فوتو: اشىق دەرەككوز
جاڭا جۇيە ازاماتتاردىڭ كىم ەكەنىن, قايدا ۇشاتىنىن, قانشا جۇمسايتىنىن, قانداي م ۇلىككە يەلىك ەتەتىنىن, ءتىپتى قۇمار ويىندار مەن ءباس تىگۋلەرگە قاتىساتىنىن دا باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەحانيزم تەك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە عانا ەمەس, بارلىق ازاماتتارعا قاتىستى بولادى. ەگەر ادامنىڭ شىعىنى رەسمي تابىسىنان ەداۋىر اسىپ كەتسە, بۇل تەكسەرۋگە نەگىز بولادى. اسىرەسە شەتەلگە ساياحاتتاۋ جانە ءىرى م ۇلىك ساتىپ الۋ كەزىندەگى قاراجاتتىڭ دەكلاراتسيالانعانى ءجىتى قاداعالانباق. ۆيتسە-مينيستر تۇسىندىرگەندەي, بۇعان دەيىن مەملەكەتتە بارلىق دەرەكتى بىرىكتىرەتىن ءبىرتۇتاس بازا بولماعان. جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋ بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ, زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتتى. قازىرگى تاڭدا جۇيەدەگى قاتەلەر مەن دالسىزدىكتەردى جويۋ تەتىكتەرى زەرتتەلىپ جاتىر.
تەكسەرۋ بارىسىندا بانك شوتتارىنداعى قاراجات قوزعالىسى, جىلجىمايتىن م ۇلىك, ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا جانە ساقتاندىرۋ شىعىستارى, سونداي-اق شەتەلدەگى كىرىستەر مەن كەدەندىك مالىمەتتەر ەسكەرىلەدى.
«ەگەر شىعىندار تابىستان اسىپ تۇسەتىنى انىق انىقتالسا, وندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل قىزمەتىنىڭ تەكسەرۋى مۇمكىن», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
سونداي-اق قارجى مينيسترلىگى بۇل دەرەكتەردى ساراپتاۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت (جي) كومەگىنە جۇگىنۋى ابدەن مۇمكىن.
ەربولات دوساەۆتىڭ جۇبايى ءبىر جىلدا 2,3 ملرد تەڭگە تابىس تاپقان
شەنەۋنىكتەردىڭ جالاقىسى نەگە قۇپيا؟
2025 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاريالىلىق ءۇردىسى بايقالدى. دەگەنمەن, جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋ باستالسا دا, شەنەۋنىكتەردىڭ ناقتى جالاقىسى ءالى دە كوپشىلىككە بەيمالىم. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ء«بىر ايلىقپەن قالاي ميلليونەر بولاتىنى» قوعامدا ۇلكەن ساۋال تۋعىزادى. ماسەلەن, اۋدان دەڭگەيىندەگى اكىمدەردىڭ ايلىعى 1-2 ملن تەڭگە بولسا دا, ولاردىڭ پاريجدەن پاتەر الىپ, بالالارىن لوندوندا وقىتۋى كۇمان تۋدىرماي قويمايدى.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بۇل جاعدايدى بىلاي تۇسىندىرەدى: جالاقى مەن تولەم كوزىنەن سالىق سالىناتىن وزگە دە كىرىستەر م ۇلىك تۋرالى دەكلاراتسيادا (270.00-نىسان) كورسەتىلمەيدى. سەبەبى بۇل تابىستار بويىنشا جەكە تابىس سالىعىن جۇمىس بەرۋشى (سالىق اگەنتى) ەسەپتەپ, اۋدارادى. دەكلاراتسيادا تەك دەربەس سالىق سالىناتىن كىرىستەر: ديۆيدەندتەر, ۇتىستار, سىيعا تارتىلعان م ۇلىك, كەشىرىلگەن بورىشتار مەن م ۇلىكتى ساتۋدان تۇسكەن تابىستار عانا كورسەتىلەدى.
مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جاريالاناتىن دەكلاراتسيا – مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنا بەرىلەتىن تولىق قۇجات ەمەس. ونىڭ تەك جەكەلەگەن مالىمەتتەرى عانا اشىق جاريالانادى. بۇل دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ تالابىنا نەگىزدەلگەن. وسىلايشا, اشىق دەكلاراتسيالاردا شەنەۋنىكتەردىڭ جالاقىسى تۋرالى اقپاراتتىڭ بولماۋى – دەرەكتەردى جاسىرۋ ەمەس, قولدانىستاعى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ مودەلىنىڭ ناتيجەسى.
شەتەلدىك تاجىريبە
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اشىقتىقتىڭ العاشقى ارەكەتى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ ناقتى قۇرالى ەمەس, بيۋروكراتيالىق اكتىگە اينالدى, ال ناقتى اكتيۆتەر بۇرىنعىسىنشا كولەڭكەدە قالىپ وتىر. كسرو ىدىراعاننان كەيىن بۇل پروتسەسس بالالاپ كەتتى.
ماسەلەن, نورۆەگيادا شەنەۋنىكتەردىڭ جىلدىق تابىسى مەن مۇلكى اشىق تىزىلىمدە («كىرىس كىتابىندا») كورسەتىلەدى. رەسەيدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ شەتەلدە اكتيۆ ۇستاۋىنا زاڭمەن تىيىم سالىنعان.
ال بىزدە زاڭ قابىلدانباس بۇرىن ونى اينالىپ ءوتۋ تەتىكتەرى پىسىقتالىپ قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. قاراجاتىن شەتەلگە جاسىرىپ, تاپقان تابىسىن تۋىستارىنىڭ اتىنا جازدىرۋ ءۇردىسى ءالى دە تىيىلماي تۇر. ءتىپتى, دەكلاراتسيا تاپسىرۋعا ءتيىس كەيبىر تۇلعالار ءوز تابىستارىن تۇسىندىرە الماي, سوڭىندا «جۇبايىنىڭ تابىسىنا» سۇيەنەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.
جيىرما التى جىلعا سوزىلعان دايىندىق
جاپپاي تابىس دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋ تۋرالى اڭگىمەنىڭ باستالعانىنا بيىل 26 جىل تولىپتى. ونىڭ العاشقى كەزەڭدەرى شەتەلدىك تاجىريبەنى زەرتتەۋگە كەتسە, 2010 جىلى ۇكىمەت ءتيىستى تۇجىرىمدامانى ماقۇلدادى. الايدا, بۇل پروتسەسس جىل سايىن كەيىنگە شەگەرىلىپ كەلدى. 2016 جىلى «مەملەكەتتىك ورگاندار دايىن ەمەس», «دەرەكقورلار وزەكتى ەمەس», «اۋىلدا ينتەرنەت جوق» دەگەن سىلتاۋ ايتىلدى.
يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزدە سالىق مادەنيەتى قالىپتاسپاعان.
سپانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستانداعى كولەڭكەلى سەكتور ءىجو-ءنىڭ شامامەن 20-30%-ىن قۇرايدى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازاقستانداعى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى ءىجو-ءنىڭ 19,75%-ىن قۇرايدى. ىشكى جالپى ءونىم 200 ملرد دوللار بولسا, ابسوليۋتتىك سانمەن العاندا بۇل شامامەن 50 ملرد دوللار. مۇنداي سوما كولەڭكەلى سەكتوردا اينالادى. كولەڭكەلى سەكتور 10%-دان اسپاۋى ءتيىس.
«ەندى مەملەكەتتىك ورگاندار تەك كىرىس بولىگىن عانا ەمەس, شىعىس بولىگىن دە تەكسەرە الادى. ەگەر بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ماعان بيزنەسكە اقشانى زەينەتكەر اجەم قالدىردى دەسە, ەندى ايەلىنىڭ تابىسىنىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپ جۇرگەنىن اشىپ ايتا باستادى», دەيدى م. سپانوۆ.
ساباق بولاتىن زاڭسىزدىق جانە تەحنولوگيا مۇمكىندىگى
ساراپشىلار, ءبارىنىڭ قۇپيا بولىپ قالۋ, بايلىقتى شەتەلگە شىعارىپ جانە باسقا ەلدەردە جاسىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. تەحنولوگيا تابىستى جاريالاۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى مۇمكىندىگىن كورسەتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەل رەزيدەنتتەرىنىڭ شەتەلدىك يۋريسديكتسيالارمەن قارجىلىق شوتتارى بويىنشا اۆتوماتتى تۇردە اقپارات الماسۋعا كىرىستى.
سالىق ساراپشىسى دميري كازانتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, دەكلاراتسيالاۋدىڭ باستى ماقساتى – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس. ازىرگە الەمدە ودان وزگە ءتاسىل اينالىمعا ەنگەن جوق. بيزنەستى وسى ءتاسىل ارقىلى عانا كولەڭكەدەن شىعادى.
«دەكلاراتسياعا قارسىلىق تانىتقانداردى نەمەسە ايەلىنىڭ تابىسىنىڭ ار جاعىنا تىعىلىپ قالعانداردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى نولمەن بىردەي», دەيدى ساراپشى.
د.كازانتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, پروتسەسس بىرتىندەپ ءجۇرىپ جاتىر. الدىمەن ءموبيلدى اۋدارىمداردى تەكسەرەدى, سودان كەيىن جاناما تالداۋ ادىستەرى مەن اقشا اعىندارىنىڭ تولىق مونيتورينگىنە كوشەدى. تەحنولوگيالاردى بىرتىندەپ ەنگىزۋ حالىققا جاڭا شىندىققا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە ىقتيمال وزگەرىستەرگە الەۋمەتتىك قارسىلىقتى تومەندەتەدى.
سونىمەن قاتار ساراپشى دەكلاراتسيالاۋدىڭ ناقتى پايداسى 2026 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي, بارلىق جەكە تۇلعالار ەسەپ بەرگەننەن كەيىن عانا سەزىلە باستايتىنىن ايتادى. سول كەزدە عانا قوعامدا وڭ وزگەرىستەر مەن ءادىل سالىق مادەنيەتى قالىپتاسپاق.
