ەلىمىزدە جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى كوبىنە جىلدامدىقتى شەكتەۋ مەن ايىپپۇلدى كۇشەيتۋگە قاتىستى عانا ايتىلادى. ال جولدىڭ جوبالانۋ جاي-كۇيى, تەحنيكالىق جاعدايى سونىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويادى. بىردە-ءبىر جۇرگىزۋشى جولعا شىققاندا ادەيى اپاتقا تۇسەمىن دەپ ويلامايدى. ءار ادام كولىككە وتىرعان كەزدە ىشتەي امان جەتسەم ەكەن دەپ تىلەيدى. سوندىقتان اپاتتىڭ سەبەبىن ادام فاكتورىمەن عانا شەكتەۋ عىلىمي تۇرعىدا دا, ومىرلىك تاجىريبە تۇرعىسىنان دا دۇرىس ەمەس.
ەلىمىزدە 2000 جىلدان باستاپ ءبىرىنشى تەحنيكالىق ساناتتى جولدار سالىنا باستادى. «ست 1412 2017» ستاندارتى بويىنشا مۇنداي جولدارداعى ەسەپتىك جىلدامدىق – 110 كم/ساع. «استانا – شورتاندى» جانە «الماتى – قاپشاعاي» اۆتوجولدارىندا ەسەپتىك جىلدامدىق 140 كم/ساع. استانا مەن الماتى قالالارىنداعى ماگيسترالدىق كوشەلەردە 80 كم/ساع. 2024 جىلدان باستاپ وسى مەجەلەردى اسىرعانى ءۇشىن ايىپپۇل كولەمى ايتارلىقتاي ءوستى. 10 مەن 20 كم/ساع اسسا, 5 اەك نەمەسە 20 مەن 40 كم/ساع اسسا, 10 اەك. وسىلاي كوبەيىپ كەتە بەرەدى.
بىزدە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە جىلدامدىقتى تومەندەتۋ مەن ايىپپۇلدى كوبەيتۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. ال جولدىڭ ينجەنەرلىك شەشىمدەرى, جوبالاۋ ساپاسى مەن كۇتىپ-باپتاۋ ماسەلەسى ەكىنشى قاتاردا قالىپ وتىر.
«الماتى – وسكەمەن» اۆتوجولىن مىسالعا الايىق. 2016 جىلى الماتىدان تالدىقورعانعا دەيىنگى 265 كم جول پايدالانۋعا بەرىلدى. كەيىن بۇل جول وسكەمەنگە دەيىن تولىق اياقتالدى. الايدا تالدىقورعانعا دەيىنگى بولىكتە 17 جاياۋ جۇرگىنشى وتكەلى جولدىڭ ۇستىمەن سالىنعان. بۇل اۆتوماتتى تۇردە جىلدامدىقتى 110 كم/ساع ەمەس, 60 كم/ساع دەڭگەيىنە تۇسىرەدى. بۇعان قوسا, جولدىڭ ءبىر بولىگى تاۋلى جوتالى ايماقتان وتەدى. بۇل جەرلەردە دە جىلدامدىق 60 كم/ساع. سونىمەن قاتار جول 6 ەلدى مەكەننىڭ ىشىنەن وتەدى. ول ارالىقتاردا دا شەكتەۋ بار. ءار بۇرىلىس سايىن جىلدامدىق تاعى تومەندەيدى.
وسىنداي جاعدايدا بۇل جولدى جۇردەك جول دەۋ قيىن. مەملەكەتتىك ستاندارتتا «جاياۋ جۇرگىنشى وتكەلى جولدىڭ استىمەن ءوتۋى كەرەك» دەپ ناقتى جازىلعان. ەگەر جوبالاۋ كەزىندە وسى تالاپ ورىندالعان بولسا, كەيىن جىلدامدىقتى قولدان تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولماس ەدىك.
بۇل ماسەلەلەردى شەشۋگە بولادى. جاياۋ جۇرگىنشى وتكەلدەرىن جولدىڭ استىنا ءتۇسىرۋ قاجەت. ەلدى مەكەندەردەن وتەتىن بولىكتەردى نەگىزگى جولدان وقشاۋلاۋ كەرەك. مىسالى, قوناەۆ قالاسىنان وتەتىن جولدىڭ ۇزىندىعى – شامامەن 11 كم. مۇنداي ۋچاسكەنى اينالما جول ارقىلى وتكىزۋ ەشقانداي تەحنيكالىق قيىندىق تۋدىرمايدى. قوناەۆ, شەڭگەلدى, اينابۇلاق, بالپىق بي, باقتىباي ەلدى مەكەندەرى مەن تالدىقورعانعا كىرەبەرىس جانە اينالما جولدارداعى وتكەلدەردى دۇرىس شەشۋ ارقىلى قوزعالىستى ۇزدىكسىز ەتۋگە بولادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل شەشىمدەر جوبالاۋ كەزىندە ەسكەرىلمەگەن.
«الماتى – وسكەمەن» اۆتوجولى حالىقارالىق ءدالىز مارتەبەسىنە يە بولماعانى دا ويلاندىرادى. بۇل جول ارقىلى قورعاس, دوستىق, باقتى, مايقاپشاعاي شەكارا بەكەتتەرىنە حالىقارالىق ساۋدا تاسىمالى ءجۇرىپ جاتىر. رەسەي مەن موڭعولياعا شىعاتىن باعىت وسى جولمەن وتەدى. الماتى, جەتىسۋ, اباي, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ ىشكى ساۋدا اينالىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بالقاش, الاكول, كاتونقاراعاي, مارقاكول, زايسان سياقتى دەمالىس ايماقتارىن بايلانىستىرادى. جالپى, 4 ملن-عا جۋىق حالىق وسى جولدى تۇراقتى پايدالانادى. مۇنداي سالماعى بار جولدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە باعالانباي جاتقانى وكىنىشتى.
قىسقى جول جاعدايى اپات قاۋپىن بىرنەشە ەسە ارتتىرادى. مىسالى, بىلتىر «استانا – پەتروپاۆل» اۆتوجولىندا ءبىر مەزگىلدە 95 اۆتوموبيل اپاتقا ءتۇستى. بۇل جەردى ءوز كوزىممەن كورىپ, سەبەپتەرىن عىلىمي تۇرعىدا تالدادىم. جولدىڭ ورتاسى تازالانعان. ال شەتكى جولاقتا تاپتالعان قار قالعان. تاپتالعان قاردىڭ ءىلىنىس كوەففيتسيەنتى 0,1 پەن 0,16. ال تولىق تازالانعان اسفالتتا 0,50 پەن 0,55. ايىرماشىلىق – 3,2 پەن 3,9 ەسە. مۇنداي جاعدايدا تەجەگىشتى باسقان كەزدە كولىكتىڭ ءبىر دوڭگەلەگى ءبىر بەتپەن, ەكىنشىسى باسقا بەتپەن سىرعيدى. سالدارىنان اۆتوموبيل ءوز وسىندە اينالىپ كەتەدى. سوندىقتان مۇنداي اپاتتى تولىقتاي جۇرگىزۋشىنىڭ كىناسى دەۋ ادىلەتسىز.
قالا جولدارىنداعى جاعداي دا الاڭداتادى. 2024 جىلعى دەرەك بويىنشا الماتىدا – 717 مىڭ, استانادا –
456 مىڭ, شىمكەنتتە 270 مىڭ اۆتوموبيل تىركەلگەن. حالىق سانى دا ءوسىپ كەلەدى. بىراق ينفراقۇرىلىم سول وسىمگە ساي جاڭارماي وتىر. قالا ىشىندە باعدارشام تىم كوپ. جاياۋ جۇرگىنشى مەن كولىك ءبىر دەڭگەيدە قوزعالادى. ال دامىعان ەلدەردە جاياۋ جۇرگىنشىلەردى جولدىڭ استىمەن وتكىزۋ ارقىلى كولىك قوزعالىسىن جەڭىلدەتكەن. ەگەر جاياۋ جۇرگىنشى مەن كولىكتى اجىراتساق, قالاداعى قوزعالىس تىعىزدىعى 1,5 پەن 2,5 ەسەگە تومەندەر ەدى.
ءابدى قيالباەۆ,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
