ءيا, قازاق تەاترى مەن كينو ونەرىنىڭ تاريحىندا اتى التىن ارىپپەن جازىلعان تۇلعالار بار. سولاردىڭ ءبىرى – اكتەرلىك تاعدىرىن تۇتاس ءبىر داۋىرمەن ساباقتاستىرعان, ساحنا مەن ەكراندا ادام جانىنىڭ تەرەڭ ءيىرىمىن سويلەتكەن ماكىل قۇلانباەۆ. اكتەر 1926 جىلى الماتى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى – تەمىر ۇستاسى. وتباسىنداعى ءۇمىت – بالا ماكىل دارىگەر بولسا دەگەن تىلەكپەن استاسقان. بىراق سوعىس جىلدارىنىڭ اۋىر تىنىسى, اۋىل تىرشىلىگىنىڭ قاتالدىعى مەن ىشكى سەزىمتالدىق جاس ماكىلدى باسقا ارناعا بۇرىپ اكەتتى. ونىڭ اتى – ونەر.
بولاشاق اكتەر ايگىلى ءارتىس ەلۋباي ومىرزاقوۆتى وزىنە رۋحاني ۇستاز سانادى. بالا كەزىندە «رايحان» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىمىن كورىپ, ونەر يەسىنىڭ ويىنىنا ءتانتى بولعان ول كەيىن ساحنادا بىرگە ءجۇرىپ, اكتەرلىك بولمىستىڭ تەرەڭ سىرىن ۇعىندى. ء«ارتىس ادام مىنەزىن زەرتتەي ءبىلۋى كەرەك» دەگەن ەلۋباي ومىرزاقوۆتىڭ وسيەتى ونىڭ شىعارماشىلىق ۇستانىمىنا اينالدى. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, ماكىل قۇلانباەۆتىڭ ساحناداعى وبرازدارى ءاردايىم مىنەزگە باي, پسيحولوگيالىق تەرەڭدىگىمەن ەرەكشەلەندى. «اقان سەرى – اقتوقتىداعى» – قوڭقاي, «الۋاداعى» – نازاربەك, ء«مولدىر ماحابباتتاعى» – ءابۋتالىپ بولىس, «ماحامبەتتىڭ جەبەسىندەگى» – ماحامبەت, ء«ال-فارابيدەگى» ۇلى ويشىل سىندى بيىك بەينەلەر – سۋرەتكەرلىك كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى ەدى.
ال اكتەردىڭ كينو ونەرىندەگى ەڭ جارقىن ءرولى – «مەنىڭ اتىم – قوجا» فيلمىندەگى قاراتاي بەينەسى. كينو ونى حالىققا جاقىنداتتى. قاراتاي – قاتال كۇلكىسى بار, قاباعىنىڭ استىندا مۇڭ جاتقان ادام. ول – ومىردەن الىنعان بەينە. كورەرمەن ونى جەك كورمەدى. سەبەبى, تانىدى. بۇل – اكتەردىڭ جەڭىسى ەدى. وسى ءرول ارقىلى ماكىل قۇلانباەۆ بۇكىلوداقتىق دەڭگەيدە تانىلدى. قاراتايدىڭ ىشكى يۋمورى, ۇلتتىق بولمىسى, ادامدىق مىنەزى كورەرمەن جادىندا ساقتالىپ قالدى. سونىمەن قاتار «بالالىق شاققا ساياحات», «الپامىس مەكتەپكە بارادى», «التىن كۇز» سەكىلدى فيلمدەردە دە ەستە قالارلىق وبرازدار جاسادى.
ال داۋىس… داۋىس – ونىڭ ەكىنشى ساحناسىنا اينالدى. اكتەر «قازاقفيلممەن» قاتار «لەنفيلم», «موسفيلم» ستۋديالارىندا جۇمىس ىستەپ, دۋبلياج سالاسىندا دا مول ەڭبەك ەتتى. راديودان ەستىلگەن ەردەن اتانىڭ مەيىرىمدى ءۇنى, جۇمباقباي اتانىڭ جۇمساق مىسقىلى تالاي بالانىڭ ەسىندە قالدى. كورىنبەي تۇرىپ, كورىنىپ سويلەي ءبىلۋ – سيرەك تالانت.
مىنە, قازاق ونەرىنە وسىنشاما تابىس اكەلگەن دارىندى اكتەردىڭ ونەردەگى تاعدىرىن ءبىر-اق ءسات, ءسات بولعاندا دا تارىداي شىبىن, دۇرىسى شىبىنعا دەگەن سەنىم شەشكەنىن بىلەسىز بە؟
الماتىداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ تار دالىزدەرى سول كۇنى وزگەشە تىنىستاپ تۇرعانداي ەدى. كادىمگى ساباق, كادىمگى كۇن. بىراق سول مەزەتتىڭ ىشىندە جاسىرىن تۇرعان تاعدىر بارىن بالا ماكىل قايدان ءبىلسىن! تەاتر ستۋدياسىنا ىرىكتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن ولگا پىجوۆا مەن بوريس بيبيكوۆ ونىڭ جۇزىنەن وزگەلەر بايقاماعان ءبىر ۇشقىندى كوردى. اككى ۇستازدار ايعايى جوق, ارتىق قيمىلى جوق بالانىڭ ىشىندە تىنىمسىز قوزعالعان الدەبىر الەم بارىن جازباي تانىدى. ءسويتىپ, سىناپ كورۋگە بەكىندى. تاپسىرما قاراپايىم – كوزگە كورىنبەيتىن شىبىندى ۇستاۋ. بۇل – قيمىلدىڭ ەمەس, قيالدىڭ سىناعى ەدى. ماكىل ورىس ءتىلىن جەتە تۇسىنبەسە دە, تاپسىرمانىڭ جانىن ۇقتى. ول بوس اۋانى قارماعان جوق, سول ساتتە كوزگە كورىنبەيتىن تىرشىلىكتىڭ بار ەكەنىنە اۋەلى ءوزى سەندى. قول قيمىلى, كوز جانارى, تىنىسى – ءبارى ءبىر ساتكە شىندىققا اينالدى. ساحنا زاڭىن ءالى بىلمەگەن بالا سوندا اكتەر بولۋدىڭ ەڭ باستى شارتىن – وتىرىك ايتپاۋ مەن سەنۋدى سول مەزەتتە-اق بويىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەردى.
وسى ءبىر كوزگە ىلىنبەس ەتيۋدتەن كەيىن ونىڭ جولى تەاتر ۋچيليششەسىنە بۇرىلدى. بۇل – جاي عانا وقۋ ورنى ەمەس, بولاشاق تاعدىردىڭ تابالدىرىعى ەدى. ولگا پىجوۆا وعان ونەردىڭ الىپپەسىن ۇيرەتسە, اسقار توقپانوۆ ساحنانىڭ قاتال دا ءادىل زاڭىمەن تانىستىردى. ول ماكىلگە ساحنانىڭ ويىنشىق ەمەس, ادام جانىن تارازىلايتىن ادەمى الەم ەكەنىن ۇقتىردى.
سول كەزدەن باستاپ ماكىل ءۇشىن ساحنا جاي عانا قاقيعان ەدەن مەن قوزعالمالى شىمىلدىق ەمەس, قاسيەتتى كەڭىستىككە اينالدى. ءار قادامى, ءار ءسوزى, ءار تىنىسى ەسەپپەن ەمەس, ار-ۇياتپەن ولشەنەتىن ورتا بولدى. ماكىل اكتەرلىكتى ماماندىق دەپ ەمەس, تاعدىردىڭ ءوزى دەپ قابىلدادى. ويتكەنى ول بۇل جولدى تاڭداعان جوق – ونەر ماكىلدى تاڭداعان بولاتىن.
سانالى عۇمىرىن ساحنا مەن كينوعا ارناعان اكتەردىڭ ونەردەگى ادال ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. اتاق الدى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. بىراق ونىڭ ەڭ ۇلكەن ماراپاتى – كورەرمەننىڭ ەسىندە قالۋى ەدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ماكىل قۇلانباەۆ 1993 جىلى ومىردەن ءوتتى. ال ساحنادا قالدىرعان ءىزى, سومداعان رولدەرى مەن ونەرگە دەگەن ادالدىعى – ۋاقىتتان وزعان مۇرا. ءبىر كەزدە ۇشقان شىبىندى ۇشقىر قيالىمەن ۇستاي بىلگەن بالا كەيىن تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ رۋحىن ساحنادا سويلەتتى. ولمەس ونەردىڭ قۇدىرەتى دە, مىنە, وسىندا جاتقان ەدى.
