التىن التايدىڭ ءبىر مونشاعى

جاقىندا ريددەر قالاسىندا التاي بوتانيكالىق باعىنا 80 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. «بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىكتىڭ وزەكتى سۇراقتارى: وسىمدىكتەر ينترودۋكتسياسى» اتتى كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا فرانتسيا, ماسكەۋ, ۋكراينا, قىرعىزستان جانە قازاقستاننان بەلگىلى عالىمدار, ماڭعىستاۋ, جەزقازعان, ىلە بوتانيكالىق باعىنىڭ باسشىلارى كەلىپ قاتىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ءسارىنجىپوۆتىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلعان سوڭ جيىندى جۇرگىزىپ وتىرعان ا.دانيلوۆا بوتانيكالىق باقتىڭ ديرەكتورى ءا.سۇلەيمەنوۆكە ءسوز بەردى. – ريددەردەگى بۇل عىلىمي شارا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى مەن باقتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالىپ وتىر. مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارالىقشى, تۇڭعىش رەت وسىمدىكتىڭ 859 ءتۇرىن وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن جانىبەك حاننىڭ ساراي ەمشىسى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى قۇراستىرىپتى. ول تىزىمدە التاي جانە تارباعاتاي وڭىرىندەگى, قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىندا جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان وسىمدىكتەر ءتۇرى بار. دەمەك, سول كەزدىڭ وزىندە كونەكوز بابالارىمىز وسىمدىكتىڭ, ءدارى-دارمەك ءشوپتىڭ قاسيەتىن قادىر تۇتقان عوي. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن ورايلاس تابيعات بايلىعىنىڭ قۇرداس بولۋى شىنىندا دا كەرەمەت قۇبىلىس, – دەپ بايانداماسىن تىڭ ءارى قىزىقتى دەرەكتەرمەن باستاعان التاي بوتانيكالىق باعىنىڭ باسشىسى ءابدىراحمان نۇرماش ۇلى ودان ءارى مىناداي تسيفرلاردى ءتىزدى. بوتانيكالىق باقتا ءتورت مىڭعا تارتا وسىمدىك پەن اعاش ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن التاي ءسىبىر اعاشى, سيۆەرس الماسى, التاي راۋاعاشىن ەرەكشە اتاعان ورىندى. بۇل كۇندەرى  باقتا تابيعات ساقتاۋ, وسىمدىك زەرتتەۋ, دەندەرولوگيا, گۇل جانە جەمىس-جيدەككە ارنالعان ءتورت ءبولىم بار. ريددەرلىك باعباندار ەلىمىزدەگى جەزقازعان, الماتى, ماڭعىستاۋ, ىلە بوتانيكالىق باق­تارىمەن تىعىز قارىم-قاتى­ناستا ەكەن. ونى وسى جولعى عىلىمي كونفەرەنتسياعا كەلگەن ارىپتەستەرى ءسوز جۇزىندە دالەلدەپ بەردى. ماڭعىستاۋ, جەز­قازعان بوتانيكالىق باعىنىڭ ديرەكتورلارى اقجۇنىس يمانباەۆا مەن جانعازى ناشەنوۆ ءوز ۇجىم­دارىنىڭ قۇرىلعانىنا كوپ ۋا­قىت بولماسا دا ريددەرلىك ءارىپ­تەس­تەرىمەن تىعىز قارىم-قاتى­ناستا ەكەنىن, ولاردىڭ تاجىريبەسىن قول­داناتىنىن تىلگە تيەك ەتە كەتتى. پاريجدەگى «الما» قاۋىم­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, جابايى المانىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ جونىندەگى قوردىڭ جەتەكشىسى كەترين پەكس ناعىز جانكەشتى ەكەن. بۇدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن تيان-شيان تاۋلارى بوكتەرىندە حوش ءيىستى, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن, ءتۇسى قىزىل, اقسارى, كوك سيۆەرس الماسى جايقالىپ ءوسىپتى. ءبىر عاجابى بۇل الما دەسە ايۋلاردىڭ ەسى كەتىپ, بيىك تاۋدان تومەن ءتۇسىپ ونى جاپىرىپ جەپ كەتەدى ەكەن. الايدا, ەكى اياقتى ادامدار سيۆەرس الماسىن جەۋمەن شەكتەلمەي, ونى قۇرتىپ تىنىپتى. اتاقتى عالىم, اكادەميك ايماق  جانعاليەۆ سيۆەرس الماسىن قورعاپ قالۋعا شىنداپ كىرىسكەن. وعان توسقاۋىل جاساۋشىلار دا تابىلعان. تالاي رەت سيۆەرس الماسىن وسىرۋشىلەردىڭ توبىن جاۋىپ تاستاسا دا, ونى قايتادان اشقىزعان, باعا جەتپەس المانى قايتا وسىرە باستاعان. ايماق اعانىڭ جانىندا ءتورت جىل بىرگە بولىپ, ول كىسىمەن اڭگىمەلەسىپ, سيۆەرس الماسىنىڭ قۇپياسىن زەرتتەگەن, كينونىڭ ستسەناريىن ءوزى جازىپ, ءوزى تۇسىرگەن كەترين پەكسكە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. تەك اسا قۇندى شىعارمانى قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا كورسەتسە, الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ عاجايىپ وسىمدىكتەرى مەن جەمىس-جيدەگى جايلى وقۋشىلاردىڭ كەڭىنەن تانۋى ءۇشىن وقۋلىق كىتاپتارعا ەنگىزسە, تابيعات-انا سىيلاعان بايلىققا قاۋىپ تونبەس ەدى دەگەن ويدا قالدىق. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇعىمان ارالباەۆ ۇزاق جىلىن «زايسان قازانشۇڭقىرىنداعى فلورانى» زەرتتەۋگە ارناعان. سونىڭ ءبىر دالەلى, وسى اتتاس مونوگرافياسىن جارىققا شىعارىپتى. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى فلورانى زەرتتەۋ سوناۋ 1793 جىلى ي. سيۆەرستىڭ جەتەكشىلىگىمەن زايساندا باس­تالعان ەكەن. عالىم پەتەربۋرگ مەديتسينا كوللەگياسىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا شىرعاناقتىڭ وتا­نىن ءارى باسقا وسىمدىك تۇرلەرىن مۇقيات زەرتتەگەن. سيۆەرس تەك زايساندى عانا ەمەس ەرتىس وزەنىن بويلاپ كۇرشىمگە دەيىن, سوسىن تارباعاتاي جوتالارىنداعى گۇل, وسىمدىك تۇرلەرىن زەرتتەپ, قۇجات تۇرىندە بەكىتكەن. ن.ارالباەۆ ءوز مونوگرافياسىندا وسىلار جايلى كەڭىنەن بايانداعان. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ن.پ.وگار, ماسكەۋدەگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بيولو­گيا فاكۋلتەتىنىڭ بوتانيكا با­عى­نىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ا.ا.ۋكراينسكايا, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن كەلگەن عالىمدار قا­زاقستانداعى وسىمدىك پەن اعاش, تابيعات بايلىعىن كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ, ولاردىڭ ءتۇرىن كوبەيتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋدا باعا جەتپەس ورىن الاتىن بوتانيكالىق باقتاردىڭ الداعى ۋاقىتتا باعىتتى دا باعدارلى ءجۇمىس ىستەي بەرۋىنە ساتتىلىك تىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى مەن التاي بوتا­نيكالىق باعىنىڭ ۇجىمى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفە­رەن­تسيانىڭ تاعىلىمدى جاقتارى مول بولدى. وڭداسىن ەلۋباي, جۋرناليست. شىعىس قازاقستان وبلىسى. ريددەر قالاسى. سۋرەتتە: بوتانيكالىق باقتىڭ ديرەكتورى ءا.سۇلەي­مەنوۆ اتاقتى بيولوگ-عالىم يۋ.ا.كوتۋحوۆتى 80 جىلدىڭ مەرەيتويىمەن قۇتتىق­تادى.