2020 جىلعى 24 قاراشادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن جازىقسىز قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەرگە قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا (بۇدان ءارى – مەملەكەتتىك كوميسسيا) قۇرىلعانى جۇرتشىلىققا بەلگىلى.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين 2023 جىلى جەلتوقساندا كوميسسيا جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, ونىڭ قازاقستانداعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋ بويىنشا ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىن, ارحيۆتەردى قۇپياسىزداندىرۋ, 1920–1950 جىلدارداعى بۇرىن زەرتتەلمەگەن جانە اقتالماعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتىپ, جۇمىستىڭ ناقتى تسيفرلىق ناتيجەلەرىن جاريالادى.
قازىر مەملەكەتتىك كوميسسيا تۇجىرىمدارىنىڭ ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەرىن جوبالىق كەڭسە مەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا قالاسىنداعى فيليالى جالعاستىرىپ كەلە جاتىر. كونفەرەنتسيادا بەلگىلى زاڭگەر-عالىم ي.ءبورچاشۆيليدىڭ جەتەكشىلىگىمەن عالىمدار مەن ساراپشىلار توبى ازىرلەگەن ەكى زاڭ جوباسىنىڭ مازمۇنىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. اتاپ ايتساق, «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەندەردى تولىق زاڭدىق اقتاۋ تۋرالى», «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسۋشىلەردى ساياسي اقتاۋ جانە ولاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوبالارى توڭىرەگىندە كوپ دۇنيە ايتىلدى.
جوبالىق كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى سابىر قاسىموۆ جوعارىدا اتالعان زاڭ جوبالارىنىڭ ايرىقشا ءارى ەكسكليۋزيۆتى ەكەنىن, ولار مەملەكەتتىك كوميسسيا ماتەريالدارى نەگىزىندە حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇندىلىقتار مەن ستاندارتتارعا سايكەس دايىندالعانىن اتاپ ءوتتى. ول تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ پروگرەسسيۆتى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق دامۋى, ونىڭ وركەنيەتتى الەمدەگى بەدەلىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇل زاڭداردى قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن وزەكتىلىگىنە توقتالدى. سوندىقتان ەلەكتورالدىق كەزەڭدە بۇل ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ ۇمىتتەنەدى. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – زاڭ جوبالارىنىڭ مازمۇنىن بارلىق باعىت بويىنشا پىسىقتاپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا دايىنداۋ.
بايانداماشى, جوعارىدا اتالعان زاڭ جوبالارىندا اقتاۋ تۋرالى ماسەلە, قۇربانداردىڭ كوپتەگەن ساناتى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىندا, قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردە, سونداي-اق شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە الدەقاشان اقتالعانىن ايتتى.
س.قاسىموۆ بۇل زاڭداردى قابىلداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى قۋعىن-سۇرگىن قۇرساۋىنا تۇسكەن جەرلەستەرىمىزگە قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى يدەيالارىن ىسكە اسىرۋ ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ول مەملەكەتتىك كوميسسيا مەن جوبالىق كەڭسە جۇمىسىنا تارتىلعان عالىمدار مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا جانە وتانىمىزدىڭ جاناشىر پاتريوتتارىن تاربيەلەۋگە باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى قولدايتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بوستاندىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەردى ساياسي اقتاۋ پرەزيدەنت جاريالاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات!» ۇلتتىق يدەياسىن قولداۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
وسىلايشا, سابىر قاسىموۆ ەل پاتريوتتارىن پرەزيدەنتكە ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋىنە كومەكتەسۋگە, ساياسي جۇيەمىزدى ليبەرالدى جانە دەموكراتيالىق رەفورمالاۋعا جاردەمدەسۋگە شاقىردى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار, اتاپ ايتقاندا, اكادەميك ش.قۇرمانباي ۇلى, عىلىم دوكتورلارى يۋ.شاپوۆال, س.جاكيشەۆا, ي.بورچاشۆيلي, ق.ايتحوجين, ە.ءابايدىلدينوۆ, ق.بالتاباەۆ; عىلىم كانديداتتارى – ش.ناعىموۆ, ك.بالتاباەۆا, ت.اللانيازوۆ, س.يساەۆا; مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى م.جاقىپوۆ جانە باسقا دا عالىمدار مەن ساراپشىلار بايانداما جاسادى.
تاريحشى عالىمدار مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ ماتەريالدارىنا, ءوز زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ارقايسىسى ءوز تاقىرىبى بويىنشا جوعارىدا اتالعان زاڭداردى قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن سۇرانىسقا يە ەكەنى تۋرالى بۇلتارتپاس ناقتى عىلىمي دالەلدەر كەلتىردى. ولار 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن قازاقستان بيلىگى ەلىمىزدەگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, ولاردىڭ قازاقستان حالقى ءۇشىن زارداپتارىن كەشەندى جانە جان-جاقتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەنىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق جانە دەموگرافيالىق اپات – «اشارشىلىققا» اكەلىپ سوقتىرعان «قازاقستانداعى كىشى قازان» حالىققا قارسى باعدارلاماسىنىڭ 15-كە جۋىق ساياسي ناۋقانىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق-كۇشتەۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى ىرگەلى تۇردە زەرتتەلمەگەن.
عالىمدار 2020 جىلعى 24 قاراشادا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇربانداردى تولىق اقتاۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىسى باستالعاننان كەيىن, اقىرىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ تولىق كورىنىسىن شىنايى, جان-جاقتى ءارى ادىلەتتى زەرتتەۋگە, قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ نەگىزگى ساناتتارىن انىقتاۋ, سونداي-اق پارلامەنتتىڭ ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەردى قابىلداۋى باستالاتىنىنا سەنگەندەرىن اتاپ ءوتتى.
الايدا مەملەكەتتىك كوميسسيا مەرزىمىنەن بۇرىن جابىلعاننان كەيىن بۇل جوسپارلار كەيىنگە قالدى. بىراق جوبالىق كەڭسە مەن عالىمداردىڭ جۇيەلى ءارى ماقساتتى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جالعاسىپ كەلەدى. قازىر پرەزيدەنت باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن ۋاقىت كەلدى.
زاڭگەر عالىمدار بەلگىلى سەبەپتەرمەن بۇرىن ەلىمىزدەگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە زاڭگەرلەردىڭ تارتىلماعانىن, سوندىقتان ەلىمىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ زاڭدىق تابيعاتى مەن اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋدىڭ دەربەس مەكتەبى قالىپتاسپاعانىن مالىمدەدى. بايانداماشىلار بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى, سونداي-اق شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ۇقساس توتاليتارلىق پارتيالىق-كەڭەستىك رەجىمنىڭ قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەردى قابىلداۋدىڭ جانە مەملەكەتتىك شارالاردىڭ ساياسي-قۇقىقتىق باعالانۋىنىڭ تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىردى.
عالىمدار سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىنىڭ ءسوزسىز ىسكە اسىرىلۋىن قولدادى. سەبەبى ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل مەملەكەتتىڭ مىندەتى. سوندىقتان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ءۇشىن تالقىلانىپ جاتقان جوعارىدا اتالعان 2 زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋى, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇرگىزگەن جۇمىستىڭ ءوز دەڭگەيىندە اياقتالۋى بولسا, ەكىنشىدەن, ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ سەنىمدى ساياسي-قۇقىقتىق جانە عىلىمي-قۇقىقتىق نەگىزى بولادى.
وسىنداي ماسەلەلەردى شىنايى شەشۋ ناتيجەسىندە جۇرتشىلىق الداعى كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى قولداپ, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن وركەنيەتتى قۇرۋعا بەلسەندى قاتىسادى.
كونفەرەنتسيادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار ءتيىستى قارار قابىلداپ, جوعارىدا اتالعان زاڭدار قوعامنىڭ, حالىقتىڭ كوپجىلدىق سۇرانىسى ەكەنىن تۇيىندەدى.
نازىم شومانوۆا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى
