ادەبيەت • 27 قاڭتار, 2026

«مىڭ ءبىر تۇننەن» شابىت العان اندەرسەن

30 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

دانيالىق جازۋشى حانس كريستيان اندەرسەن قيالدان تۋعان ەرتەگىلەرى ارقىلى بۇكىل الەمدەگى بالالار مەن ەرەسەكتەردىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. «پاتشانىڭ جاڭا كيىمى», «بۇرشاق ۇستىندەگى حانشايىم» سياقتى شىعارمالارى ونىڭ اتىن اسپانداتتى. بالالىق شاعى كەدەيشىلىكتە وتكەن ونىڭ ءومىر جولى «ۇسقىنسىز ۇيرەك» سياقتى تاماشا تۋىندىلاردى جازۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى. ونىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى مەن اسقاق قيالى كوپكە دەيىن شەتقاقپايلانعان, بىراق اقىرىندا سۇلۋ اققۋعا اينالعان كەيىپكەر تۋرالى حيكايا جازۋعا شابىتتاندىردى.

«مىڭ ءبىر تۇننەن» شابىت العان اندەرسەن

اندەرسەننىڭ اكەسى ەتىكشى بولىپتى. بالا حانس 11 جاسقا تولعاندا اسقار تاۋ اكەسى دۇنيەدەن ءوتىپتى. ءار كىمگە جالدانىپ, كىر جۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن اناسى وعان «مىڭ ءبىر ءتۇن» شىعارماسىن وقىپ بەرۋدەن جالىقپاپتى. كەدەي وتباسىنان شىققان ونى بالالار «ۇسقىنسىز» دەپ مازاقتاۋدان تانباعان. «ۇسقىنسىز» دەگەن وسى ءبىر سۇركەيلى ءسوز بەن قورلاۋعا پاراپار ءىس-ارەكەت ونىڭ ساناسىندا سوناۋ كىشكەنتاي شاعىندا اسەر ەتكەنى راس. بىردە ول الدەبىرەۋدەن «پەرىلەر ادام بالاسىن اۋىستىرىپ كەتكەن» دەگەن ميفتىك اڭىزدى ەستيدى. سودان كەيىن ول ءوزىن كەيدە «سول الماستىرىلعان بالا مەنمىن» دەپ ويلايتىن. سونىڭ اسەرىمەن كوبىندە شەكسىز قيال الەمىندە ءومىر ءسۇرىپتى. قيالداعىن سونشا ءوزىن تەكتى اۋلەتتىڭ تۇياعى ساناپ, وسكەندە ۇلكەن سارايدا ءومىر سۇرەمىن دەپ قيالداۋدان شارشاماعان.

14 جاسىندا ول ودەنسە قالاسىنان ءبىر جولا كەتىپ, جالعىز ءوزى دانيا استاناسى كوپەنگاگەنگە جول تارتتى. سان قۇبىلعان بالانىڭ ەندىگى قيالى ءانشى بولۋ ەدى. سول ارماننىڭ جەتەگىندە كورولدىك حور مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى دجۋزەپپە ءسيبونيدى ۇيىنە ىزدەپ بارادى. ۇيىندە ماڭىزدى قوناقتارىنا داستارقان جايىپ وتىرعان سيبوني  مىرزا بالانىڭ مەسەلدەسىن قايتارماي, اندەرسەنگە ءان ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاس بالانىڭ اسەم داۋسىنا تاڭعالعان ول سول ساتتە اندەرسەندى «ودەنسەنىڭ بۇلب ۇلى» دەپ باعالايدى. ونى باۋلىعىسى كەلەدى. الايدا كوپ ۇزاماي اندەرسەننىڭ داۋىسى وزگەرىسكە ۇشىراپ, ول ءان ايتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلدى. سيبوني وعان ودەنسەگە قايتىپ, ءبىر كاسىپ ۇيرەنۋدى ۇسىنادى. جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس قۇراقتاي بالا اندەرسەن ءۇشىن بۇل اۋىر سوققى بولدى.  

زەردەلەپ كورسەك, ونىڭ قالاي جازۋشى بولعانى دا ءبىر قىزىق وقيعا. ءانشى بولا الماعان سوڭ, اندەرسەن تەاترعا ارناپ شىعارما جازۋدى تاڭدادى. 17 جاسىندا جازعان العاشقى پەساسى كورولدىك تەاتر تاراپىنان تويتارىسقا ۇشىرادى. الايدا تەاتر ديرەكتورى يوناس كوللين ونىڭ بويىنان وزگەشە تالانت بايقاپ, قامقورلىعىنا الادى. كوللين اندەرسەندى ءوز ۇيىندە تۇرعىزىپ, گيمنازياعا وقۋعا ورنالاستىرادى.

اندەرسەن جيىرما جاسقا تولعاندا جازۋشىلىق شەبەرلىگىمەن اينالاسىنا تانىلا باستادى. باعى جانىپ, ول دانيا كورولى مەن داننەسكولد گرافينياسى سياقتى اۋقاتتى مەتسەناتتاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. 1842 جىلى زەلانديا ارالىنداعى باي قامقورشىسىمەن بىرگە سەيىلدەپ ءجۇرىپ, كول بەتىندە ءجۇزىپ جۇرگەن اققۋ بالاپاندارىن كورەدى. انە سول ساتتە ول بولاشاقتا جازاتىن «ۇسقىنسىز ۇيرەك» ەرتەگىسىنىڭ جەلىسىن ويلاستىرا باستايدى. بۇل, ارينە, ونىڭ بالا كەزىندەگى جانە جاستىق شاعىنداعى ءوز سەزىمدەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى. 

اتالعان ەرتەگىدە ۇيرەك بالاپانى وزگە ۇيرەكتەر مەن قوراداعى جانۋارلار تاراپىنان مازاققا ۇشىراپ, شەتتەتىلەدى. تەك ەسەيىپ, جابايى اققۋلارمەن كەزدەسكەندە عانا ول وزىنە ەشقاشان لايىق بولماعان ورتادا جۇرگەنىن, شىن مانىندە ۇسقىنسىز ۇيرەك ەمەس, سۇلۋ اققۋ ەكەنىن تۇسىنەدى. ءوز داۋىرىندە «ۇسقىنسىز ۇيرەك» توسىن شىعارما بولدى. ول بۇرىننان بار ەرتەگى جەلىسىن قايتالاماي, مۇلدە تىڭ تاقىرىپتا جازىلدى. حانس كريستيان اندەرسەننىڭ ەرتەگىلەرى كوپ وتپەي وراسان تابىسقا جەتتى. ول دانيانىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالىپ, الەمگە ايگىلى جازۋشى بولدى.  اندەرسەن ادامدارعا ءوز بولمىسىمەن ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگىن دالەلدەگەن سۋرەتكەر بولا الدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, الەمگە ايگىلى «مىڭ ءبىر ءتۇن» ونىڭ جاندۇنيەسىنە وزگەشە اسەر ەتىپتى. سونىڭ اسەرىمەن ءوزى دە وقىرمان جۇرەگىنە جەتەتىن دۇنيەلەر جازىپ كەتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار