اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسى تانىستىرىلدى

قازاقستان – ۋنيتارلى مەملەكەت

جوبانى تانىستىرعان كونس­تيتۋتسيا­لىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇ­حا­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونس­تيتۋتسيا كىرىسپەدەن, 11 بولىمنەن جانە 95 باپتان تۇرادى. «نەگىزگى زاڭنىڭ پرەامبۋلاسى تولىعىمەن جاڭاردى. وندا ەلىمىزدىڭ وتكە­نىن دارىپتەيتىن, بۇگىنى مەن بو­لا­شاعىنا باعدار بولاتىن جالپى­ۇلتتىق قۇندىلىقتار كورى­نىس تاپتى», دەدى ول.

ب.نۇرمۇحانوۆ ادام كاپيتالىن, ءبىلىم بەرۋدى, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق با­عى­تى رەتىندە تانىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل جاڭا­شىلدىقتار جان-جاقتى تالقى­لانىپ, بارشانىڭ قولدا­نۋىنا يە بولدى.

اتا زاڭنىڭ جوباسىندا ەلى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك ۇيىمداس­تىرىلۋىن اي­قىن­دايتىن, ەگە­مەندىگى مەن دەربەس­تىگىن نىعاي­تاتىن ىرگەلى ەرەجەلەر قاراس­تىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى اتال­عان ەرەجەلەر «كونستيتۋتسيا­­لىق قۇرىلىستىڭ نەگىز­دەرى» اتتى ءبىرىنشى بولىمگە ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«قۇجاتقا سايكەس, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى – ۋنيتارلى مەم­لەكەت. باسقا­رۋ نىسانى – پرەزي­دەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ تۇجى­رىم­دالدى. وسىلايشا, بۇرىن بىر­­قاتار عالىمدار مەن مامان­دار­دىڭ باس­قارۋ نىسانىن ناق­تى­لاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىسى جۇزە­گە استى», دەدى ب.نۇرمۇحانوۆ.

بۇل رەتتە كوميسسيا مۇشەسى­نىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ اكىمشى­لىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىن قا­تار­داعى زاڭمەن ەمەس, كونستيتۋ­تسيا­­لىق زاڭمەن ايقىنداۋ ۇسى­نىل­عان. «ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىز­­دىك, ۋني­تارلىق, اۋماقتىق تۇ­تاس­تىق, رەس­پۋب­­لي­كانىڭ باس­قارۋ نىسانى ەشقاشان وز­گەر­مەي­تىن قۇن­دىلىقتار قاتارىنا جات­قى­زىلدى. بۇل مىزعىماس تالاپ كونس­­تي­تۋ­تسيانىڭ العاش­قى نور­ما­لارىندا بەكىتىلدى», دەدى كونس­تي­تۋتسيالىق سوت توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى.

سونىمەن بىرگە سپيكەر كو­ميسسيانىڭ الدىڭعى وتىرىسىندا ەگەمەندىكتىڭ يەسى – حالىق ەكەنىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعانىن ەسكە سالدى. «بۇل يدەيا كونستيتۋتسيا ماتىنىندە كورىنىس تاپتى. 4-باپتا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى مەن ەگەمەندىك يەسى – قازاقستان حالقى, دەپ شەگەلەنىپ جازىلدى», دەدى ب.نۇرمۇحانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيا ماتىنىندە «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم» ۇعىمى «جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم» دەپ وزگەرتىلدى. بۇعان قوسا, حالىق بيلىكتى جالپى­حالىقتىق رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى تىكەلەي جۇرگىزەدى جانە ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرەدى, دەگەن نورما تۇجىرىمدالدى. 

حالىق كەڭەسى ەل مۇددەسىن بىلدىرەدى

ءبىر پالاتالى پارلامەنت ۇلگىسى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاڭارتىلعان جۇيەسىنە ارنالعان ەرەجەلەر جاڭا كونس­تيتۋتسيا جوباسىنىڭ بىرنەشە بولىمىنە ەنگىزىلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنت مودەلىنە ارنالعان نورمالار ءتور­تىنشى – «قۇرىلتاي» دەگەن بولىمدە جيناقتالدى. وندا زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ وكى­لەت­تىكتەرى بەكىتىلىپ, قۇرىل­تاي­دىڭ سەسسيا­لارى مەن ونىڭ قىز­مەتىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىس­تى باپتار­دىڭ بارلىعى دەرلىك جاڭارتىلدى.

«زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە سۋبەكتىلەردىڭ قاتارى انىقتالدى. قۇرىلتاي زاڭ قابىلداۋ ارقىلى رەتتەلە­تىن اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ تىزبەسى بەرىلدى. زاڭ جوبالارىن قاراۋ مەن قابىلداۋدىڭ راسىمدەرى كوزدەلدى. قۇرىلتاي توراعاسىنىڭ لاۋازىمىنا قاتىستى ماسەلەلەر جەكە باپتا رەتتەلدى», دەپ اتاپ ءوتتى ب.نۇرمۇحانوۆ.

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ بەسىن­شى ءبولىمى «ۇكىمەتكە» ارنا­لىپ وتىر. ء«بىر پالاتالى قۇ­رىلتايعا كوشۋگە بايلا­نىس­تى كوپتەگەن ەرەجە ناقتىلان­دى. ولار ۇكىمەت پەن ونىڭ مۇشە­لەرىنىڭ قۇرىلتاي الدىنداعى جاۋاپتىلىعى مەن ەسەپ بەرۋ, سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن ءبىلدىرۋ, قۇ­رىلتايعا زاڭ جوبالارىن ەنگىزۋ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ونىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ بەرۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى بولىپ وتىر», دەدى سپيكەر.

ب.نۇرمۇحانوۆتىڭ سوزىنشە, ەكى باپتان تۇراتىن التىنشى ءبولىم قازاقستان حالىق كەڭەسىنە قاتىستى ماسەلەلەردى رەتتەيدى. «قۇرامىنا ەل ازاماتتارى كىرەتىن بۇل جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەدى. ونىڭ قۇرىلتايعا زاڭ جوبالارىن ەنگىزۋ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىسقا باس­تاما جاساۋ مەن باسقا دا ماڭىزدى وكىلەت­تىكتەرى بەلگىلەندى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

جەتىنشى بولىمدە – «كونستي­تۋتسيالىق سوتقا» قاتىستى نورمالار شوعىر­لان­دىرىلعان. ب.نۇرمۇحانوۆ كونستي­تۋتسيا­لىق سوت قۇرامىنا, سۋديالاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمدەرى مەن قۇزى­رىنا قاتىس­تى نورمالار نەگىزىنەن ساقتالعاندىعىن مالىمدەدى.

وسى ورايدا كونستيتۋتسيا­لىق سوت­تىڭ كونستيتۋتسيالىق باقى­لاۋ جۇرگى­زە­تىن جانە بۇكىل ەل اۋماعىندا كونستي­تۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ورگان رەتىندەگى ميسسياسى بەلگىلەندى. 

قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەدى

ودان ءارى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ب.نۇرمۇحانوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى سوت تورەلىگى جۇيەسىنە, جەرگىلىكتى باسقارۋ مەن نەگىزگى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءتارتى­بى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيانىڭ سەگىزىنشى ءبولىمى – «سوت تورەلىگى. پروكۋراتۋرا. قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرى» اياسىندا سوت تورەلىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلگەن.

سوت ءىسىن جۇرگىزۋ نىساندا­رى­نىڭ قاتارى ارتتى, سۋديا­لار­دىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعاي­دى. سوت جۇيەسىنىڭ كادر ماسەلە­لەرى شەشىلدى. سونداي-اق ادۆوكا­تۋرانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى العاش رەت كونستي­تۋتسيادا ناقتى بەكىتىلدى. «بۇل – ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام», دەپ اتاپ ءوتتى ب.نۇرمۇحانوۆ.

سونىمەن قاتار ول كونس­تي­تۋتسيانىڭ جەرگىلىكتى مەملە­كەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باس­قا­رۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان توعى­زىنشى ءبولىمى قۇرىلتايدىڭ قۇرى­لۋى مەن ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اكىم­شىلىك رەفورمانى ەسكەرە وتىرىپ قايتا قارال­عانىن ايتتى. بىرقا­تار نورما ناقتىلانىپ, مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ­­دىڭ جاڭا جاعدايلارىنا بەيىمدەل­گەن. «بۇل ءبو­لىمنىڭ جاڭار­تىلۋى مەم­لەكەت پەن قو­عامنىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ءوزارا ءىس-قيمىلىن ءتيىمدى ەتۋگە دەگەن ۇمتى­لىستى كورسەتەدى», دەپ ناقتىلادى كونستي­تۋ­تسيا­لىق سوت توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى.

بۇعان قوسا, ب.نۇرمۇحانوۆ كونستي­تۋتسيادا جاڭا, ونىنشى ءبولىمنىڭ پايدا بولعانىنا نازار اۋداردى. بۇل ءبولىم نەگىزگى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تارتىبىنە ارنالادى. سونداي-اق ول «قورىتىندى جانە وتپەلى ەرەجەلەر» دەپ اتالاتىن ون ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ مازمۇنىنا توقتالدى.

اتاپ ايتقاندا, بۇدان بىلاي كونستي­تۋتسياعا وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىڭ شەشىمىمەن جانە تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى عانا ەنگىزىلەدى. سونىمەن بىرگە رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسىن كوتەرەتىن سۋبەكتىلەر قاتارىنا حالىق كەڭەسىن قوسۋدى كوزدەيتىن نورما قاراستىرىلعان.

كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ دامۋىنداعى ستراتەگيالىق مىن­دەتتەرگە جاۋاپ بەرەدى ءارى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزدەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. ب.نۇرمۇحانوۆ جوبادا ۇسىنىل­عان جاڭاشىلدىقتار ەلىمىزدە قالىپتاسقان مەملەكەتتىلىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن كۇشەيتە وتىرىپ, قايتا بەكىتە­تىنىن, ادام قۇقىقتارى مەن كونستيتۋتسيا نەگىزىندە قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى جاعدايلار جاسايتىنىن جەتكىزدى.

سونداي-اق كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ەرەجەلەر «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پار­لامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ لوگيكاسىنا ساي كە­لەتىنىن, ەلدىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن مىزعىماس ينستي­تۋتسيونالدىق نەگىز قالىپ­تاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. «كونس­تيتۋتسيا جوباسىنا ەنگىزىلگەن ەرەجەلەر قوعام مەن مەملەكەت ەۆوليۋتسياسىنىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىن اشۋعا نەگىز قالايدى», دەدى ول. سونىمەن بىرگە ب.نۇرمۇحانوۆ كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلە­رىنىڭ, سونداي-اق بەلسەندى ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ ۇسى­نىمدارى ءارى قاراي جۇمىس بارىسىندا دا قۇندى ازىق بولاتىنىن جەتكىزدى. 

ادامعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك مودەل

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا كونستيتۋتسيالىق كوميس­سيانىڭ جۇمىسى اشىق ءارى ماز­مۇندى تۇردە ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ وتە كەلە, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءماتىنى «Egemen Qazaqstan» مەن «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاناتىنىن ءمالىم ەتتى.

ول كوميسسيا جۇمىسىنا بيلىك­تىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت تارماعى, سونداي-اق عىلىمي قاۋىم­داستىق, ازامات­تىق سەكتور مەن مەديا وكىلدەرىنەن تۇرا­تىن 130 ادام جۇمىلدىرىلعانىن ايتتى.

«جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە ادامعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك مودەل كوزدەلگەن. وندا ادام, ونىڭ قۇقىق­تارى, بوستاندىقتارى مەن قادىر-قا­سيەتى ەڭ جوعارى قۇندىلىق ءارى مەملە­كەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعدارى رەتىن­دە تانىلعان. حالىقتىڭ ءداستۇرلى قۇندى­لىق­تارمەن, تاريحي تاجىريبەسىمەن, ادىلەت­تىلىك, جاۋاپكەرشىلىك, قوعامدىق بىرلىك تۋرالى تۇسىنىكتەرمەن تىعىز بايلانىستى قاعيدالار كورىنىس تاپقان», دەدى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى.

ايتا كەتەيىك, ۇسىنىلعان جاڭارتۋلار­دىڭ اۋقىمىن ەسكەرە وتىرىپ, كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى قۇجاتتى ەندى تەك تۇزە­تۋلەر پاكەتى رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى دەپ ساناعان بولاتىن. پرەزيدەنت بۇل ۇستانىمدى قولداپ, بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ ءۇشىن جوبانى جاريالاۋدى جاقتادى.