ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا شىعارىلىپ, وقىرمانعا جول تارتقان بۇل كىتابىندا (ادىربەك ۇلى ك. اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆ. ءومىرى. قىزمەتى. تاعدىرى – الماتى: جك «تارپاڭباەۆا ا.ش.), 2025. – 304 بەت. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە) جازۋشى كەڭەس زامانىندا ۇلت مۇددەسىن تەرەڭنەن ويلايتىن ازامات رەتىندە قالىپتاسىپ ەڭبەك ەتكەن, سول داۋىردەگى ۇستەم ساياسات اۋانىمەن قيسىنسىز جالالى ارىز جازعانداردىڭ دا, وزبىر ساياساتشىلداردىڭ دا قيلى قىساستىقتارىنا توتەپ بەرگەن كۇرەسكەر عۇمىرىن ۇمىتىلماستاي ەتىپ جاڭعىرتتى.
وسىناۋ تانىمدىق كىتاپتىڭ بەتاشارىنا اۆتور ايگىلى ۇستاز, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ ومىربەك ارىسلان ۇلىن «ىلعي جايناپ, مازداپ, جالىنداپ جانىپ تۇراتىن وت» دەپ باعالاپ, ءوزى جانۋىمەن قويماي, وزىمەن بىرگە وزگەلەردى دە تۇتاتىپ, جاندىرىپ جۇرەتىن قاسيەتىن ەكپىن قويىپ ايتا كەلە, وعان: «سەنىڭ رەكتور كەزىڭدە كۇللى قابىلەت-كۇشىڭدى, ءتىرى پەندەدە تىم سيرەك ۇشىراساتىن اسا شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىسىڭدى ەل يگىلىگىنە جۇمساپ, ون التى جىل ۇدايىمەن قالاي جانعانىڭدى, قالاي جالىنداعانىڭدى كوزىمەن كورگەن قارتتار مەن جاستار تۇگىل, ون جەتى قابات باس عيمارات قابىرعاسىنا ءوز قولىڭمەن قالاعان تاستارعا ءتىل ءبىتىپ, ...اڭىز عىپ جاتقانداي قازىر» دەپ تەبىرەنگەن سارا ءسوزىن, سونداي-اق 1970–1986 جىلدارعى رەكتور كەزىندە عىلىمداعى, ۇستازدىق قىزمەتتەگى, رەسپۋبليكامىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ستۋدەنتتەر قالاشىعىن سالۋداعى ىستەرىمەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتى تاريحىندا «شولپان جۇلدىزداي ەرەكشە جارقىراپ تۇراتىن بىرەگەي تۇلعا» رەتىندە بەدەرلەنگەن, «وتانعا شەكسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ەتالونى» بولعان جولداسبەكوۆ جايىنداعى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جاقسىلىق كۇلەكەەۆتىڭ ماقالاسىن العى ءسوز ورنىنا بەرىپ, سوسىن ءوز زەرتتەۋىنە كوشكەن ەكەن...
ومەكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە وزىمەن سۇحباتتاسا الماسا دا, ونى تىكەلەي بىلگەن, قىزمەتتەسى, شاكىرتى بولعاندارمەن كەزدەسىپ, گازەت تىگىندىلەرىمەن, ارحيۆ قۇجاتتارىمەن, بەلگىلى عالىمداردىڭ ەستەلىكتەرىمەن مۇقيات تانىسىپ, كوپتەگەن دەرەك پەن مالىمەتكە مولىنان كەنەلگەن سوڭ عانا كىتاپتى جازۋعا كىرىسكەن قالامگەر ۋنيۆەرسيتەت قازاق اتىن الىپ جۇرگەنمەن, وندا وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ قاتارى باستاپقىدا ماردىمسىز بولعانىن ەسكە الادى. باسشىلىققا 1948 جىلى تولەگەن تاجىباەۆ كەلگەندە ۇلەسى ون-اق پايىز ەدى, ال ۇلتتىق وقىتۋشىلار قۇرامى بەس-التى پايىزدان اسپايتىن. اكادەميك تاجىباەۆ بۇل كورسەتكىشتى كوتەرۋگە تىرىسقان, ەسەسىنە «تاجىباەۆ قازاقتاردى ۋنيۆەرسيتەتكە كوپ قابىلداپ جاتىر» دەپ دابىل قاققان ارىز-شاعىم ماسكەۋگە توپىرلاپ ءتۇسىپ, اقىرى 1953 جىلى لاۋازىمىنان تۇسىرىلگەن-ءدى. ومىربەك جولداسبەكوۆ باسشىلىق ەتكەن جىلدارىندا قازاق ەلىنىڭ باستى ء«بىلىم ورداسىنداعى قازاق ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ ۇلەس سالماق كورسەتكىشىن توقسان پايىزعا دەيىن كوتەرىپ, فاكۋلتەتتەر دەكاندارىن تۇگەلگە جۋىق جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن تاعايىنداپ, ۋنيۆەرسيتەتتى تازا ۇلتتىق دەڭگەيگە جەتكىزدى». اۆتور ايرىقشا اتاپ كورسەتكەن ومەكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەن ەرلىگى – ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان باسقا قالالاردا, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەشقايسىسىندا بولماعان ۋنيۆەرسيتەتتىك قالاشىق تۇرعىزعانى ەدى. «ونى سالۋ قازىر الدەكىمدەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جەڭىل سەكىلدى كورىنەر, – دەيدى ادىربەك ۇلى. – اقيقاتىنا كەلسەك, سول كەزدە ونىڭ ويعا العان ءىسىن جۇزەگە اسىرۋى, جوقتان بار جاساۋى, وڭاي بولعان جوق. بۇل جولداسبەكوۆتىڭ جۇيكەنى توزدىرعان تالاي بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردەن ءوتۋىنىڭ, اۋرە-سارساڭعا سالعان شوۆينيستىك پيعىلدىلارمەن تاباندى تۇردە كۇرەسۋىنىڭ ارقاسىندا ىسكە استى».
وسى ءىس بارىسىندا رەكتوردىڭ باستان كەشكەن قيىندىقتارىن, كەرتارتپا ارىزقويلارمەن كۇرەسىن, قۇرىلىستى توقتاتپاۋ جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگىن اۆتور كىتابىندا جۇيەلەپ جازىپ كورسەتكەن. ايتسە دە قاسكويلەردىڭ جاپقان جالاسىنىڭ كەسىرىنەن ومەكەڭ رەكتور لاۋازىمىنان بوساتىلىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. باس حاتشى ميحايل گورباچەۆ پەن ونىڭ بىرجاقتى قايتا قۇرۋ ساياساتى ءبىزدىڭ ەلگە ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ قونجيتقان ەميسسارى گەننادي كولبيننىڭ ارامزا باسشىلىعى كەزىندە ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتكىسى كەلگەندەر جونىندە پروفەسسورلار سادۋاقاس تەمىربەكوۆ, كوپجاسار نارىباەۆ, دانداي ىسقاقوۆ, ۋنيۆەرسيتەتتىك ستۋدەنتتەر قالاشىعىنىڭ قۇرىلىسشى-ديرەكتورى تاراس تولەگەنوۆ, باسقا دا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەستەلىكتەرى كۇرەسكەر جولداسبەكوۆتىڭ قانشاما جازىقسىز جالاعا تاپ كەلسە دە ساعى سىنباعانىنا, ار-وجدانىن تاباندىلىقپەن قورعاپ, اقىرى جەڭىسكە جەتكەنىنە كۋالىك ەتەدى.
ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ عىلىمداعى ورنىن ۇستازى, مەحانيزمدەر مەن ماشينالار تەورياسىنىڭ اتى الەمگە ءماشھۇر مامانى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكادەميك يۆان يۆانوۆيچ ارتوبولەۆسكي: «اسا كورنەكتى عالىم, اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆ جوعارى دەڭگەيدەگى مەحانيزمدەر تەورياسىن جاساۋ بويىنشا كەڭ كولەمدى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى جانە الەمدىك ءىس-داعدىدا بالاماسى جوق, ءپرينتسيپتى تۇردە جاڭا, بيىك دەڭگەيدەگى مەحانيزمدەر مەن مانيپۋلياتسيالىق قۇرىلىمدار جاسادى, ولاردىڭ ءبارى ونەرتابىستاردىڭ اۆتورلىق كۋالىگىمەن قورعالعان جانە شەتەلدەردە پاتەنتتەلگەن», دەپ اتاپ ايتتى. ول 1977 جىلى ومەكەڭنىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, ماشينالار مەن مەحانيزمدەر تەورياسى جونىندەگى بۇكىلوداقتىق ءبىرىنشى سەزدى الماتىدا وتكىزۋگە كۇش سالعان-دى. سەزگە شەتەلدەردەن اتتارى الەمگە ايگىلى عالىمدار قاتىستى, ناتيجەسىندە قازاقستان عىلىمىنىڭ زور جەتىستىگىن پاش ەتىپ, الەمدەگى جەتەكشى عىلىمي مەكتەپتەرمەن بايلانىستى نىعايتۋ مۇمكىندىگى ارتتى. اكادەميك ۆ.گۋسەۆ: ء«و.جولداسبەكوۆ رەسەيدە, قازاقستاندا, ازيا مەن ەۋروپادا تانىلعان ۇلى عالىم جانە ينجەنەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدەگى ينجەنەرلىك قوزعالىستىڭ اسا كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى, بەدەلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇتاس بىرقاتار ەلىندە... اقش, گەرمانيا, انگليا, فرانتسيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, پاكىستان, مىسىر جانە كوپتەگەن باسقالارىندا دا قولداۋ تاپقان حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى», دەپ كورسەتتى. رەسپۋبليكامىزدا ماشينالار مەن مەحانيزمدەر تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, از جىلدا شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەن ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن ا.يشلينسكي, ن.برۋەۆيچ, ب.پاتون, يۋ.رابوتنوۆ جانە باسقا دا شەتەلدىك عالىمدار وتە جوعارى باعالادى.
الايدا الەمدىك تۇلعاعا اينالعان ومەكەڭنىڭ ءوز ەلىندە ونى شىن تانىعانداردىڭ ەمەس, كۇنشىلدەر مەن پاسىق پەندەلەردىڭ تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان, بۇل ورايدا اۆتور ءتۇرلى قۇجاتتار مەن ەستەلىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, نەبىر كوڭىل قۇلازىتارلىق مىسالدار كەلتىرەدى. سولاردىڭ ىشىندە تەك پروفەسسور ۆيكتور ءينيۋشيننىڭ عانا كولبينگە «جولداسبەكوۆتىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ, اراشا سۇراعان ادامي قاسيەتىن قالاي باعالامايسىڭ», دەپ تاۋبە قىلادى. ارينە, ونىڭ وتىنىشىنە قۇلاق اسقان جوق. جولداسبەكوۆ رەكتورلىق قىزمەتىنەن الىندى, پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى. ەڭ سوراقىسى, اكادەميكتى دورەكى ءام تۇرپايى تۇردە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋ قۇقىنان دا ايىردى. اۆتور بۇل وقيعانى تىكەلەي كۋاگەر كوزىمەن بايان قىلادى: ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا رەكتورى, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى «جانە قالالىق پارتيا كوميتەتىنەن كەلگەن سلاۆيان ناسىلىنەن, تولىقشا, ەگدە تارتقان بىرەۋ» ۇشەۋى جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقىپ جاتقان جولداسبەكوۆتى اۋديتوريادان دالىزگە شاقىرتىپتى. ونىڭ ىشتەن جايدارى قالىپتا شىعىپ, رەكتورعا: «جايشىلىق پا؟» دەپ ساۋال تاستاعانى سول, «قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلى كيىپ كەتىپ: «ۋميربەك ارسلانوۆيچ, ءسىز ستۋدەنتتەرگە لەكتسيا وقۋعا قاقىلى ەمەسسىز. اۋديتوريانى تاپ قازىر بوساتىڭىز. قالالىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ شەشىمى وسى», دەدى ءزىلدى ۇنمەن». كوزدەرىنەن ىزعارلى ۇشقىن اتىپ شىعا كەلگەن اكادەميك ولارعا سۇستانا قاراپ الدى دا, رەكتورعا قازاق تىلىندە: «جاۋ شاپقانداي نە بولدى سونشا؟ ءدارىسىمنىڭ سوڭىنا دەيىن كۇتۋگە شامالارىڭ كەلمەدى مە؟» دەدى, سوسىن شالت بۇرىلىپ, اۋديتورياعا كىردى دە, ستۋدەنتتەردەن كەشىرىم ءوتىنىپ, ستول ۇستىندە جاتقان پاپكىسىن الىپ قايتا ورالدى. اياقتارىن اۋىر باسىپ, شىعار ەسىككە قاراي جۇرە بەردى...
پرەزيدەنت ارحيۆىنەن الىنعان ءبىر انىقتامادا ءو.جولداسبەكوۆتىڭ «1986 جىلى جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا ۇلتشىلدىق نەگىزدە بولعان قوعامعا قارسى توپتى ايداپ سالۋعا قاتىسى بار... بۇرىنعى رەكتور رەتىندە... باسسىزدىق كەزىندە ستۋدەنتتەردى توقتاتۋ ءۇشىن ەشقانداي شارا قولدانبادى», دەپ نەگىزسىز ايىپ تاققان جولدار تۇر. ال ءىرى عالىم جانە پارلامەنتاري جولداسبەكوۆ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ون جىلدىعى قارساڭىندا «زاڭ» گازەتىندە جاريالاعان «ەگەمەندىك جولىنداعى ارپالىس» اتتى ۇلكەن ماقالاسىندا سول بۇلقىنىستى «تولعاعى جەتكەن قۇبىلىستاردىڭ جيىنتىعى» دەپ قاراستىردى, «حح عاسىردىڭ ۇلى وقيعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى وسىناۋ باس كوتەرۋدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋى بولعانىن» دالەلدەپ, ساياسي باعاسىن بەردى.
وسى رەتتە ىزدەنىمپاز زەرتتەۋشى-قالامگەر كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ «اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆ» اتتى كىتابىنان قالىڭ وقىرماننىڭ وتە پايدالى ماعلۇمات الارى كامىل.
بەيبىت قويشىباەۆ,
جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
