كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
مەملەكەتتىك رەفورماعا, ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا بايلانىستى سالىق جۇيەسىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋى زاڭدى. بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەلىمىزدە جاڭا سالىق كودەكسى كۇشىنە ەندى. وزگەرىستەرگە قاتىستى جۇرتتىڭ كوكەيىندە ءالى دە كوپتەگەن ساۋال بار. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا قۇجاتتى قولدانۋعا قاتىستى ەلدىڭ ويعا قونىمدى, سىندارلى ۇسىنىستارى مۇقيات زەردەلەنەتىنى, قاجەت بولسا, تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىنىن اتاپ ايتتى. وسىعان بايلانىستى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ونلاين فورماتتا ۇيىمداستىرعان جيىنىنا مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى قوسىلعان قۇن سالىعىن اكىمشىلەندىرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اينۇر سارتاەۆا, ەكونوميست-ساراپشى باۋىرجان ىسقاق, «اتامەكەن» ۇكپ سالىق سالۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايدىن ابىشەۆ, تاۋەلسىز سالىق مامانى بالجان باقىتقاليقىزى قاتىسىپ, سالماقتى ۇسىنىستارى مەن بايىپتى پايىمدارىن ورتاعا سالدى.
وزگەرىستەردىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟
اينۇر سارتاەۆا:
– الەمدىك ەكونوميكا ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ۇدايى دامىپ وتىرادى. ەلىمىز دە وسى ۇدەرىستەن تىس قالا المايدى. نارىقتىڭ جاڭا تالابىنا يكەمدەلۋگە وراي زاڭنامانى ۋاقتىلى جاڭارتىپ, زاماناۋي تالاپقا ساي جەتىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت. سالىق كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى دا – وسى ماقساتتان تۋعان ماڭىزدى قادام. جاڭا رەفورمانىڭ باستى ۇستانىمى – سالىق جۇيەسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ, ارتىق ەسەپ پەن اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ, تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە قولايلى جاعداي جاساۋ.
كودەكستەگى باستى وزگەرىستىڭ ءبىرى سالىق ەسەپتىلىگىنىڭ قىسقارۋى بولدى. ونىڭ كولەمى 30 پايىزعا دەيىن ازايدى. سالىق پەن الىمداردىڭ سانى 20 پايىزعا تومەندەدى, جەڭىلدىكتەر قايتا قارالىپ, وڭتايلاندىرىلدى. سارالانعان سالىق مولشەرلەمەسى ەنگىزىلدى. الەۋمەتتىك سالا ۇيىمدارىنا بولەك ءتارتىپ قاراستىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە سالىق ستاۆكاسى 3% دەڭگەيىندە ساقتالىپ قالدى.
ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتى يپوتەكالىق نەسيەلەرىن زەينەتاقى قورىنداعى قاراجات ەسەبىنەن وتەپ جاتقانى بەلگىلى. بۇعان دەيىن زەينەتاقى قورىنان الىنعان قاراجاتقا جەكە تابىس سالىعى سالىناتىن. ەگەر ازامات سول ساتتە سالىق تولەمەگەن بولسا, ول قارىز رەتىندە ەسەپتە تۇراتىن. ەندى بۇل بەرەشەك ەسەپتەن شىعارىلادى, زەينەتاقى قورىنان الىنعان قاراجاتقا جەكە تابىس سالىعى مۇلدە سالىنبايدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس – سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدە. بۇل باعىتتاعى تاسىلدەر تۇبەگەيلى وزگەردى. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جۇمسارىپ, «جازالاۋشى» سيپاتتان سەرۆيستىك مودەلگە اۋىستى.
قوسىلعان قۇن سالىعى – ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىراتىن ەڭ ءىرى سالىقتىڭ ءبىرى. ول 16%-عا دەيىن ارتتى. بۇل جەردە مەملەكەتتىك بيۋدجەت مۇددەسى مەن بيزنەستى قولداۋ اراسىنداعى تەڭگەرىم ساقتالدى. كاسىپورىنداردىڭ 4%-ى عانا قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەيتىنىن ەسكەرسەك, بۇل جۇكتەمە بارىنە بىردەي اسەر ەتپەيتىنى انىق.
ايدىن ابىشەۆ:
– جاڭا سالىق كودەكسى ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەمىز. رەفورماعا بايلانىستى بيزنەس تاراپىنان كوپ شاعىم ءتۇستى. سولاردىڭ دەنى سالىق مولشەرلەمەلەرى مەن رەجىمدەرىنە, كەيبىر جەڭىلدىكتەردىڭ الىنىپ تاستالۋىنا بايلانىستى ءوربىدى. مەملەكەت باسشىسى كودەكستى جەتىلدىرۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. دەمەك, بيزنەسكە قاتىستى اسا وزەكتى ماسەلەلەر قايتا قارالادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار.
مەديتسينا سالاسى بويىنشا دا ماسەلەلەر بار. بۇرىن بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر بولعان ەدى, ال قازىر بۇل سالادا سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ارتقانى بايقالادى.
باۋىرجان ىسقاق:
– ءبىز باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىق جۇيەسىن ءجيى سالىستىرامىز. وزگە ەلدەردە شەتەلدىك ينۆەستور كەلىپ, كاسىپورىن اشقىسى كەلسە, بىردەن سالىق كودەكسىنە كوز جۇگىرتەدى. وندا ناقتى, تۇسىنىكتى, تارتىمدى جەڭىلدىكتەر الدىن الا جازىلادى. ينۆەستور سول تالاپتاردى كورىپ, ينۆەستيتسياعا قاتىستى شەشىم قابىلدايدى. وكىنىشكە قاراي, جاڭا سالىق كودەكسىنەن ينۆەستوردى بىردەن باۋراپ الاتىنداي ايقىن تەتىكتەردى انىق كورە المادىم. بىلتىر عانا پرەزيدەنت الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە بولىپ, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتارعا قول قويىپ كەلدى. وسى كەلىسىمدەر شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىنە دالەل بولىپ وتىر.
ينۆەستورلار سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋى جەڭىل ەلدەردى تاڭدايدى. ەسەپتىلىگى وڭاي, پايىزى باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەرگە مويىن بۇرادى. ال ءبىزدىڭ سالىق كودەكسىندە ارتىقشىلىعىمىزدى كورسەتەتىن ناقتى باپتار انىق كورىنبەيدى. مەملەكەت باسشىسى V ۇلتتىق قۇرىلتايدا سالىق كودەكسىن ءالى دە تولىق جەتىلدىرۋگە بولاتىنىن ايتتى. ەگەر ۇسىنىستار تۇسسە, ۇكىمەت ونى قاراستىرىپ, ەنگىزۋى كەرەك دەدى. سوندىقتان دا ەلىمىزگە كەلىپ, جۇمىس ورىندارىن اشىپ, كوپتەگەن ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ينۆەستورلارعا ارنايى, تۇسىنىكتى ءارى تارتىمدى شارتتار بولۋى كەرەك.
جالپى, كەز كەلگەن كاسىپورىن يەسى نەمەسە ينۆەستور ءۇش نەگىزگى باعىتقا قارايدى. ءبىرىنشىسى – سالىق ساياساتىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن يكەمدىلىگى. ەكىنشىسى – سوت جۇيەسىنىڭ ادىلدىگى. ءۇشىنشىسى – مەملەكەتتىڭ سول سالاعا دەگەن كوزقاراسى مەن ۇستانىمى. وسى ءۇش فاكتور قاتار ۇيلەسكەن جاعدايدا عانا ينۆەستيتسيا كەلەدى.
پرەزيدەنت ايتقانداي, مەملەكەتتىڭ ينۆەستورلارعا دەگەن ۇسىنىسى جاقسى. نيەت تە بار. بىراق نەگىزگى ماسەلە سالىق ساياساتىنا كەلىپ تىرەلىپ وتىر. وسى سەبەپتى ينۆەستورلارعا ناقتى قانداي سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعانىن بىلگىمىز كەلەدى.
اينۇر سارتاەۆا:
– ينۆەستيتسيا – ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت بولعاندىقتان, بىزگە سىرتقى سەرىكتەستەردىڭ تەحنولوگياسى, كاپيتالى قاجەت. ەلىمىزدە ينۆەستورلارعا ارنالعان بىرقاتار سالىق جەڭىلدىگى بار. ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماقتار جۇمىس ىستەيدى, وندا دا كوپتەگەن جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر بويىنشا ارنايى پرەفەرەنتسيالار دا بار. بۇعان قوسا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اشىلدى, «Astana Hub» جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل الاڭداردىڭ بارلىعى – ينۆەستورلارعا ۇلكەن مۇمكىندىك.
ەگەر بىزدە سالىق جاعدايى قولايسىز بولسا, ينۆەستورلار بىزگە كەلمەس ەدى. بىراق ولار ەلىمىزدى تاڭداپ وتىر, بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءبىزدىڭ سالىق پەن اكىمشىلىك ساياساتىمىزدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت تاراپىنان ينۆەستورلارعا قاتىستى اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ شارالارى دا بار. مىسالى, تەكسەرۋلەردى شەكتەۋ, باقىلاۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ سياقتى تەتىكتەر ەنگىزىلگەن. مۇنىڭ بارلىعى – ينۆەستورلارعا قولايلى احۋال قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ كەدەرگىسىز قىزمەت اتقارۋىنا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان قولداۋ شارالارى.
ادىلەتتىلىك ولشەمى ماڭىزدى
ايدىن ابىشەۆ:
– ءوز ازاماتتارىمىزعا كودەكس سالىستىرمالى تۇردە وڭاي كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ينۆەستورلارعا, اسىرەسە شەتەلدىكتەرگە سالىق زاڭنامامىز كۇردەلى كورىنەدى. ولار ەڭ الدىمەن سالىق مولشەرلەمەسى مەن اكىمشىلەندىرۋدىڭ كۇردەلىلىگىنە قارايدى. ەگەر ينۆەستور جوعارى سالىق مولشەرلەمەسىن, تۇسىنىكسىز نەمەسە كۇردەلى رەتتەۋدى كورسە, ەلىمىزدى ينۆەستيتسياعا تارتىمدى ەل رەتىندە تاڭداماۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە اسا ماڭىز بەرگەن ءجون.
سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقسىزدىعى دا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەلىمىزدىڭ سالىق جۇيەسىنە ءجيى وزگەرىس ەنگىزىلەدى. نورمالاردىڭ قايتا-قايتا وزگەرۋى كاسىپكەرگە دە وڭاي ەمەس. ولار ءار وزگەرىس سايىن نورمالاردى وقىپ, وزگەرگەن تالاپتارعا يكەمدەلۋگە ءماجبۇر.
ال شىن مانىندە كاسىپكەر نەمەن اينالىسۋى كەرەك؟ ول تابىس تابۋى, وتباسىن اسىراۋى, بيزنەسىن دامىتۋى قاجەت. بىراق زاڭنامانىڭ تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى ول ۇنەمى اكىمشىلىك راسىمدەرگە الاڭداپ, قانداي نورما وزگەردى, بيزنەسىمنىڭ ەرتەڭى نە بولار ەكەن دەپ ەلەڭدەۋمەن ۋاقىتىن جوعالتىپ جاتىر. سول سەبەپتى سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ءمان بەرگەن ابزال.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت – كەيبىر نورمالاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارۋ ءۇردىسى. «ويىن ەرەجەسى» اياقاستى وزگەرىپ, كەرى شەگىنىپ جاتادى. زاڭداعى شەگىنىستەر كاسىپكەرلەردىڭ قولىن اجەپتاۋىر بايلايدى. مىسالى, كاسىپكەر بۇگىن بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن جۇمىس ىستەدى دەلىك. ال ءبىر جىلدان كەيىن الگى ءتارتىپ قايتا وزگەرىپ, كاسىپكەرگە «سالىقتى باسقاشا ەسەپتەۋ كەرەك ەدى», «قىزمەتتى باسقا فورماتتا جۇرگىزۋ كەرەك ەدى» دەگەن نۇسقاۋ بەرىلە باستايدى. ءدۇدامال كۇي كەشكەن كاسىپكەر ەسەپتىلىكتى قايتا تاپسىرۋعا نەمەسە بۇكىل شارۋاشىلىق قىزمەتىن قايتا قۇرۋعا ءماجبۇر بولادى. كاسىپكەردى اۋرە-سارساڭعا تۇسىرەتىن وسىنداي «ەكىۇشتى» وزگەرىستەردى بارىنشا ازايتۋ قاجەت. سىلتەمەلى نورمالاردىڭ سانىن مۇمكىندىگىنشە قىسقارتقان ءجون.
كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە – سالىق كودەكسىمەن بىرگە قوسالقى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋى. رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا كوپتەگەن قوسالقى اكتىلەر قابىلداندى. ونىڭ ىشىندە ۇكىمەت قاۋلىلارى دا بار. ءبىز سالىق كودەكسىن حالىق پەن بيزنەسكە نەعۇرلىم تۇسىنىكتى بولسىن دەيمىز. ال قوسالقى قۇجاتتار بۇل ۇستانىمعا قايشى كەلەدى. كودەكس بارلىق رەسمي قۇجاتتىڭ قاڭقاسى رەتىندە قالىپتاسۋعا ءتيىس. ماڭىزدى تالاپتاردى سالىق كودەكسىنىڭ وزىنە تىكەلەي ەنگىزۋ قاجەت. سەبەبى زاڭ نەمەسە كودەكس پارلامەنتتە تالقىلانادى. ال قوسالقى نورماتيۆتىك اكتىلەر مۇنداي كەڭ تالقىلاۋدان وتپەيدى. وسى قۇجاتتار كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن جۇكتەمە بولىپ وتىر.
باۋىرجان ىسقاق:
– سالىق كودەكسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ادەتتە سۇراقتاردى قارجى مينيسترلىگى مەن سالىق ورگاندارىنا باعىتتايمىز. الايدا سالىق ساياساتى مەن جالپى فيسكالدىق ساياسات ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا بىردەي اسەر ەتەتىندىكتەن, بۇل جەردە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن دە, ۇلتتىق بانك وكىلدەرىمەن دە تىعىز ءارى جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ قاجەت. مىسالى, ۇلتتىق بانك ءارتۇرلى قارجىلىق ترانزاكتسيالارعا جاۋاپ بەرەدى, اقشا اعىندارىن باقىلايدى. قارجى مينيسترلىگى كىرىستەر مەن شىعىستاردى رەتتەيدى. ال ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى تالدايدى. وسى جەردە ۇيلەسىمدى ارەكەت كەرەك. ەگەر قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ نەمەسە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ اسەرىنەن ينفلياتسيا وسسە, وندا ۇلتتىق بانك ونى تەجەۋ ماقساتىندا اقشا-نەسيە ساياساتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولادى.
بىراق بىزدە كوبىنەسە ينفلياتسيا كوتەرىلسە, ۇلتتىق بانك مەحانيكالىق تۇردە بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرە سالادى. ال ينفلياتسيانىڭ ناقتى سەبەپتەرى قانداي دەگەن سۇراققا كەلگەندە, ول تەك ۇلتتىق بانككە ەمەس, ۇكىمەتكە دە قويىلۋعا ءتيىس. سوندىقتان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, قارجى مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق بانك اراسىندا ناقتى ۇيلەستىرىلگەن بايلانىس, ورتاق ينتەگراتسيالىق جۇيە قاجەت.
ەگەر ەلەكتروندى شوت فاكتۋرالار, بانك ترانزاكتسيالارى مەن سالىق دەكلاراتسيالارى ءبىر ورتاق دەرەكقوردا توعىساتىن بولسا, ونىڭ ناتيجەسى وتە جوعارى بولار ەدى.
اينۇر سارتاەۆا:
– «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلى ايدىن ابىشەۆتىڭ كوتەرگەن ماسەلەسىنە جاۋاپ بەرە كەتەيىن. البەتتە, سالىق كودەكسىنە نەمەسە باسقا دا زاڭناماعا ءجيى وزگەرىس ەنگىزە بەرۋ جاقسى تاجىريبە ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز. بىراق ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى, وزگەرىستەر بولادى. مىسالى, بيتكوين, تسيفرلىق اكتيۆتەر دەگەن ۇعىمدار كەيىن پايدا بولدى, ولاردى رەتتەيتىن جاڭا زاڭنامالار قابىلداۋعا, جاڭا سالىق باپتارىن ەنگىزۋگە تۋرا كەلدى. سول سياقتى وسىدان توعىز جىل بۇرىن قابىلدانعان سالىق كودەكسى كەيىنگى نارىقتىڭ جاڭا قاجەتتىلىكتەرىن, جاڭا قىزمەتتەر مەن تاۋار تۇرلەرىن تولىق قامتي المادى. سوندىقتان جاڭا سالىق كودەكسى قابىلداندى. ادەتتە بارلىق زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەكونوميستەردىڭ, سالىق تولەۋشىلەردىڭ, ساراپشىلاردىڭ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, باسقا دا مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالادى. بۇل وزگەرىستەر مىندەتتى تۇردە ساراپتامالاردان وتەدى. ولاردى ەكونوميستەر قارايدى, دەپۋتاتتار تالقىلايدى, ۇكىمەت قاراستىرادى. كاسىپكەردىڭ دە زاڭنامانى ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. سەبەبى ازىرلەنۋ بارىسىندا جوبالار مىندەتتى تۇردە اشىق پورتالدا تالقىلاۋعا شىعارىلادى.
ءيا, زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلدانىپ جاتىر. كەيبىر نورمالار سالىق تولەۋشىلەردىڭ ناقتى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن دە قاجەت. سالىق تولەۋشى الدىمەن سالىق كودەكسىن قارايدى, سودان كەيىن بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ پەن ەرەجەلەردى ناقتىلاۋ ماقساتىندا ءمينيستردىڭ بۇيرىقتارىنا, باسقا دا سالالىق قۇجاتتارعا جۇگىنەدى. ەگەر بارلىق ەرەجەنى كودەكستىڭ ءبىر وزىنە ەنگىزسەك, وندا كودەكس بىرنەشە توم بولىپ كەتەر ەدى. كوپ جاعدايدا ادامدارعا بىرنەشە توم زاڭدى قاراعاننان گورى ءبىر كودەكس پەن وعان قاتىستى ناقتى ەرەجەلەردى بولەك قاراعان ىڭعايلىراق. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر نورماتيۆتىك اكتىلەر شاعىن نەمەسە ورتا بيزنەسكە عانا ارنالعان بولۋى مۇمكىن, ال ولاردى سول ساناتتاعى سالىق تولەۋشىلەر عانا قولدانادى. سوندىقتان مۇنداي شەشىمدەر قابىلدانار الدىندا الدىمەن سارالانىپ, قۇقىقتىق باعا بەرىلەدى. دەگەنمەن سىزدەر ايتىپ وتىرعان ۇسىنىستار ەسكەرۋسىز قالمايدى. نەگىزگى ماقسات – بارشاعا قولايلى ءارى تەڭگەرىمدى شەشىم تابۋ.
ايدىن ابىشەۆ:
– اينۇر سالىق كودەكسى تۇسىنىكتى, جەڭىل ءارى قولايلى بولۋى كەرەك دەپ ايتىپ وتىر. بۇل پىكىرمەن جالپى كەلىسۋگە بولادى. بىراق ءبىز باسقا نۇسقانى دا تاڭداۋعا دايىنبىز. قاجەت بولسا, كولەمدى, قالىڭ, توم-توم سالىق كودەكسىنە دە قارسى ەمەسپىز. ماسەلە وندا ەمەس. بىزگە كەرەگى – كاسىپكەرلەر سالىق زاڭناماسىمەن تولىق كولەمدە جانە دەر كەزىندە تانىسا الۋى. قانداي تالاپ بار, قانداي مىندەت جۇكتەلگەن, نەندەي ەرەجەلەر قولدانىلادى – وسىنىڭ ءبارى تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس. سالىق كودەكسى شارتتى تۇردە بىلتىر شىلدە ايىندا قابىلداندى. ال وعان قاتىستى نورماتيۆتىك اكتىلەرگە الدەقايدا كەيىن – كوبىنە جىلدىڭ اياعىنا قاراي وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ونىڭ وزىندە ولار تولىق دايىن بولمايدى. كەيبىر ەرەجەلەر ءالى دە ناقتىلاۋدى, پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. ناتيجەسىندە, بيزنەس اۋەلى سالىق كودەكسىنىڭ قاڭقاسىن عانا وقيدى. ال ناقتى تارتىپتەر مەن تالاپتاردى بەلگىلەيتىن قوسىمشا اكتىلەرمەن تەك جارتى جىلدان كەيىن تانىسادى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە كاسىپكەر قولدانىستاعى رەتتەۋدەن ءىس جۇزىندە ارتتا قالىپ قويادى. سول سەبەپتى سالىق كودەكسىنىڭ ىقشام بولۋىن, تولىق ءارى تۇسىنىكتى اقپاراتتىڭ كاسىپكەرلەرگە ۋاقتىلى جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
ساۋاتتىلىق سالانىڭ مادەنيەتىن دامىتادى
بالجان باقىتقاليقىزى:
– قازىر ەلىمىزدە كاسىپ اشۋ وتە وڭاي. بەس مينۋتتىڭ ىشىندە-اق جەكە كاسىپكەر اتانىپ, ەسەپشوت اشىپ, جۇمىستى باستاپ كەتۋگە بولادى. قالاسا, بىردەن كومپانيانى تىركەپ, بانككە تىركەلىپ, يمپورت-ەكسپورتپەن اينالىسۋعا دا مۇمكىندىك بار. شەتەلمەن جۇمىس ىستەۋگە دە جول اشىق. بۇل – كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن مۇمكىندىك.
ەگەر قىتايمەن سالىستىراتىن بولساق, ول جاقتا جاعداي مۇلدە باسقا. قىتايدان كوپتەگەن كومپانيالار بىزگە تاۋار اكەلىپ جاتىر. بىراق ولار بۇگىن تىركەلىپ, ەرتەڭ تاۋار ساتا المايدى. وعان ارنايى رۇقسات كەرەك. رۇقساتى بار كومپانيالار عانا نارىققا شىعادى. ال بىزدە بۇل جاعىنان ەركىندىك بار, دەموكراتيالىق ورتا قالىپتاسقان. سوندىقتان بيزنەس باستاعان ءار ادام وسى مۇمكىندىكتى قولدانعان كەزدە كاسىبى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى تولىق ءتۇسىنۋى كەرەك. ءوز قىزمەت سالاسىنا قاتىستى زاڭنامانى, تالاپتاردى وقىپ, ۇعىنۋى قاجەت. بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – سالىق پەن قارجى ساۋاتى. سالىق تۋرالى ءبىلىم تەك كاسىپكەرلەردە عانا بولماۋعا ءتيىس. ونى 11-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن, كامەلەت جاسىنا تولۋعا جاقىن جاستار بۋىنى دا ءبىلۋى كەرەك. سەبەبى كامەلەتكە تولعان سوڭ ءار ادام تابىس تابادى, جۇمىس ىستەيدى, وقۋ وقيدى, ءتۇرلى كىرىس كوزدەرى پايدا بولادى. سول كەزدە سالىقتىق مادەنيەت قالىپتاسۋى قاجەت.
قازىر جاڭا سالىق كودەكسىنە قاتىستى الەۋمەتتىك جەلىلەردە شۋ بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. اسىرەسە شاعىن كاسىپكەرلەر تاراپىنان قارسىلىق كوپ. بۇل – سالىق مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىنەن. مەن بۋحگالتەرلىك كومپانيا رەتىندە كاسىپكەرلەرمەن كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەيمىن. وقىتامىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قىزمەت كورسەتەمىن. جاڭا سالىق كودەكسىن ادال, تازا جۇمىس ىستەپ وتىرعان كاسىپكەرلەرگە تۇسىندىرگەن كەزدە ولاردىڭ ەشقايسىسى ۇركىپ-قورىققان جوق. كەرىسىنشە, ءبارى مۇنى ورىنداۋعا بولاتىن, جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن ءتۇسىندى. ءيا, قوسىلعان قۇن سالىعى 12%-دان 16%-عا ءوستى. ەگەر كاسىپكەر بۇرىن 10% پايدا كورىپ وتىرعان بولسا, سول پايدانى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تاۋاردىڭ باعاسىن قانشاعا كوتەرۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى. ەسەپتەپ قاراساق, باعانى 4%-عا كوتەرۋ مىندەتتى ەمەس. سەبەبى 12% بەن 16%-دىڭ ايىرماسى – 100%-دىڭ 4%-ى عانا. بۇل باعاعا تولىق كولەمدە قوسىلاتىن ۇلكەن ءوسىم ەمەس. سوندىقتان بىردەن «تاۋار باعاسى قاتتى ءوسىپ كەتتى» دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. قازىر كوپتەگەن كاسىپكەر ءوز پايداسىن ساقتاپ, كليەنتىن جوعالتپاي, بۇرىنعى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ وتىر.
كەي كاسىپكەرلەر ءبىز قارا بازارمەن, قارا اينالىممەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنىپ قالعانبىز دەيدى. ولار كوبىنە جاسى ۇلكەن, ورتا بۋىنداعى كاسىپكەرلەر. ال جاڭادان باستاپ جاتقان كاسىپكەرلەر بىردەن ساۋاتىن ارتتىرىپ, بيزنەستى زاڭدى تۇردە جۇرگىزۋگە ۇيرەنىپ جاتىر. مەن كاسىپكەرلەرگە ۇنەمى «اققا شىعۋعا تىرىسىڭىزدار» دەپ ايتامىن. ەگەر كليەنتىڭىز بار, اقشا اينالىپ تۇرسا, بيزنەسىڭىز ءجۇرىپ تۇرسا, نەگە سونى زاڭدى تۇردە كورسەتپەسكە؟ بۋحگالتەرياڭىزدى رەتتەپ الىڭىزدار دەيمىن. مۇنىڭ كوبى ورتا بۋىنداعى كاسىپكەرلەرگە قاتىستى.
ال جاڭادان تىركەلىپ جاتقان كاسىپكەرلەردىڭ جاعدايى باسقا. ولار بيزنەستىڭ اقشا اكەلەتىنىن نە اكەلمەيتىنىن, مينۋسقا كەتەتىنىن بىلمەيدى. بىراق ولار باسىنان باستاپ سالىقتىق ساۋاتتىلىقپەن وسەدى, بيزنەس جۇرگىزۋدى سولاي ۇيرەنەدى. ال قارا بازاردا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنىپ قالعان كاسىپكەرلەردە اقشا اينالىمى بار, بىراق ساۋات جەتپەي جاتادى. جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ولاردى وزگەرتۋ قيىنداۋ بولىپ تۇر.
مۇنداي كاسىپكەرلەرگە ءبىر بۋحگالتەردىڭ نەمەسە ماماننىڭ ءسوزى وتپەۋى مۇمكىن. كەيدە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى سويلەپ, مينيسترلەر شىعىپ تۇسىندىرگەندە عانا اسەر ەتەدى. سەبەبى قانشا تۇسىندىرسەڭ دە, ولار تىڭداماۋى مۇمكىن. ال ايىپپۇل, سوت دەسە عانا اياق تارتا باستاۋى مۇمكىن. بۇل – وكىنىشتى, ارينە.
سوندىقتان بۇل جەردە پسيحولوگيالىق ءتاسىل دە ماڭىزدى. كاسىپكەرلەرگە جول كورسەتۋ, باعىت-باعدار ۇسىنۋ دەگەن ماسەلە بار. وسى توڭىرەكتە ءتۇرلى ءىس-شارالار ءوتىپ جاتقان شىعار, بىراق بارلىق كاسىپكەر تولىق قامتىلىپ جاتىر دەپ ايتۋ قيىن.
مەن ءوز تاجىريبەمدە بىلاي تۇسىندىرەمىن: كاسىپكەر جۇمىسىن باستادى, زاڭدى بىلمەگەنى انىقتالدى, سونىڭ سالدارىنان ايىپپۇلعا ىلىكتى. سوندا ول «نەگە ءبىرىنشى رەت كەشىرىم بەرىلمەيدى؟» دەپ سۇرايدى. بۇل سۇراق ماعان دا ءجيى قويىلادى. ال رەسمي جاۋاپ بىرەۋ: زاڭ اشىق, زاڭ قولجەتىمدى. ءار ادام ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ءوزى الىپ, ءوز باعىتىنا قاتىستى زاڭنامانى وقۋعا ءتيىس. ەگەر وقىماسا, جاۋاپكەرشىلىك تە سوعان سايكەس بولادى.
اينۇر سارتاەۆا:
– قارجى ساۋاتى مەن ەكونوميكالىق تۇسىنىكتى بالا كەزدەن ساناعا ءسىڭىرۋ كەرەك. مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بالا اقشانى قالاي ساۋاتتى جۇمساۋ كەرەكتىگىن, سالىق نە ءۇشىن تولەنەتىنىن, قانداي زاڭداردى ءبىلۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. كەيىنگى بەس جىلدىڭ كولەمىندە ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك مەكتەپ باعدارلاماسىنا قارجى ساۋاتىن ۇيرەتەتىن «جاھاندىق قۇزىرەتتەر» ءپانى ەنگىزىلدى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ساباقتاردا سالىقتىڭ تۇرلەرى, ونىڭ نە ءۇشىن تولەنەتىنى سىندى بازالىق تۇسىنىكتەر بەرىلەدى. كىشكەنتاي بالالارعا ارنالعان بەينەروليكتەر دە جاسادىق.
قازىر جۇرتشىلىقتىڭ كوبى تەلەديدار كورمەيدى, گازەت وقىمايدى, رەسمي جاڭالىق تىڭدامايدى. كوپشىلىك TikTok پەن Instagram جەلىلەرىندەگى قىسقا ۆيدەولاردى كورۋگە اۋەس. رەسمي اقپارات كەيدە حالىققا جەتپەي جاتاتىنى سوندىقتان. ءبىز حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن اشۋ, تەك رەسمي دەرەكتەرگە عانا جۇگىنۋ تۇرعىسىنان اقپاراتتىق-تۇسىندىرمە جۇمىستارىن بىرلەسە اتقارۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
ايدىن ابىشەۆ:
– ءيا, كاسىپكەر ءوز سالاسىنا قاتىستى زاڭنامالاردى, سالىق پەن ەسەپتى جاقسى ءبىلۋى كەرەك. قۇقىقتىق ساۋات دەگەنىمىز – سالىقتان قورقۋ ەمەس, ءتارتىپ ارقىلى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ. ۋاقتىلى اقپارات العان كاسىپكەر سالىق جەڭىلدىكتەرىن دەر كەزىندە پايدالانادى, قولداۋ شارالارىنا الدىمەن يە بولادى, جاڭا تالاپتارعا ەرتەرەك بەيىمدەلىپ, باسەكەلەسىنەن ءبىر قادام الدا جۇرەدى. سوندىقتان ءاربىر كاسىپ يەسى وزىنە قاتىستى وزگەرىستەردى, ءوز سالاسىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى ءوزى قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك.
قايتارىمى مول بورىش
بالجان باقىتقاليقىزى:
– كاسىپكەرلەر ەگەر 1–2% جەڭىلدىك بەرسە, بارلىعى تابىسىن اشىق كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن ايتادى. قازىرگى سالىق كودەكسىندە ەسەپتەۋ ءادىسى قولدانىلادى. ياعني تابىس ەسەپتەلەدى, سودان كەيىن سالىق تولەنەدى. ال ەگەر شاعىن كاسىپكەرلەرگە بانك كوميسسياسى سياقتى, اقشا تۇسكەن ساتتە سالىق اۆتوماتتى تۇردە ۇستالىپ وتىرسا, ولارعا بۇل الدەقايدا جەڭىل بولار ەدى. وندا ۇلكەن سوما جيناپ, بۋحگالتەر جالداپ, ەسەپ تاپسىرىپ اۋرە بولمايدى. بولاشاقتا شاعىن كاسىپكەرلەر ارناپ, سالىق تولەۋدىڭ وسىنداي جولى قاراستىرىلسا دەيمىن. ال ورتا جانە ءىرى بيزنەس ءۇشىن قازىرگى ەسەپتەۋ ءادىسى قالا بەرسىن.
بۇگىندە ورتا بۋىن كاسىپكەرلەر سالىق تولەۋگە ق ۇلىقسىز. سەبەبى ولار ەرتەڭ سول سالىقتىڭ شىنايى تۇردە ەلدى كوتەرۋگە, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا قايتىپ كەلەتىنىنە سەنبەيدى. ال پرەزيدەنت ادال ەڭبەكپەن, زاڭدى جولمەن كوتەرىلۋگە شاقىرىپ وتىر. بىراق مۇنداي سەنىم ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا قالىپتاسپايدى. بۇل ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.
مەن الماتى قالاسىندا تۇرامىن. ءبىزدىڭ شاعىن اۋداندا ءار ءۇيدىڭ الدىندا ادەمى, قاۋىپسىز ويىن الاڭدارى سالىنعان. بۇرىن مۇنداي جاعداي بولماعان. قازىر بالالارعا ارنالعان ارنايى ينفراقۇرىلىم جاسالىپ جاتىر. وسىنداي وزگەرىستەر تەك ۇلكەن قالالاردا عانا ەمەس, شاعىن ەلدى مەكەندەردە دە كورىنە باستاعاندا حالىقتىڭ سەنىمى ارتادى. قازىر تراسسالار سالىنىپ, جولدار جوندەلىپ جاتىر. ءيا, ءبارى بىردەي ءمىنسىز ەمەس, دەگەنمەن دە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەگەر وسىنداي جاقسى وزگەرىستەردى حالىققا ناقتى كورسەتىپ, «مىنە, سىزدەردىڭ تولەگەن سالىقتارىڭىز وسىنداي ناتيجە بەرىپ جاتىر» دەپ اشىق ايتسا, حالىق وعان نازار اۋدارا باستايدى.
باۋىرجان ىسقاق:
– مەن بالالارىمدى ءۇيدىڭ الدىنداعى دۇكەنگە اپارىپ, QR كودپەن تولەۋدى ۇيرەتەمىن, داعدى قالىپتاستىرامىن. سەبەبى ءالى كۇنگە دەيىن اۋدارىم جاساپ قويا سالۋ دەگەن ادەت بار. اۋدارىم جاسالسا, ول سالىق رەتىندە تىركەلمەيدى, بيۋدجەتكە تۇسپەيدى. ال ەگەر QR ارقىلى تولەنسە, ونىڭ 3–4%-ى سالىق رەتىندە بيۋدجەتكە تۇسەدى. مەن بالالارعا سونى تۇسىندىرەمىن. بۇل سەنىڭ مەكتەبىڭە, جولىڭا, ينفراقۇرىلىمعا كەتەدى دەپ ايتامىن. وسىنداي تاربيەنى ءار ازامات ءوز شاڭىراعىندا قالىپتاستىرۋى كەرەك.
سالىق ورگاندارى تاراپىنان دا جۇمىس جالعاسا بەرگەنى ءجون. نەعۇرلىم ادامدار چەك الىپ, شوت-فاكتۋرامەن جۇمىس ىستەپ, كاسسالىق اپپارات ارقىلى تولەم جاساعان سايىن, سول تولەۋشىلەرگە دە بەلگىلى ءبىر موتيۆاتسيا بولعانى دۇرىس سياقتى. ياعني ادال تولەگەن ادامعا دا ءبىر ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعانى ابزال.
ەندى سوڭىندا بىرنەشە ۇسىنىسىمدى ايتقىم كەلەدى. ەگەر سالىق كودەكسىنە تاعى دا وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن بولسا, ءبىز مىندەتتى تۇردە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. قازىر بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ باسىم بولىگى شيكىزاتقا, مۇنايعا, گازعا, تەمىرگە تاۋەلدى. ال بولاشاقتا, كەم دەگەندە الداعى 5–6 جىلدا, ءبىز مۇنايدان تۇسەتىن كىرىستى 30%-عا دەيىن تومەندەتىپ, قالعان 60–70%-عا وڭدەۋشى سەكتوردان, شاعىن بيزنەستەن, تۋريزمنەن, لوگيستيكادان تۇسىرەتىن دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك.
سوعان بايلانىستى وڭدەۋشى سەكتوردى ىنتالاندىراتىن وزگەرىستەر سالىق كودەكسىندە قاراستىرىلسا دەيمىن. مىسالى, جاڭا جوبالار ىسكە اسسا نەمەسە ارنايى وڭىرلەردە وڭدەۋ كاسىپورىندارى اشىلسا, وتاندىق ءونىم يمپورتتى الماستىرا الاتىن دەڭگەيگە جەتسە, سولارعا ناقتى, دەتالدى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاجەت. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن 15 پايىزعا, كەي جاعدايدا 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ سياقتى شارالار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىنتالاندىرۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى.
قوسىلعان قۇن سالىعىنا قاتىستى دا بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر بولۋى مۇمكىن. مىسالى, شيكىزات ساتىپ الۋ كەزىندە نەمەسە ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جاعدايدا بەلگىلى ءبىر سالىقتىق كوريدورلار قاراستىرىلسا دەيمىن. وڭدەۋشى ونەركاسىپپەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرگە 3–5 جىلعا دەيىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ مۇمكىندىگىن دە ويلاستىرۋ كەرەك.
ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپورىندارعا دا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. نەگە ءبىزدىڭ دۇكەندەرىمىز تەك رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركيا تاۋارلارىنا تولى بولۋى كەرەك؟ كەرىسىنشە, سول ەلدەردىڭ دۇكەندەرىندە ەلىمىزدە شىعارىلعان ەت ونىمدەرى, شۇجىق, باسقا دا تاۋارلار تۇرۋى كەرەك. وسىنداي ەكسپورتقا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندارعا بولاشاقتا قوسىمشا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلسا دەگەن ۇسىنىس بار.
اينۇر سارتاەۆا:
– ەلىمىزدە تابىس تاۋىپ, سالىقتى ادال تولەپ وتىرعان كاسىپكەرلەر بار. ەندى ءبىر توپ ءارتۇرلى ايلالارعا بارىپ, سالىقتان جالتارۋدىڭ جولدارىن ىزدەيدى. زاڭنىڭ وسال تۇستارىن پايدالانىپ, سالىقتى بارىنشا ازايتۋ ارەكەتتەرىن جاسايدى. وسىنىڭ ءبارى سالىقتى اكىمشىلەندىرۋ بارىسىندا ەسكەرىلدى. جاڭا سالىق كودەكسىندەگى كەيبىر نورمالار بۇرىنعى زاڭنىڭ وسال تۇستارىن جابۋعا باعىتتالعانىن ايتقىم كەلەدى.
ادال سالىق تولەۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى تاراپىنان جىل سايىن «ۇزدىك سالىق تولەۋشىلەر» ماراپاتتالادى, ال كەي وڭىرلەردە «سالىق كەشبەك» اكتسياسى اياسىندا تۇبىرتەك تالاپ ەتكەن ازاماتتارعا جەكە شوتتارىنا 2 % مولشەرىندە كەشبەك قايتارىلادى. بۇنداي شارالار الداعى ۋاقىتتا دا كوبەيە بەرمەك.
سالىق تولەۋ – ءار ازاماتقا مىندەت. بۇل جاڭا رەفورما بولعاندىقتان بەلگىلى ءبىر قاتەلىكتەردىڭ بولۋى قالىپتى. ۋاقىت وتە ۇسىنىستار ەسكەرىلەدى, كەمشىلىكتەر تۇزەلەدى, جۇيە جەتىلەدى. الايدا مەملەكەتىمىزدە قاۋىپسىز ءارى قولايلى ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ باستى كەپىلى – سالىقتىڭ ۋاقتىلى ءارى ادال تولەنۋى ەكەنىن ۇمىتپاساق دەيمىن.
دايىنداعان –
قىمبات توقتامۇرات,
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
