حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى

شاپقان اتتاي جۇيرىك ۋاقىتتىڭ قالاي زىمىراپ وتكەنىن بايقاماي قالادى ەكەنسىڭ. 2015 جىلدىڭ قاقپاسىن اشقانىمىز كۇنى كەشە عانا سياقتى ەدى, مىنە, العاشقى توقسانىن كەيىنگە قالدىردىق. تورتكىل دۇنيەنىڭ ءار قيىرىندا الۋان وقيعالار ءورشىپ, ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعانى جانە راس. ءبىزدىڭ بارىمىزگە ىستىق جەرۇيىعىمىز – قازاقستان بولسا, ەگەمەندىك العان ساتتەن بەرگى قالىپتى تىرلىگىن بۇزباي كەلەشەككە سەنىمدى قادام باسىپ بارادى. كەشەگى كەڭەستىك قوعام تۇسىندا وقىپ, قىزمەت­كە ارالاسقان, سانادا «ۇكىمەت ءولتىر­­مەيدى» دەگەن قاساڭ قاعيدا ورنىق­قان بۋىن وكىل­دەرىنە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپ­قى جىلدا­رىنداعى نارىقتىق ەكونوميكا ەكپىنى جايسىزداۋ ءتيىپ, كوڭىلدە كۇمان-كۇدىكتەر ۇيالاتقانىن نەسىنە جاسىرامىز. وسىندايدا ويعا اتا-بابادان جەتكەن «جىگىتتىڭ كىم ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە, قولىنا بيلىك بەر. ول وتكىر ۇستارا ءتارىزدى, ۇستاي الماسا ءوز قولىن ءوزى ءتىلىپ تۇسەدى» دەگەن تاماشا ءتامسىل ورالادى. حالىقتىڭ تاڭداۋى وزىنە تۇسكەندە اۋىر جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العانىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاقسى ءتۇسىندى. اۋىلدا تۋىپ-ءوسىپ, قارشادايىنان ەڭبەكتە شىنىققان, مىڭ گرادۋستىق ىستىقتاعى دومنا پەشىنىڭ تۇبىندە مەتالل قورىتۋشىلىق كاسىپتە جەتىلگەن ول وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەت ساتىلارىندا ابدەن توسەلدى. ەڭ باستىسى – ۇدايى وقۋمەن, ىزدەنۋمەن ءجۇرىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋدى ومىرلىك مۇرات قىلدى. باس-اياعى شيرەك عاسىرعا جەتپەيتىن قىسقا مەرزىمدە قازاقستاندى الەمگە تانىتتى, ءوزى دە ساياسي ساحناداعى ەڭ تاڭداۋلى تۇلعالار شوعىرىنان كورىندى. شىنىن ايتايىق, قىتايلاردىڭ «مىقتى بولساڭ, ەكى قوعام الماسقان كەزەڭدە ءومىر ءسۇر» دەگەن قاعيداسىنىڭ دۇرىستىعىن وتانداستارىمىز ايقىن اڭعارعان بولاتىن. سوتسياليزم تۇسىنداعى جوسپارلى جۇيە سوگىلىپ, ونەركاسىپتە دە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا قۇرىلىمدار ىدىراعان شاقتا ەلباسى ۇستامدى قالپىن جوعالتپاي الەمدەگى دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە دەن قويدى. رەسمي دەلەگاتسيالار قۇرامىندا ىسكەر توپتار وكىلدەرى, كاسىپكەرلىك قۇپيالارىن مەڭگەرە باستاعان ساۋاتتى, ىزدەنۋگە قۇمار جاستار بولۋى ناتيجەسىندە ءساتتى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ەل استاناسىنىڭ الاتاۋ بوكتەرىنەن سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنداعى اقمولاعا كوشىرىلۋى دە – نازارباەۆتىڭ باتىل ارەكەتى. سول تۇستا ەكونوميكادا بەلەڭ العان داعدارىس سالدارىنان جالاقىنىڭ ايلار بويى قولعا تيمەگەنى راس. جۇمىسسىزدىق ادامداردىڭ بازاردا الا دوربا ارقالاۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. پرەزيدەنتىمىز وسىنىڭ ءبارىن كورە تۇرا تاۋەكەلگە بەل بۋدى. ۋاقىت بۇل شەشىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزدى. استانا اتاۋىن العان شاھار قىسقا مەرزىمدە عاجايىپ قۇرىلىستارىمەن, ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن الەمگە تانىلدى. ءار قيىردان حالىقتىڭ ۇلكەن ىقىلاسپەن قونىستانۋى ناتيجەسىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ميلليونعا جۋىقتادى. ادامزات تىرلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى قوزعاعان فورۋمدار مەن باسقوسۋلار قوناقتارى قازاق ەلىنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش, قوناقجاي, ادام جاتىرقاماس سيپاتىن استانا بەدەرىنەن كورىپ, مويىنداعانى – ءبىز ءۇشىن مەرەي. ەكسپو-2017 كورمەلەرىنىڭ قالاشىعى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الىستى بولجاۋ قابىلەتىنە دالەل. «نۇرلى جول – بولاشاققا باس­تار جول» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا استانا­دان ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنا اۆتو­كولىك, تەمىرجول جانە اۋە قاتىناسى جۇرگى­زىلەتىنى تۇجىرىمدالدى. الەۋەتتى ەلگە ءتان شىنايى كورىنىس دەپ سۇيسىنەمىز. ەلباسىنىڭ قاي كەزەڭدە قانداي ءسات­تە بول­ماسىن حالىق مۇددەسىن جادى­نان شىعار­مايتىنىنا الۋان مىسال كەل­تىرۋ­گە بولادى. مەن كەشەگى كەڭەس­­تىك ءدا­ۋ­ىر­دىڭ سوڭعى جىلدارىندا, كە­يىن ەگە­مەن­­­دى­گىمىز جاريا­لانعان العاش­قى شاقتا قارابۇتاق اۋدانىندا رەداك­تورلىق قىزمەت اتقاردىم. ءار­تۇر­لى جينالىس­تارعا, شارالارعا قاتى­سۋ رەتى­مەن ەكى ءجۇز ون شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وبلىس ورتالىعىنا كەلەمىز. سوندا قاتتى جامىلعىلى كوتەرمە جول دەلىنگەنىمەن قيقى-شويقى شۇقاناقتار سالدارىنان ءار تۇستا ايالداپ, التى-جەتى ساعاتتا ارەڭ جەتە­تىنبىز. قازىر شە؟! ايناداي جارقى­راعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىق­ارالىق كولىك ءدالىزى سول قارابۇتاقتىڭ تۇسىمەن ءبىر جاعىندا ىرعىزعا, ەكىن­شى جاعىندا حرومتاۋعا بەت ال­عان. اقتوبەڭە زۋلاپ وتىرىپ, ەكى ساعات­تا جەتىپ باراسىڭ. ونىڭ بەر جاعىندا اۋىل تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىن يگىلىگىن كورىپ, وت جاعۋ ماشاقاتىنان قۇتىلدى. ءداۋىردىڭ ادەمى كورىنىسى – جاڭا عاسىر باسىنان بەرى ءوڭىر ۇستىمەن «حرومتاۋ – التىنسارين» تەمىرجولى ءوتىپ جاتىر. اۋدان ورتالىعى كومسومولدىڭ تۇسىنداعى بولات ماگيسترالدىڭ جانە «اقتوبە – استانا» تاس جولىنىڭ ەكپى­نى­مەن قۇرىلىس كەڭ قانات جايدى, كاسىپكەرلەر جەر تەلىمىن الىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋ نىساندارى ءۇشىن ەكى نەمەسە ءۇش قاباتتى عيماراتتار سالۋدا, جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر قانشاما؟! اڭگىمەمىزگە تۇزدىق رەتىندە مىنان­داي دەرەك كەلتىرگەن ارتىق بولماس. ءوت­كەن جىلى وبلىسىمىزدا ەلدى مەكەندەردى گازبەن قامتۋ نىساندارىنا 6,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. ناتيجەسىندە العا اۋدانىنىڭ مارجانبۇلاق, بەسقوس­پا, قايىڭدىساي, قوبدا اۋدانىنىڭ تالدىساي, ءاليا, بەستاۋ, قوبدا, قارعالى اۋدانىنىڭ ستەپنوە, بورودينوۆكا, ايتە­كە بي اۋدانىنىڭ قارابۇتاق, بايعا­نين اۋدانىنىڭ قاراۋىلكەلدى, مارتوك اۋدانىنىڭ رودنيكوۆكا, اقتوبە قالاسى اۋما­عىندا ولكە اۋىلدارى گازداندىرىل­دى. بيىل اقكەمەر, قاراقۇدىق اۋىلدارىن تابيعي گاز جەلىسىنە قوسۋ تولىق اياق­تالىپ, ىرعىز جانە ويىل اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىنا, مارتوك اۋىلىنىڭ جايساڭ اۋىلىنا گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلادى. مۇنداي يگىلىك كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرگەن جوق ەدى. وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندە شالقار اۋ­دا­نى ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق اپات­تى ايماعىندا ورنالاسقان. قىسقا مەرزىمدە توسەلگەن «جەزقازعان – بەينەۋ» تەمىرجولى ءوڭىردىڭ تۇرپاتىنا قان جۇگىرت­تى. جاڭادان سالىنعان بەكەتتەر مەن ستانسالاردا حالىق شوعىرلانىپ, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك مەكەمەلەر اشىلۋدا. شالقار قالاسىنان وزگە بوزوي, بەگىمبەت, اققايتىم, مىرزاعۇل شىمان­ ۇلى, جىلتىر, موڭكە بي, قايداۋىل, قوتىرتاس اۋىلدارى كوگىلدىر وتىن يگى­لىگىن كورىپ وتىر. مەيىرجان وندىرگەنوۆ, سەرىك ايتەنوۆ, اباي نوعاەۆ, بولاتباي ەلەۋسىزوۆ, مارات ەرجانوۆ سياقتى كاسىپ­كەر ازاماتتاردىڭ تۋعان اۋىل ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعارۋعا دەگەن ىقىلاس-ىنتاسى ايتۋ­عا تۇرارلىق. قالىڭ جۇرتشىلىق بۇل جاعدايلاردىڭ باستاۋىندا ەلباسى تۇرعانىن جاقسى تۇسىنەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تىكەلەي قامقور­لىعىن تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىنان كورىپ ءجۇرمىز. وتكەن جىلى وبلىسىمىزدا ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋدى جويۋ ءۇشىن جاڭادان ءۇش مەكتەپ عيماراتى پايدا­لانۋعا بەرىلدى, اپاتتى جاعدايدا ەكى مەكتەپ ورنىنا تيپتىك جوبامەن جاڭا عيمارات سالىندى. بۇدان وزگە ەلدى مەكەندەردە ون دارىگەرلىك امبۋلاتوريا تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 16 مەكەمەسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنگەن 375,7 ميلليون تەڭگە قارجى تولىق يگەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى ناتيجەسىندە «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى قارجىلىق داع­دارىستى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە ەل­باسى داعدارىسقا قارسى شارا­لار ءىشىن­دە نەگىزگى قادام بيۋدجەت شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋ بولىپ تابىلاتىنىنا, بىراق مەملەكەتتىڭ حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە تيىسپەۋ كەرەكتىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ, كەز كەلگەن ءتا­ۋەل­­سىز مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى تىرەگى – ءتىل. جاسى­راتىنى جوق, ەگەمەندىكتىڭ ال­عاش­قى كەزەڭىندە بيىك مىنبەلەردەن كوپىرمە سوزدەر اعىتىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل سىندا دا بايسالدى قالپى­نان اۋىتقىمادى. مەملەكەتتىك ءتىل سايا­ساتىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋگە باعىت­تالعان باعدارلامالار ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنداعى دوستىقتى, ءوزارا تۇسىنىستىكتى باياندى ەتۋگە جول اشتى. كەڭەس وداعى تۇسىندا ءبىزدىڭ وبلىس ورتالىعىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 35-كە جەتتى. قالا بويىنشا مەكتەپتەردەگى بارلىق بالالاردىڭ 82 پايىزى قازاق مەكتەپتەرى مەن ارالاس مەكتەپتەردىڭ قازاق سىنىپتارىندا وقيدى. وبلىستىڭ جانە مارتوك اۋدانىنىڭ ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەيتىن دوستىق ۇيلەرى الۋان ۇلت وكىلدەرى باس قوسىپ, مادەني شا­رالار ۇيىمداستىراتىن ورىنعا اينالدى. بيىل وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ, مەڭگەرۋىنە وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ارقىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6 ميلليون 797 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جانىن­داعى التى جەكسەنبىلىك مەكتەپ تىڭداۋشىلارىنا مەملەكەتتىك تىلدەن جانە ءوز ۇلتىنىڭ انا تىلىنەن دارىستەر بەرىلۋدە. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ «ماڭگى­لىك ەل. ماڭگىلىك ءتىل» ۇستانىمىن ءجۇ­زەگە اسىرۋدىڭ بەرىك نەگىزدەرى قالا­نىپ كەلەدى. حالىققا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كور­سە­­­تەتىن ماڭىزدى قۇجات – «نۇر وتان»­ پارتيا­سىنىڭ XVI سەزىندە ءسوي­­لەگەن ءسو­زىن­دە پارتيا توراعاسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ايقىنداپ بەرگەن بەس حالىقتىق رەفورما. ارتىق ەڭبەك رەسۋرستارىن اۋىلدى جەرلەرگە تارتۋ, مەملەكەت قۇراۋشى حالىق رەتىندە قازاق حالقىنا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ ماسەلەلەرى, ءسوز جوق, ەلباسى كورەگەندىگىنىڭ دالەلى. تاريح ءۇشىن مەيلىنشە قىسقا مەر­زىمدە وتانىمىزدا ءبىلىمدى, ىسكەر, زاماناۋي تەحنولوگيانى شەبەر مەڭگەرگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتى جاساق­تالدى. قازاقستان حالقى ىنتىماق پەن ءو­زا­را تۇسىنىستىكتى باياندى ەتىپ, ال­دا­عى اسۋلاردى الاتىنىنا ءشۇبا جوق. وسىن­داي قول جەتكەن تابىستارىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال سايا­ساتى مەن كوسەمدىك كورەگەندىگىنىڭ ار­قاسى ەكەنىن بارشا قازاقستاندىق اي­قىن سەزىنىپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىزدە وتكى­زىلگەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىن باسىم­دىقپەن جەڭىسكە جەتتى. حالقى ءوزى ءومىر­گە اكەلگەن باياندى باستامالارى مەن باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا سە­نىم ارتتى. ال ەلى ءۇشىن ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگى­سىن كورسەتىپ, حالقىنىڭ قامىن جەگەن ءبىر­تۋار ازاماتتىڭ بۇعان دەيىنگى جولى بولا­شاعىمىزدىڭ بۇدان دا نۇرلى بولاتىنىنا دايەكتى دالەل ەكەنى ءسوزسىز. جانعابىل قاباقباەۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى اقتوبە وبلىستىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. اقتوبە.