سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
بىلتىر ەل ەكونوميكاسى ءبىر-بىرىمەن قابىسا بەرمەيتىن فاكتورلاردى ۇيلەستىرە بىلۋىمەن ەستە قالدى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى كۇمان مەن ءۇمىتتىڭ ورتاسىنداعى كەزەڭدى باستان كەشتى. جىل باسىندا پەسسيميستىك كوزقاراستا بولعان بولجامدار جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جاقسى جاعىنا قاراي وزگەردى. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبىن جاھاندىق قارجى جاعدايىنىڭ جۇمسارۋىمەن تۇسىندىرەدى. اقش ەكونوميكاسىنىڭ توزىمدىلىگى, ءىرى ەلدەردەگى بيۋدجەتتىك قولداۋ مەن حالىقارالىق ساۋدانىڭ ءىشىنارا جاندانۋى دا قوسىمشا اسەر ەتتى.
ەل ەكونوميكاسى 11 ايدا 6,4%-عا ءوستى. مۇنداي ءوسىم 2013 جىلدان بەرى بايقالماپتى. ءتىپتى 2024 جىلداعى 5 پايىزبەن سالىستىرعاندا, ءبىرشاما جوعارى.
ساراپشىلار ەندى كاپيتال اعىندارىنىڭ ارتۇرلىلىگى الداعى ەكونوميكالىق جوسپارلارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋى ىقتيمال ەكەنىن العا تارتادى. مۇنايدىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە اسەرى جەكە-دارا تالداناتىن تاقىرىپقا اينالۋعا ءتيىس. ويتكەنى بيىل مۇناي ءوندىرىسى دەڭگەيى تومەندەۋى مۇمكىن, ال بىلتىرعى جوعارى بازالىق مولشەرلەمىنىڭ اسەرى وسى جىلى السىرەۋى ىقتيمال.
قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزگە ساياسي ەكونوميكالىق باعدارلامالار جيناعى ەمەس, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق دوكترينا كەرەك. مەملەكەتتىك حولدينگتەردى ساياسي باسقارۋ رەجىمىنەن اشىق ەكونوميكالىق جاۋاپكەرشىلىك رەجىمىنە كوشىرەتىن كەز كەلدى. سونداي-اق نارىقتىڭ بەتالىسىن سىرتقى گەوەكونوميكالىق ستراتەگيامەن ۇيلەستىرىپ الۋ دا ماڭىزدى. بۇل فاكتور, ۇشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «وركەنيەتتىك كود» ءۇشىن ەمەس, بيلىكتەگى ەكونوميكالىق ويلاۋ ساپاسىنا ارنالعان ەمتيحان بولدى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ بۇل ەمتيحاننان قالاي وتكەنى وسى جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا بەلگىلى بولادى.
ايماقتاردىڭ دامۋى مەن ەكونوميكالىق ءوسىم اراسىنداعى بايلانىس, دونور وبلىستاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىندا دا ءجيى ايتىلادى. ۇكىمەت بيىل بيۋدجەتتى دامىتۋ ۇلەسىن – 15 پايىزعا, 2028 جىلى 25 پايىزعا ۇلعايتامىز دەپ ۋادە ەتىپ وتىر. ساراپشى ب.زيابەكوۆ ۇكىمەت وسى ۋاقىتقا دەيىن وڭىرلەردىڭ قانداي سالالار بويىنشا دامۋعا بەيىم ەكەنىن تولىق زەرتتەمەگەنىن العا تارتادى. سالىقتى ورتالىقتاندىرۋ ءۇردىسى دە ايماقتاردىڭ دامۋىن تەجەپ تاستادى. مۇنداي پىكىردى ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك تە قوستايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەتىسۋ مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الاتىن قارجىسى 70%-دان اسىپ كەتكەن. ياعني بۇل وبلىستار ءوز-ءوزىن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. ال ماڭعىستاۋ وبلىسى 2023 جىلى «دونور» بولدى. قازىر كومەك الاتىن وڭىرگە اينالعان. قازىر ەلدە ءۇش دونور ءوڭىر قالعان. «قالعان وبلىستار ءوز كىرىسىن ادەيى تومەن كورسەتەدى, 2,3 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن سۋبۆەنتسياعا (بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن قارجى) تاۋەلدى. دەمەك اكىمدەر ينۆەستيتسيا مەن بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساي الماي وتىر», دەيدى ب.بازاربەك.
ءتىپتى كەيبىر دونور وڭىرلەردىڭ ءوزى كەي كەزدە بيۋدجەتكە الاقان جايىپ قالاتىنىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين دە ايتقان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 20 ءوڭىردىڭ 17-ءسى سۋبۆەنتسيالىق, ورتالىققا تاۋەلدىلىك 49 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالىپ وتىر. قالعان ءۇش ءوڭىر — الماتى, استانا قالاسى جانە اتىراۋ وبلىسى دونور. بىراق مۇنىڭ دا «شارتتى» كورسەتكىش ەكەنىن مينيستر دە مويىندايدى. باسقاشا ايتقاندا, ورتالىقتان قوسىمشا ترانسفەرتتەردى دونور ايماقتار دا الادى. «مەگاپوليس قالالاردا, وبلىستاردا ءىرى جوبالاردىڭ كوبى ورتالىقتان جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل دەگەنىمىز مەتروپوليتەن قۇرىلىسى, استانا قالاسىنىڭ جاڭا كولىك جۇيەسى, ياعني LRT, جايلى مەكتەپتەر, كولىكتىك جانە وزگە دە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جوبالارى», دەيدى س.جۇمانعارين.
بىلتىر ەلىمىز سىن-قاتەر جاعدايىندا دا تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم قابىلەتىن راستادى. الايدا ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ماقساتىندا يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, شيكىزات نارىقتارىنا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ, ينفلياتسيانى باقىلاۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت.
الماتىدا وتكەن ساراپشىلار كەڭەسىندە ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ناتالە زۋبارەۆيچ بىزبەن اڭگىمەسىندە ەكونوميكالىق ءوسىم مەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى اراسىنداعى بايلانىس الەمدىك ەكونوميكالىق ادەبيەتتە كەڭىنەن زەرتتەلگەنىن ايتىپ بەرگەن. كلاسسيكالىق تەوريالاردا يندۋستريالانۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە تەڭسىزدىك ۋاقىتشا وسەتىنى ايتىلعان. كەيىن مەملەكەت پەن ينستيتۋتتاردىڭ ارالاسۋىمەن بىرتىندەپ تومەندەيتىنى ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىنا كەرى اسەر ەتەتىن كورىنەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, يندۋستريالاندىرۋدىڭ كەزەڭىندە ينۆەستيتسيالىق احۋال كادىمگى باعدارشامنىڭ شامدارىنا كوبىرەك ۇقسايدى. جاسىل ايماقتا الماتى مەن استانا تۇر. ەلدەگى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋال قىرىق قۇبىلسا دا بۇل مەگاپوليستەردىڭ الەۋەتى سىر بەرمەيدى. سەبەبى بۇل قالالاردا ادام كاپيتالى مىقتى, ينفراقۇرىلىم دامىعان, سالىق جۇيەسى تامىرلانعان. ەل باتىسىنداعى وبلىستاردىڭ دامۋىنا مۇناي دەم بەرەدى. ال وزگە وڭىرلەردىڭ دامۋى باعدارشامنىڭ قىزىل ءتۇسى ءتارىزدى تەجەلىپ تۇر.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى 2026 جىلدان باستاپ «وڭىرلەردى دامىتۋ جوسپارى» بويىنشا جۇمىس ىستەيتىنىن ءجيى ايتادى. بيۋدجەت قارجىسى تەك قاجەتتىلىكتەرگە عانا جۇمسالىپ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ورىندالۋىنا اۋديت جۇرگىزىپ وتىراتىن بولادى. بۇعان قوسا جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە مونيتورينگ, ەسەپتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىككە قاتىستى ناقتى نورمالار ەنگىزىلدى.
