سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ەرىك سۇلتانوۆ پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى, الداعى مىندەتتەر تۋرالى اڭگىمەلەيدى
– ەرىك حامزا ۇلى, ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ءىس-قيمىل جوسپارىن ۇسىنىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋدىڭ, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن سارالاپ بەردى. دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي تارتىلعان ەل بىرلىگىنە بەرىكتىك پەن كەمەل كەلەشەك سەنىمدىلىككە جەتەلەيتىن, ءار قازاقستاندىقتىڭ ەرىك-جىگەرىن جانىپ, اسقارالى اسۋلار مەن بيىك بەلەستەرگە ۇمتىلدىراتىن ومىرشەڭ يدەيالاردى ءسولتۇستىكقازاقستاندىقتار قالاي قابىلدادى؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ الىستى دا, جاقىندى دا تەرەڭنەن بولجاي بىلەتىن كەمەل ساياساتى ارقاسىندا قازاقستان قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تورتكىل دۇنيەگە تانىلعان, ەكونوميكاسى دامىعان, ساياسي جۇيەسى ورنىققان, ىنتىماعى جاراسقان كوشەلى ەلگە اينالدى. دۇنيەجۇزىندەگى داعدارىستىڭ قيىن-قىستاۋ كەزدەرىنىڭ وزىندە الەۋمەتتىك رەفورمالارعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلىپ, حالىق الدىنداعى مىندەتتەمەلەر ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلدى. «قازاقستان-2030» العاشقى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسى قابىلدانىپ, باستى جوسپارلار مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانىڭ ەلۋلىگى قاتارىنا قوسىلدىق. ەندى,مىنە, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى مەن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنا, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنا «بەس حالىقتىق رەفورما» قوسىلىپ, ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا سەنىمدى ەنۋ ماقساتى قويىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەگەنى بار: «مەن بەس رەفورما بويىنشا ءبىزدىڭ نە ىستەگەلى جاتقانىمىزدى تۇسىندىرەتىن «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ارعى 100 ناقتى قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىن ۇسىنامىن. «100 قادام» – بۇل ءبىزدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى جوسپارىمىز. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – الدا تۇرعان 10-15 جىلعا ءبىرىنشى كەزەكتەگى جالپىۇلتتىق مىندەت. مەن رەفورمالار جوسپارىن ۇلت جوسپارى دەپ اتادىم, ويتكەنى, رەفورمالار قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. رەفورمالار – تەك مەملەكەتتىك ماشينانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءىسى. رەفورمالاردىڭ ءمانى – ۇلتتى جاڭعىرتۋدا». وسى ويلارىن ءوزىڭىز ايتقان ۇكىمەتتىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ودان ءارى سارالاپ, تەرەڭدەتىپ, قازاقستاندى وركەندەتۋ جولىنداعى «بەس حالىقتىق رەفورمانى» تابىستى العا باستىرۋدىڭ ارشىندى قادامدارىن بەلگىلەدى. مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ 100 قادامى الدا قانداي ءىس-ارەكەتتەر جاسايتىنىمىزدى ايقىندايدى. ورتاق ماقساتقا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك, ەلىمىزدىڭ ودان ارعى وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەدى. بەس اۋقىمدى ىشكى مىندەت رەتىندە مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم, بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ قاشاندا ماڭىزدى فاكتور سانالاتىنىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتالعان رەفورمالاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا پرەزيدەنت ناقتى تالاپتار قويدى. رەفورمالاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى ءۇشىن ەڭ باستى باعدار بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ جاڭاشىل باعدارلامالارىنا سولتۇستىكقازاقستاندىقتار دا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىرىپ, ۇزاق جىلدارعا ارنالعان ماڭىزدى قۇجات رەتىندە قابىلدادى.
ءسوز اراسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) مۇشە بولۋىمىزدى اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا رەتىندە باعالاپ, بۇل قادام ەكونوميكامىزدى تىڭ سەرپىلىستەرگە جەتەلەيتىنىن, قازاقستان شەتەلدىكتەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى بولا تۇسەتىنىن, سونىمەن بىرگە, باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيەتىنىن, وعان ءتاستۇيىن دايىن بولۋىمىزدى, سول سەبەپتى دسۇ ارتىقشىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالا بىلەتىنىمىزدى دالەلدەۋ قاجەتتىگىن العا تارتقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
– قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان الدەقاشان مويىندالعان. ەلباسىنىڭ «ساپاسى جوعارى بولسا, باعاسى تومەندەۋ بولسا, ول تاۋارلاردى حالىق تۇتىنىپ, ءبىزدىڭ تاۋار وندىرەتىن كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپى بار. بارلىق بيزنەسمەندەرگە مەنىڭ تالايدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقانىم سوندىقتان: باسەكەگە ساي بولۋ كەرەك», دەگەن ءسوزى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىن دا ويلاندىرسا كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, وڭىردەگى باسەكەلەستىك قارىمىن, ساپا كورسەتكىشىن قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكادا وڭ قارقىن جانە ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى ساقتالدى. وسى كەزەڭدە جالپى وڭىرلىك ءونىم 6,1 پايىزعا مولايىپ, 807 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ونەركاسىپتىڭ ءوندىرىس كولەمى 3,5 پايىزعا كوبەيىپ, رەسپۋبليكادا 6-شى ورىندى يەلەندىك. بيىل 5 ايدا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى بايقالدى.
ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ 22 پايىزى اگرارلىق سەكتورعا تيەسىلى. اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى مال شارۋاشىلىعىنىڭ كەنجەلەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. وسى سەبەپتى قولدانىستاعى باعدارلامالارعا سايكەس سالانى ءوركەندەتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلدى. بىلتىر ەت, ءسۇت ونىمدەرىن, جۇمىرتقا ءوندىرۋ ءبىرشاما ارتتى. بيىل ءتىرى سالماقتا 29,1 مىڭ توننا مال جانە قۇس سويىلدى. 159,9 مىڭ توننا ءسۇت ساۋىلدى. 224,7 ميلليون دانا جۇمىرتقا الىندى. مۇنى سانامالاپ ايتىپ وتىرعانىم, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوسىمى بويىنشا رەسپۋبليكادا 3-ءشى ورىندامىز. جىل اياعىنا دەيىن ەتتى 98 مىڭ تونناعا, ءسۇتتى 506 مىڭ تونناعا, جۇمىرتقانى 581 ميلليون داناعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل – ورىندالاتىن شارۋا. وسىلايشا, مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمى 7 پايىزعا ءوسىپ, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز.
وتاندىق ەت ءوندىرىسى كولەمىن ۇلعايتۋدا, وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋدە ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. باعدارلاما بورداقىلاۋ الاڭدارىن قاجەتتى بورداقىلاۋ كونتينگەنتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاۋارلىق تابىندى قالىپتاستىرۋعا, سىرتقى نارىققا ساپالى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەت ونىمدەرىن وندىرۋگە باعىتتالعاندىقتان, وسى جاعىنا باسا ءمان بەرۋدەمىز. وتكەن جىلى 1,7 مىڭ باسقا ارنالعان 10 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور, 2800 باسقا شاقتالعان 5 بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلدى. «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق», «ىرىس» باعدارلامالارى بويىنشا 9500 باسقا جۋىق مال ساتىپ الىنىپ, 3 ءسۇت-تاۋار فەرماسى قۇرىلدى. ءتيىمدى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اگروقۇرىلىمدارداعى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ سانى 53 پايىزعا جەتتى. جىل اياقتالعانشا 20 مىڭ باس ءىرى قارا مالىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 1,7 مىڭ باسقا ارنالعان بەس اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق بوي كوتەرەدى. ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن مال شارۋاشىلىعى كلاستەرلەرىن قۇرۋ بارلىق اۋدانداردا جالعاسادى.
2014 جىلى سۋبسيديا تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەكى ەسە كوبەيگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جۇيەلى قارجىلىق دەمەۋدىڭ ءارى بىلىكتى تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا, كۇردەلى اۋا رايى جاعدايىنا قاراماستان, قويمالارعا 5,1 ميلليون توننا استىق قۇيىلدى. بيىل 4,3 ميلليون گەكتار القاپقا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى, ونىڭ ىشىندە 579 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار ەگىلدى. ەگىنشىلىك سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى ەلباسى تاپسىرمالارى دايەكتى تۇردە ورىندالۋدا.
استىق تۇسىمدىلىگى مەن ساپاسىنا زور ىقپال تيگىزەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى توپىراققا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن ارزانداتۋعا ۇكىمەتتەن 2,1 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا ءبولىنۋىن ديقاندار قاۋىمىنا جاسالعان زور قامقورلىق دەپ تۇسىنگەن ابزال.
– ەرىك حامزا ۇلى, اوك دامۋىندا ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنىڭ ورنى ەلەۋلى ەكەنى بەلگىلى. «100 ناقتى قادام» جوسپارىندا نەگىزگى مىندەتتىڭ شيكىزات بازاسىن دامىتۋ جانە وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ جايىنا اۋدارىلۋى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك.
– اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وڭدەۋ – تۇبەگەيلى شەشىمىن تابۋى ءتيىس كۇردەلى سالالاردىڭ ءبىرى. وبلىستىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ 47, ۇقساتۋ ونەركاسىبىندە 62 پايىزدى قۇرايدى. 2014 جىلى ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 73,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 106,4 پايىز بولدى. وسىمدىك مايىنىڭ ءوندىرىسى 88,6, ءسۇت پەن كىلەگەي 15, سارىماي 11 پايىزعا مولايدى. 136411 توننا ۇن ءوندىرىلدى. تاعامداردى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋگە 643 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋمەن 154 كاسىپورىن تىكەلەي شۇعىلدانادى. الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ بويىنشا 12 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 200-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋ كارتاسى ءازىرلەنگەن. باعدارلاما ىسكە قوسىلعان جاعدايدا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا, جالاقىنىڭ كوتەرىلۋىنە, ينۆەستيتسيانىڭ قۇيىلۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار جالپى قۋاتتىلىعى 91 مىڭ تونناعا جەتەعابىل توقتاپ, تۇرعان 15 ەت, ءسۇت, ۇن كاسىپورىندارىن قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى وڭدەۋ سالاسىنا قارقىن قوساتىن بولامىز.
– قازىر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا اياق باسىپ وتىرمىز. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قالاي اياقتالدى؟
– يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ءبىرىنشى بەس جىلدىعىندا 31,4 ميلليارد تەڭگەگەنىڭ 32 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە بىلتىر 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام 4 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 300-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا جوبالار سانىن ەكى ەسەگە, ينۆەستيتسيا مولشەرىن ءۇش ەسەگە ۇلعايتۋ بەلگىلەنگەن. كارتاعا 27 ميلليارد تەڭگەنىڭ 39 جوباسى ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ۇشەۋى ءبىرىنشى توقساندا بوي كوتەردى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى 11 جوبا اياقتالادى.
وبلىستا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. وتكەن جىلى قاراشا ايىندا پەتروپاۆل قالاسىندا وتكىزىلگەن «Kyzylzharinvest-2014» حالىقارالىق فورۋمى وڭىرگە دەگەن شەتەلدىك قارجىگەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تانىتتى. اتالمىش شاراعا 800-دەن استام ادام قاتىستى, ولاردىڭ 300-ءى شەتەلدىكتەر بولدى. 70 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن 50 قۇجاتقا قول قويىلدى.
بىلتىر وبلىسقا اقش-تىڭ, اۋعانستاننىڭ, قىتايدىڭ, فينليانديانىڭ, ۋكراينانىڭ الەۋەتتى ينۆەستورلارى كەلىپ كەتتى. بەلگيانىڭ, پولشانىڭ, نورۆەگيانىڭ, گەرمانيانىڭ, سلوۆاكيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەلشىلەرى بولدى. ولاردىڭ ءبارى دە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا مۇددەلىلىك تانىتىپ, ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىمەن تانىستى. قىتايلىق, يراندىق, گەرماندىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن جولدادى. ءوز كەزەگىندە وبلىس دەلەگاتسياسى ىسكەرلىك ساپارمەن ۋكرايناعا, رەسەيگە, فينلياندياعا, قىتايعا, بەلارۋسكە باردى.
«نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. وبلىستا 112,1 مىڭ ادام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالالارىندا ەڭبەك ەتەدى. ەلىمىزدە كاسىپكەرلەردى قولداۋ جونىندە بىرەگەي شەشىمدەر قابىلدانۋدا. مەن سول جايلى تۇمەن وبلىسىندا وتكەن فورۋمدا ايتىپ بەردىم. بۇكىلرەسەيلىك قوعامدىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ۇيىمىنىڭ توراعاسى الەكساندر كالينين مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلەرگە قانداي كومەك كورسەتەتىنىن ەستىپ, تاڭدانىسىن جاسىرمادى. سونداي شارالاردىڭ ءبىرى – «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى. ونىڭ قارجىلىق وپەراتورى – «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى. ءبىزدىڭ وبلىس جوبالاردى دەمەۋقارجىلاندىرۋ جانە كەپىلدىك الۋ بويىنشا رەسپۋبليكادا ۇزدىكتەر ۇشتىگىنە كىرەدى. بىلتىر «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن قولداۋعا 1,2 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. وبلىس اكىمدىگى جانىنداعى وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ 222 ءوتىنىشى ماقۇلداندى. ەندى قولداۋ تاپقان جوبالاردىڭ سانى 10 پايىزعا كوبەيتىلەدى.
ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ ءبىرى ونەركاسىپ ەكەنى تالاسسىز. بىلتىر ونىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 11 پايىزعا ارتتى. بيىل 51,6 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى تۇتىنۋشىلارعا جونەلتىلدى. دايىن مەتالل بۇيىمدارىن شىعارۋ 72,8 پايىزعا, قۇرىلىس-بەتون بۇيىمدارى 2,4 ەسەگە كوبەيدى. كاسىپورىنداردى تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن «قازاقستان تەمىر جولى», «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيالارىمەن, «قازەكسپو», «قازاتومپروم», «ۆولكوۆگەولوگيا», «قازاقمىس», «ارسەلورميتالل-تەمىرتاۋ» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
– ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ باقۋاتتىلىعىن, جاقسى تۇرمىسىن, ءومىر ساپاسىن نىعايتۋدا الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
– بۇگىندە ەڭ ماڭىزدىسى – جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ, جۇمىسسىزداردى ەڭبەككە تارتۋ, ءوندىرىس كولەمىن تومەندەتپەۋ. وسى رەتتە حالىقتىڭ ءالجۋاز توبىن الەۋمەتتىك قولداۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا وتكەن جىلى وعان 7593 ادام قاتىستى.
بيىل اتالمىش جوباعا 2,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءبىرىنشى باعىت بويىنشا 31 ينفراقۇرىلىمدىق جوباعا ءجوندەۋ جۇرگىزىلىپ, 315 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان. ەكىنشى باعىت بويىنشا 451 ميلليون تەڭگەنىڭ 150 كرەديتىن بەرۋ كوزدەلگەن.
قۇرىلىستاعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى وڭىرلەردى 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋ باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى – ەڭ وزەكتى بۋىنداردىڭ ءبىرى. بىلتىر 120 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بوي كوتەردى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستا 58, تۇرعىنداردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 521, كاسىپورىندار ەسەبىنەن 49 پاتەر تاپسىرىلدى. بيىلعى تۇرعىن ءۇي تاپسىرۋ جوسپارى – 124,5 مىڭ شارشى مەتر. 853 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوبالاپ وتىرمىز. كەزەكتە 10 مىڭ ادامنىڭ تۇرعانىن ەسكەرسەك, ارينە ازدىق ەتەدى. سوعان وراي قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق كومپانياسىنىڭ باعدارلاماسىنا قوسىلۋ نيەتىندەمىز.
– اۋىل تۇرعىندارىن جول جايى قاتتى قينايدى. اسىرەسە, ساپاسىنا قاتىستى رەنىشتەر كوپ ايتىلادى. «ءومىردىڭ ءوزى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى» سانالاتىن كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جانداندىرۋ باعىتىندا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟
– وبلىستىڭ اۆتوموبيل جولدارى جەلىسى شامامەن 9 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 1500 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق, 2400 شاقىرىمى وبلىستىق, 5100 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزعا يە. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردىڭ 49 پايىزدايى قاناعاتتانعىسىز كۇيدە. بىلتىردان بەرى اۆتوموبيل جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋدە كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستىق جانە اۋداندىق جولدارعا 5 ميلليارد 138 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇل قاراجاتتىڭ 800 ميلليون تەڭگەسى كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆو باعىتتارىنا جۇمسالادى. سوندا 85 مىڭ تۇرعىنى بار ءۇش اۋداننىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى جەڭىلدەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە تاپسىرماسى بويىنشا وبلىستا يننوۆاتسيالىق ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەيتىن ۇشقىر جوبا ەنگىزىلدى. رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى جولدارعا سالقىنداتىلعان رەسايكليرەندىرۋ جانە توپىراقتى تۇراقتاندىرۋ ارقىلى جاڭا تەحنولوگيا قولدانىلىپ, ساپا بارىنشا جاقسارتىلدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن 2020 جىلعا دەيىن ىقپالداستىرۋ جانە دامىتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس ششۋچينسك – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل – رف شەكاراسى ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 132 شاقىرىمدى قۇرايتىن استانا – پەتروپاۆل اۆتوموبيل جولىن جاڭعىرتۋ قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. تۇتاستاي العاندا, جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 11,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.
ەلدى مەكەندەرگە تازا اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. بىلتىر 5,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ جۇمىستارى اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, 354 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 37 جوبا قولعا الىندى, ونىڭ 34-ءى اۋىلدىق جەرلەردە. اتقارىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا اۋىلداردى ءبىر ورتالىقتان سۋمەن جابدىقتاۋ 54,1 پايىزعا كوتەرىلدى.
بيىل وسى ماقساتقا 5,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 264 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى تارتىلادى. بۇدان تىسقارى ۇلتتىق قوردان 2 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان.
– ەندى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز؟
– ەلباسى ۇلت جوسپارىن تابىستى ورىنداۋ قولايلى حالىقارالىق احۋالدى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ستراتەگيالىق قادامدارىمىزعا كەڭ جول اشىپ وتىر. وبلىس بۇگىندە الىس-جاقىن 70-تەن استام ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتقان. بەس رەفورمانى جۇزەگە اسىراتىن ءجۇز قادامنىڭ اراسىنداعى كەدەندىك جانە سالىق جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ, ءبىر تەرەزە قىزمەتى سىندى باستامالار كاسىپكەرلەردىڭ ىشكى, سىرتقى نارىقتاعى باسەكەلەستىگىن كۇشەيتەرى ءسوزسىز.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرمەن ساۋدا اينالىمىن باسەڭدەتپەۋ ماڭىزدى. نەگىزگى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, گۋمانيتارلىق سەرىكتەستىگىمىز سانالاتىن رەسەيمەن بايلانىستار ىنتىماقتاستىق جونىندە جاسالعان كەلىسىمدەر اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل ەلمەن تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 70 پايىزعا جۋىق. شەكارالاس ايماقتارمەن رەسمي دەلەگاتسيالار الماسۋ ءۇردىسى ورنىققان.
2016 جىلى پەتروپاۆل قالاسىندا ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلەتىن قازاقستان مەن رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنىڭ ىقپالى ايرىقشا بولارى انىق.
بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, حالىق بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ باستى ولشەمى. قازاقستاندى جاڭعىرتۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز. ءورشىل ماقسات ورەلى ىستەرگە جەتەلەيتىنىن ەلباسى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ناقتى بەلگىلەپ بەردى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پەتروپاۆل.
– ەرىك حامزا ۇلى, ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ءىس-قيمىل جوسپارىن ۇسىنىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋدىڭ, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن سارالاپ بەردى. دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي تارتىلعان ەل بىرلىگىنە بەرىكتىك پەن كەمەل كەلەشەك سەنىمدىلىككە جەتەلەيتىن, ءار قازاقستاندىقتىڭ ەرىك-جىگەرىن جانىپ, اسقارالى اسۋلار مەن بيىك بەلەستەرگە ۇمتىلدىراتىن ومىرشەڭ يدەيالاردى ءسولتۇستىكقازاقستاندىقتار قالاي قابىلدادى؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ الىستى دا, جاقىندى دا تەرەڭنەن بولجاي بىلەتىن كەمەل ساياساتى ارقاسىندا قازاقستان قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تورتكىل دۇنيەگە تانىلعان, ەكونوميكاسى دامىعان, ساياسي جۇيەسى ورنىققان, ىنتىماعى جاراسقان كوشەلى ەلگە اينالدى. دۇنيەجۇزىندەگى داعدارىستىڭ قيىن-قىستاۋ كەزدەرىنىڭ وزىندە الەۋمەتتىك رەفورمالارعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلىپ, حالىق الدىنداعى مىندەتتەمەلەر ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلدى. «قازاقستان-2030» العاشقى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسى قابىلدانىپ, باستى جوسپارلار مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانىڭ ەلۋلىگى قاتارىنا قوسىلدىق. ەندى,مىنە, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى مەن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنا, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنا «بەس حالىقتىق رەفورما» قوسىلىپ, ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا سەنىمدى ەنۋ ماقساتى قويىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەگەنى بار: «مەن بەس رەفورما بويىنشا ءبىزدىڭ نە ىستەگەلى جاتقانىمىزدى تۇسىندىرەتىن «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ارعى 100 ناقتى قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىن ۇسىنامىن. «100 قادام» – بۇل ءبىزدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى جوسپارىمىز. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – الدا تۇرعان 10-15 جىلعا ءبىرىنشى كەزەكتەگى جالپىۇلتتىق مىندەت. مەن رەفورمالار جوسپارىن ۇلت جوسپارى دەپ اتادىم, ويتكەنى, رەفورمالار قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. رەفورمالار – تەك مەملەكەتتىك ماشينانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءىسى. رەفورمالاردىڭ ءمانى – ۇلتتى جاڭعىرتۋدا». وسى ويلارىن ءوزىڭىز ايتقان ۇكىمەتتىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ودان ءارى سارالاپ, تەرەڭدەتىپ, قازاقستاندى وركەندەتۋ جولىنداعى «بەس حالىقتىق رەفورمانى» تابىستى العا باستىرۋدىڭ ارشىندى قادامدارىن بەلگىلەدى. مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ 100 قادامى الدا قانداي ءىس-ارەكەتتەر جاسايتىنىمىزدى ايقىندايدى. ورتاق ماقساتقا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك, ەلىمىزدىڭ ودان ارعى وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەدى. بەس اۋقىمدى ىشكى مىندەت رەتىندە مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم, بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ قاشاندا ماڭىزدى فاكتور سانالاتىنىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتالعان رەفورمالاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا پرەزيدەنت ناقتى تالاپتار قويدى. رەفورمالاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى ءۇشىن ەڭ باستى باعدار بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ جاڭاشىل باعدارلامالارىنا سولتۇستىكقازاقستاندىقتار دا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىرىپ, ۇزاق جىلدارعا ارنالعان ماڭىزدى قۇجات رەتىندە قابىلدادى.
ءسوز اراسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) مۇشە بولۋىمىزدى اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا رەتىندە باعالاپ, بۇل قادام ەكونوميكامىزدى تىڭ سەرپىلىستەرگە جەتەلەيتىنىن, قازاقستان شەتەلدىكتەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى بولا تۇسەتىنىن, سونىمەن بىرگە, باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيەتىنىن, وعان ءتاستۇيىن دايىن بولۋىمىزدى, سول سەبەپتى دسۇ ارتىقشىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالا بىلەتىنىمىزدى دالەلدەۋ قاجەتتىگىن العا تارتقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
– قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان الدەقاشان مويىندالعان. ەلباسىنىڭ «ساپاسى جوعارى بولسا, باعاسى تومەندەۋ بولسا, ول تاۋارلاردى حالىق تۇتىنىپ, ءبىزدىڭ تاۋار وندىرەتىن كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپى بار. بارلىق بيزنەسمەندەرگە مەنىڭ تالايدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقانىم سوندىقتان: باسەكەگە ساي بولۋ كەرەك», دەگەن ءسوزى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىن دا ويلاندىرسا كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, وڭىردەگى باسەكەلەستىك قارىمىن, ساپا كورسەتكىشىن قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكادا وڭ قارقىن جانە ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى ساقتالدى. وسى كەزەڭدە جالپى وڭىرلىك ءونىم 6,1 پايىزعا مولايىپ, 807 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ونەركاسىپتىڭ ءوندىرىس كولەمى 3,5 پايىزعا كوبەيىپ, رەسپۋبليكادا 6-شى ورىندى يەلەندىك. بيىل 5 ايدا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى بايقالدى.
ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ 22 پايىزى اگرارلىق سەكتورعا تيەسىلى. اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى مال شارۋاشىلىعىنىڭ كەنجەلەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. وسى سەبەپتى قولدانىستاعى باعدارلامالارعا سايكەس سالانى ءوركەندەتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلدى. بىلتىر ەت, ءسۇت ونىمدەرىن, جۇمىرتقا ءوندىرۋ ءبىرشاما ارتتى. بيىل ءتىرى سالماقتا 29,1 مىڭ توننا مال جانە قۇس سويىلدى. 159,9 مىڭ توننا ءسۇت ساۋىلدى. 224,7 ميلليون دانا جۇمىرتقا الىندى. مۇنى سانامالاپ ايتىپ وتىرعانىم, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوسىمى بويىنشا رەسپۋبليكادا 3-ءشى ورىندامىز. جىل اياعىنا دەيىن ەتتى 98 مىڭ تونناعا, ءسۇتتى 506 مىڭ تونناعا, جۇمىرتقانى 581 ميلليون داناعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل – ورىندالاتىن شارۋا. وسىلايشا, مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمى 7 پايىزعا ءوسىپ, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز.
وتاندىق ەت ءوندىرىسى كولەمىن ۇلعايتۋدا, وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋدە ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. باعدارلاما بورداقىلاۋ الاڭدارىن قاجەتتى بورداقىلاۋ كونتينگەنتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاۋارلىق تابىندى قالىپتاستىرۋعا, سىرتقى نارىققا ساپالى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەت ونىمدەرىن وندىرۋگە باعىتتالعاندىقتان, وسى جاعىنا باسا ءمان بەرۋدەمىز. وتكەن جىلى 1,7 مىڭ باسقا ارنالعان 10 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور, 2800 باسقا شاقتالعان 5 بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلدى. «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق», «ىرىس» باعدارلامالارى بويىنشا 9500 باسقا جۋىق مال ساتىپ الىنىپ, 3 ءسۇت-تاۋار فەرماسى قۇرىلدى. ءتيىمدى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اگروقۇرىلىمدارداعى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ سانى 53 پايىزعا جەتتى. جىل اياقتالعانشا 20 مىڭ باس ءىرى قارا مالىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 1,7 مىڭ باسقا ارنالعان بەس اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق بوي كوتەرەدى. ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن مال شارۋاشىلىعى كلاستەرلەرىن قۇرۋ بارلىق اۋدانداردا جالعاسادى.
2014 جىلى سۋبسيديا تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەكى ەسە كوبەيگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جۇيەلى قارجىلىق دەمەۋدىڭ ءارى بىلىكتى تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا, كۇردەلى اۋا رايى جاعدايىنا قاراماستان, قويمالارعا 5,1 ميلليون توننا استىق قۇيىلدى. بيىل 4,3 ميلليون گەكتار القاپقا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى, ونىڭ ىشىندە 579 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار ەگىلدى. ەگىنشىلىك سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى ەلباسى تاپسىرمالارى دايەكتى تۇردە ورىندالۋدا.
استىق تۇسىمدىلىگى مەن ساپاسىنا زور ىقپال تيگىزەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى توپىراققا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن ارزانداتۋعا ۇكىمەتتەن 2,1 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا ءبولىنۋىن ديقاندار قاۋىمىنا جاسالعان زور قامقورلىق دەپ تۇسىنگەن ابزال.
– ەرىك حامزا ۇلى, اوك دامۋىندا ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنىڭ ورنى ەلەۋلى ەكەنى بەلگىلى. «100 ناقتى قادام» جوسپارىندا نەگىزگى مىندەتتىڭ شيكىزات بازاسىن دامىتۋ جانە وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ جايىنا اۋدارىلۋى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك.
– اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وڭدەۋ – تۇبەگەيلى شەشىمىن تابۋى ءتيىس كۇردەلى سالالاردىڭ ءبىرى. وبلىستىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ 47, ۇقساتۋ ونەركاسىبىندە 62 پايىزدى قۇرايدى. 2014 جىلى ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 73,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 106,4 پايىز بولدى. وسىمدىك مايىنىڭ ءوندىرىسى 88,6, ءسۇت پەن كىلەگەي 15, سارىماي 11 پايىزعا مولايدى. 136411 توننا ۇن ءوندىرىلدى. تاعامداردى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋگە 643 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋمەن 154 كاسىپورىن تىكەلەي شۇعىلدانادى. الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ بويىنشا 12 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 200-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋ كارتاسى ءازىرلەنگەن. باعدارلاما ىسكە قوسىلعان جاعدايدا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا, جالاقىنىڭ كوتەرىلۋىنە, ينۆەستيتسيانىڭ قۇيىلۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار جالپى قۋاتتىلىعى 91 مىڭ تونناعا جەتەعابىل توقتاپ, تۇرعان 15 ەت, ءسۇت, ۇن كاسىپورىندارىن قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى وڭدەۋ سالاسىنا قارقىن قوساتىن بولامىز.
– قازىر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا اياق باسىپ وتىرمىز. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قالاي اياقتالدى؟
– يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ءبىرىنشى بەس جىلدىعىندا 31,4 ميلليارد تەڭگەگەنىڭ 32 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە بىلتىر 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام 4 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 300-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا جوبالار سانىن ەكى ەسەگە, ينۆەستيتسيا مولشەرىن ءۇش ەسەگە ۇلعايتۋ بەلگىلەنگەن. كارتاعا 27 ميلليارد تەڭگەنىڭ 39 جوباسى ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ۇشەۋى ءبىرىنشى توقساندا بوي كوتەردى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى 11 جوبا اياقتالادى.
وبلىستا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. وتكەن جىلى قاراشا ايىندا پەتروپاۆل قالاسىندا وتكىزىلگەن «Kyzylzharinvest-2014» حالىقارالىق فورۋمى وڭىرگە دەگەن شەتەلدىك قارجىگەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تانىتتى. اتالمىش شاراعا 800-دەن استام ادام قاتىستى, ولاردىڭ 300-ءى شەتەلدىكتەر بولدى. 70 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن 50 قۇجاتقا قول قويىلدى.
بىلتىر وبلىسقا اقش-تىڭ, اۋعانستاننىڭ, قىتايدىڭ, فينليانديانىڭ, ۋكراينانىڭ الەۋەتتى ينۆەستورلارى كەلىپ كەتتى. بەلگيانىڭ, پولشانىڭ, نورۆەگيانىڭ, گەرمانيانىڭ, سلوۆاكيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەلشىلەرى بولدى. ولاردىڭ ءبارى دە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا مۇددەلىلىك تانىتىپ, ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىمەن تانىستى. قىتايلىق, يراندىق, گەرماندىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن جولدادى. ءوز كەزەگىندە وبلىس دەلەگاتسياسى ىسكەرلىك ساپارمەن ۋكرايناعا, رەسەيگە, فينلياندياعا, قىتايعا, بەلارۋسكە باردى.
«نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. وبلىستا 112,1 مىڭ ادام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالالارىندا ەڭبەك ەتەدى. ەلىمىزدە كاسىپكەرلەردى قولداۋ جونىندە بىرەگەي شەشىمدەر قابىلدانۋدا. مەن سول جايلى تۇمەن وبلىسىندا وتكەن فورۋمدا ايتىپ بەردىم. بۇكىلرەسەيلىك قوعامدىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ۇيىمىنىڭ توراعاسى الەكساندر كالينين مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلەرگە قانداي كومەك كورسەتەتىنىن ەستىپ, تاڭدانىسىن جاسىرمادى. سونداي شارالاردىڭ ءبىرى – «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى. ونىڭ قارجىلىق وپەراتورى – «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى. ءبىزدىڭ وبلىس جوبالاردى دەمەۋقارجىلاندىرۋ جانە كەپىلدىك الۋ بويىنشا رەسپۋبليكادا ۇزدىكتەر ۇشتىگىنە كىرەدى. بىلتىر «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن قولداۋعا 1,2 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. وبلىس اكىمدىگى جانىنداعى وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ 222 ءوتىنىشى ماقۇلداندى. ەندى قولداۋ تاپقان جوبالاردىڭ سانى 10 پايىزعا كوبەيتىلەدى.
ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ ءبىرى ونەركاسىپ ەكەنى تالاسسىز. بىلتىر ونىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 11 پايىزعا ارتتى. بيىل 51,6 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى تۇتىنۋشىلارعا جونەلتىلدى. دايىن مەتالل بۇيىمدارىن شىعارۋ 72,8 پايىزعا, قۇرىلىس-بەتون بۇيىمدارى 2,4 ەسەگە كوبەيدى. كاسىپورىنداردى تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن «قازاقستان تەمىر جولى», «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيالارىمەن, «قازەكسپو», «قازاتومپروم», «ۆولكوۆگەولوگيا», «قازاقمىس», «ارسەلورميتالل-تەمىرتاۋ» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
– ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ باقۋاتتىلىعىن, جاقسى تۇرمىسىن, ءومىر ساپاسىن نىعايتۋدا الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
– بۇگىندە ەڭ ماڭىزدىسى – جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ, جۇمىسسىزداردى ەڭبەككە تارتۋ, ءوندىرىس كولەمىن تومەندەتپەۋ. وسى رەتتە حالىقتىڭ ءالجۋاز توبىن الەۋمەتتىك قولداۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا وتكەن جىلى وعان 7593 ادام قاتىستى.
بيىل اتالمىش جوباعا 2,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءبىرىنشى باعىت بويىنشا 31 ينفراقۇرىلىمدىق جوباعا ءجوندەۋ جۇرگىزىلىپ, 315 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان. ەكىنشى باعىت بويىنشا 451 ميلليون تەڭگەنىڭ 150 كرەديتىن بەرۋ كوزدەلگەن.
قۇرىلىستاعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى وڭىرلەردى 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋ باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى – ەڭ وزەكتى بۋىنداردىڭ ءبىرى. بىلتىر 120 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بوي كوتەردى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستا 58, تۇرعىنداردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 521, كاسىپورىندار ەسەبىنەن 49 پاتەر تاپسىرىلدى. بيىلعى تۇرعىن ءۇي تاپسىرۋ جوسپارى – 124,5 مىڭ شارشى مەتر. 853 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوبالاپ وتىرمىز. كەزەكتە 10 مىڭ ادامنىڭ تۇرعانىن ەسكەرسەك, ارينە ازدىق ەتەدى. سوعان وراي قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق كومپانياسىنىڭ باعدارلاماسىنا قوسىلۋ نيەتىندەمىز.
– اۋىل تۇرعىندارىن جول جايى قاتتى قينايدى. اسىرەسە, ساپاسىنا قاتىستى رەنىشتەر كوپ ايتىلادى. «ءومىردىڭ ءوزى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى» سانالاتىن كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جانداندىرۋ باعىتىندا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟
– وبلىستىڭ اۆتوموبيل جولدارى جەلىسى شامامەن 9 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 1500 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق, 2400 شاقىرىمى وبلىستىق, 5100 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزعا يە. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردىڭ 49 پايىزدايى قاناعاتتانعىسىز كۇيدە. بىلتىردان بەرى اۆتوموبيل جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋدە كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستىق جانە اۋداندىق جولدارعا 5 ميلليارد 138 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇل قاراجاتتىڭ 800 ميلليون تەڭگەسى كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆو باعىتتارىنا جۇمسالادى. سوندا 85 مىڭ تۇرعىنى بار ءۇش اۋداننىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى جەڭىلدەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە تاپسىرماسى بويىنشا وبلىستا يننوۆاتسيالىق ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەيتىن ۇشقىر جوبا ەنگىزىلدى. رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى جولدارعا سالقىنداتىلعان رەسايكليرەندىرۋ جانە توپىراقتى تۇراقتاندىرۋ ارقىلى جاڭا تەحنولوگيا قولدانىلىپ, ساپا بارىنشا جاقسارتىلدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن 2020 جىلعا دەيىن ىقپالداستىرۋ جانە دامىتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس ششۋچينسك – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل – رف شەكاراسى ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 132 شاقىرىمدى قۇرايتىن استانا – پەتروپاۆل اۆتوموبيل جولىن جاڭعىرتۋ قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. تۇتاستاي العاندا, جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 11,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.
ەلدى مەكەندەرگە تازا اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. بىلتىر 5,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ جۇمىستارى اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, 354 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 37 جوبا قولعا الىندى, ونىڭ 34-ءى اۋىلدىق جەرلەردە. اتقارىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا اۋىلداردى ءبىر ورتالىقتان سۋمەن جابدىقتاۋ 54,1 پايىزعا كوتەرىلدى.
بيىل وسى ماقساتقا 5,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 264 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى تارتىلادى. بۇدان تىسقارى ۇلتتىق قوردان 2 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان.
– ەندى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز؟
– ەلباسى ۇلت جوسپارىن تابىستى ورىنداۋ قولايلى حالىقارالىق احۋالدى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ستراتەگيالىق قادامدارىمىزعا كەڭ جول اشىپ وتىر. وبلىس بۇگىندە الىس-جاقىن 70-تەن استام ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتقان. بەس رەفورمانى جۇزەگە اسىراتىن ءجۇز قادامنىڭ اراسىنداعى كەدەندىك جانە سالىق جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ, ءبىر تەرەزە قىزمەتى سىندى باستامالار كاسىپكەرلەردىڭ ىشكى, سىرتقى نارىقتاعى باسەكەلەستىگىن كۇشەيتەرى ءسوزسىز.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرمەن ساۋدا اينالىمىن باسەڭدەتپەۋ ماڭىزدى. نەگىزگى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, گۋمانيتارلىق سەرىكتەستىگىمىز سانالاتىن رەسەيمەن بايلانىستار ىنتىماقتاستىق جونىندە جاسالعان كەلىسىمدەر اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل ەلمەن تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 70 پايىزعا جۋىق. شەكارالاس ايماقتارمەن رەسمي دەلەگاتسيالار الماسۋ ءۇردىسى ورنىققان.
2016 جىلى پەتروپاۆل قالاسىندا ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلەتىن قازاقستان مەن رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنىڭ ىقپالى ايرىقشا بولارى انىق.
بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, حالىق بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ باستى ولشەمى. قازاقستاندى جاڭعىرتۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز. ءورشىل ماقسات ورەلى ىستەرگە جەتەلەيتىنىن ەلباسى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ناقتى بەلگىلەپ بەردى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پەتروپاۆل.
