىتىن دامىتۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيدى. وتاندىق عالىمداردىڭ «Scopus», «Web of Science» بازالارىنداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, حالىقارالىق گرانتتارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. الەۋمەتتىك عىلىمعا ينۆەستيتسيا تارتۋ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتار كولەمىن كەمى 2-3 ەسەگە ۇلعايتۋ, تاپسىرىس بەرۋشىلەر (مينيسترلىكتەر, اكىمدىكتەر) مەن ورىنداۋشى عالىمدار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ىلگەرىلەۋگە باستايدى. ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ – تەك عالىمداردىڭ ەمەس, مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى شارتى. ءبىز قوعامدى تانۋ ارقىلى عانا بولاشاقتى سەنىمدى بولجاي الامىز», دەيدى زەرتتەۋشى.
پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا الەۋمەتتىك عىلىمداعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن اشىق ەتۋ, كوپشىلىككە قولجەتىمدى قىلۋدىڭ ماڭىزىن دا اتاپ وتكەن ەدى. الەۋمەتتانۋ عىلىم بويىنشا PhD ەلميرا وتار وتاندىق الەۋمەتتىك عىلىمداردا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق الەۋەت تە, بەدەلدى جۋرنالدارداعى سالماقتى جاريالانىمدار دا جەتەرلىك ەكەنىن, بىراق سوعان قاراماستان, ءتۇيىندى تۇيتكىلدەردىڭ سالا دامۋىن تەجەپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بىزدە الەۋمەتتانۋ دەرەكتەرىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا, تەندەرلەر مەن تاپسىرىستارعا تاۋەلدى. مۇندايدا كەيبىر تاقىرىپتار ءبىر جىل زەرتتەلىپ, توقتاپ قالۋى مۇمكىن. ال الەۋمەتتانۋ عىلىمىندا زەرتتەۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى بولۋى وتە ماڭىزدى, سوندا عانا كەي ماسەلەلەردىڭ سەبەبىن, شەشىمىن كورۋگە بولادى. دامىعان ەلدەردە تاۋەلسىز, زەرتتەۋلەرگە بيزنەس تاراپى تاپسىرىس بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاۋەلسىز زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جول اشادى. وسىدان تاعى ءبىر ماسەلە تۋادى, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جاسالعاندىقتان, زەرتتەۋدى ءبىر ينستيتۋت جۇرگىزەدى, ناتيجەسىن تاپسىرىس بەرگەن قۇرىلىمعا ۇسىنادى. ودان كەيىن ماتەريالدار, قورىتىندىلار سوندا قالادى, ەشكىم قولدانبايدى. ويتكەنى جابىق, مالىمەتتەرگە قول جەتكىزۋگە جاعداي جاسالماعان. ال سول زەرتتەۋگە كوپ ۋاقىت, كۇش-جىگەر جۇمسالدى عوي, سونى نەگە كەيىن دە قاجەتىمىزگە قولدانبايمىز؟ دەرەكتەر ارحيۆ كۇيىندە قالىپ قويماي, اشىق بولسا, زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ينستيتۋتتارعا, عىلىمي توپتارعا ناتيجەلەردى ورتاق ءبىر ەكوجۇيەگە جۇكتەۋدى مىندەتتەسە, كوپ عىلىمي جۇمىس ءونىمدى بولار ەدى», دەيدى الەۋمەتتانۋشى عالىم.
ونىڭ ويىنشا, تاعى ءبىر تۇيتكىل – عىلىم مەن ساياساتتىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ تولىققاندى دامىماۋى. كەز كەلگەن ساياسي شەشىم زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. ءبىز بۇل تۇرعىدان ءبىرشاما العا جىلجىدىق. دەگەنمەن ساراپتامالىق الەۋمەتتانۋ جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ەنە قويعان جوق. الەۋمەتتانۋشى ساۋالناما جۇرگىزۋشى رەتىندە عانا قابىلدانادى, اقيقاتىندا الەۋمەتتىك بولجاۋ, تاۋەكەلدەردى مودەلدەۋ, الەۋمەتتىك كاپيتالدى ولشەۋ دەگەن فۋنكتسيالار بار. مۇنىڭ ءبارى ابستراكتىلى نارسەلەر بولعانىمەن, الەۋمەتتانۋ عىلىمىندا بۇل ناقتى ولشەمدەردەن تۇرادى. الەۋمەتتانۋدىڭ الەۋەتىن مەملەكەت بارىنشا پايدالانعانى ءجون, سوندا عىلىم مەن ساياساتتىڭ اراسىنداعى بايلانىس بەكيدى.
«الەۋمەتتانۋ – نەگىزىنەن قوعامدى, ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىن, سەنىمىن, رەنىشىن, ءۇمىتىن زەرتتەيتىن عىلىم. مىسالى, ءبىر ينستيتۋت ەلىمىزدە ءبىراز بۇرىن بولعان قايعىلى وقيعانى از پايىزدىق ولشەممەن الدىن الا بولجاعان, بىراق بۇل ەسكەرتۋ ەسكەرىلمەگەن. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ادەتتە كوپ پايىزدىق ولشەمدەرگە عانا ءمان بەرەدى, كىشكەنتاي ۇلەستەگى تاۋەكەل مەن قاۋىپ-قاتەردىڭ ءوزى نازار اۋدارتۋدى قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى الەۋمەتتىك عىلىمداردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە نەمقۇرايلى قاراۋعا بولمايدى. ستاتيستيكا كورسەتە المايتىن دۇنيەنى الەۋمەتتانۋ كورسەتە الادى. بىزدە قوعامدىق جاعدايلاردى الدىن الا رەتتەۋ جۇيەلى ىسكە قوسىلماعان. كوبىنە ءبىر وقيعا بولعاننان كەيىن عانا زەرتتەلەدى, الدىن الا بولجاۋ وتە از. سوندىقتان عىلىمي ساراپتامانى مەلەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇراقتى ەلەمەنتىنە اينالدىرۋ كەرەك. وتاندىق الەۋمەتتانۋ عىلىمى ءالى دە «قوعام نە ويلايدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋمەن ءجۇر. ءبىز «قوعام نەگە ولاي ويلايدى, بۇل قايدا اپارادى؟» دەگەن دەڭگەيگە ءوتۋىمىز قاجەت. بۇل عىلىم ءالى دە وتپەلى كەزەڭدە تۇر, دامۋى باياۋ, اكادەميالىق پاننەن ستراتەگيالىق قۇرالعا اينالعانى ابزال», دەيدى ە.وتار.
ءتۇيىن: ساراپشىلاردىڭ سالماقتى سوزىنەن, پايىمدى پىكىرىنەن ۇققانىمىز, قوعام دامۋى مەن اسقىنعان «اۋرۋىنىڭ رەنتگەنى» سانالاتىن الەۋمەتتىك عىلىمدار كەشەندى قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ايتپەسە ادامنىڭ ىشكى جاي-كۇيى قالىپتى, رۋحى بيىك بولعاندا عانا ونىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتۋگە بولاتىنى زاڭدى. ال قوعام دەگەنىڭ سول ادامداردان قۇرالماي ما؟
