سۋرەتتى تۇسىرگەن – نۇربولات نۇرجاۋباي
بىراق وسى كۇنى وڭىردە ونداي اعاشتاردى دا جايقالتىپ وتىرعاندار بار. سولاردىڭ ءبىرى – اقەركە تاجەكەەۆا. قازىر اقەركە قىزمەت ەتەتىن «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىلىجايىندا ليمون ءپىسىپ, پاپايا, بانان, كۋمكۆات اعاشتارى جەمىس سالىپ تۇر.
اقەركەنىڭ وسى كاسىپتى قولعا العانىنا 22 جىل بولىپتى. باستاپقىدا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, كەيىنگى جىلدارى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىلىجايىندا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قالا ىرگەسىندەگى «سابالاق» ساياجايىنداعى 3 جىلىجايدا ليمون, قيار, قىزاناق, ءتۇرلى كوشەت ەگىلەدى. شاعىن باق رەتىندە باستاعان ۇيدەگى جىلىجايدا قازىر جەمىس پەن گۇل تۇرلەرىن ءوسىرىپ, جان-جاقتى زەرتتەيدى, كەرەكتى كۇتىمدى جاساپ, ۋنيۆەرسيتەتتەگى جىلىجايعا كوشىرەدى.
تاجىريبەلى مامان قىزىلوردا كۇن ساۋلەسى مولىنان تۇسەتىن ءوڭىر بولعاندىقتان, جىلىجايعا وتە قولايلى ەكەندىگىن ايتادى. بىزدەگى باستى ماسەلە – قىسى-جازى توقتامايتىن جەل عانا. وسىنى ەسكەرمەگەندىكتەن دە سىرتتان كەلگەندەرگە جىلىجاي سالدىرعان تالايلار سان سوعىپ قالدى. قازىر اقەركە مەن كۇيەۋى وبلىستا وسى كاسىپتى باستاعاندارعا كەڭەس بەرىپ, ءبىر ماۋسىم بويى كومەك كورسەتەدى. قولىنان تالاي ءىس كەلەتىن ازاماتىنىڭ جەرگىلىكتى تابيعاتقا بەيىمدەپ سوققان جىلىجايى 10–15 جىلعا دەيىن سىر بەرگەن ەمەس. بۇلاردان كەڭەس سۇراپ كەلەتىندەر دە كوبەيىپ كەلەدى.
سارىاعاشتان ليمون كوشەتىن اكەلگەندە بۇل ىسكە كۇمانمەن قاراعاندار از بولعان جوق. اپەلسينمەن بۋدانداستىرىلعان بۇل سورت ىستىقتى «جاقسى كورەتىن» بولىپ شىقتى. كۇتىمنىڭ ارقاسىندا ەكىنشى جىلى جەمىس بەردى. بانان, پاپايانى دا جەرگىلىكتى توپىراققا ەگىپ, تىنىمسىز ىزدەنىس پەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەرسىندىردى. سوڭعىسىنىڭ ەمدىك قاسيەتى كوپ. جاپىراعى مەن تۇينەگى قانت ديابەتى مەن جوعارى قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرەدى.
بۇل ىسپەن اينالىسقانداردىڭ كوپشىلىگى جازدىڭ اپتابىندا جىلىجايدى توقتاتىپ قويادى. كەيىپكەرىمىز كۇننەن قورعايتىن توردى تۇتىپ, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. قاجەت كەزىندە اۋانى قولدان ىلعالداتادى. كوپ جىلعى تاجىريبەدەن تۇيگەنى – سىردا ەشتەڭە وسپەيدى دەگەن بەكەر ءسوز. بابىن جاساسا, بار وسىمدىكتى جايقالتۋعا بولادى.
«دۇكەندە ساتىلاتىن توپىراققا اۋەس بولماعان دۇرىس. مەن قولدان جاسالاتىن بيوگۋمۋس پايدالانامىن. سوسىن ءبىر توپىراقتا ونگەنمەن, ارقايسىسىنىڭ ەرەكشەلىگى بار. مىسالى, ءبىر ءتۇپ بانان 30–40 كيلو ءونىم بەرەدى. بىراق ءبىر سالعاننان كەيىن ونى شاۋىپ تاستاپ, جان-جاعىنان شىققان كوشەتىن باپتاۋعا كىرىسەمىز. بىزگە تاڭسىق پاپايانىڭ دا, مانگونىڭ دا وزدەرىنە ءتان «مىنەزى» بار», دەيدى اقەركە.
قازىر جىلىجايدا 4 ءتۇپ بانان, 4 ءتۇپ پاپايا, 10 شاقتى ليمون, اپەلسين, كۋمكۆات اعاشتارى ءوسىپ تۇر. جەمىس اعاشتارىنىڭ دا بۋدانداستىرىلعان تۇرلەرى دە بار. جاقىندا كيۆي ءوسىرۋدى باستاپ كەتتى.
جىلىجايدى جايقالتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز الماتى قالاسىنداعى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتتى ءبىتىرىپتى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك جولىن باستاعان ونى جاڭادان سالىنعان جىلىجايعا اگرونوم ەتىپ جىبەرەدى. كەيىن ەكىنشى جوعارى ءبىلىم الىپ, قازىرگى ماماندىعىن يگەردى. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ماگيسترى دارەجەسىن يەلەنگەن ول «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ءارى جىلىجاي مەڭگەرۋشىسى. وسى ءىستى قولعا العالى بەرى وڭىردە قىزاناق, قيار ءوسىرۋ تەحنولوگياسى جايىندا ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق جازىپتى.
«ەلىمىزدە بوتانيكالىق باقتى قولعا العان قالا از. بۇل ەڭ الدىمەن جاقسى دەمالىس ورنى بولار ەدى. ءبىزدىڭ قالادا دا تۇڭعىش پرەزيدەنت پاركىن جاڭعىرتۋ بارىسىندا ۇسىنىمىز ەسكەرىلىپ, قىسقى باق سالىنىپ جاتىر دەگەندى ەستىدىك. ەكولوگيالىق ءوڭىر سانالاتىن ءبىز ءۇشىن قاقاعان قىستا قۇستارى سايراپ, باعى جايناپ تۇراتىن مۇنداي ورىن سىرتتان اكەلىنگەن وسىمدىكتەردى جەرسىندىرىپ, ولاردىڭ ءوسىپ-ءونۋىن زەرتتەۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك بەرەر ەدى», دەيدى مامان.
قىزىلوردا
